YKS Türkçe · Noktalama İşaretleri · TRK-T06-L03

Noktalı virgül ve iki nokta

TYTsınavdaki ağırlığı orta· 8 bölüm

1Kanca

"Sabah derslerinde Türkçe, matematik, öğleden sonra fizik, kimya işlenecek" cümlesini okuduğunda hangi dersin sabah, hangisinin öğleden sonra olduğunu bir an düşünürsün; çünkü dört virgül aynı görünür ve gruplar birbirine karışır. Aynı cümleyi "Sabah derslerinde Türkçe, matematik; öğleden sonra fizik, kimya işlenecek" diye yazdığında gruplar hemen ayrılır. Noktalı virgül, virgülün yetmediği yerde devreye girer. İki nokta ise bambaşka bir iş yapar: okura "şimdi açıklama geliyor" der. Önceki derste virgülün görevlerini ayırdık; bu derste virgülden güçlü, noktadan zayıf olan noktalı virgülü ve bir açıklamanın kapısını açan iki noktayı ele alacağız.

2Hedefler

Kendi içinde virgülle ayrılmış öbekleri ve sıralı cümleleri noktalı virgülle ayırırsın.
Açıklama, örnek ve aktarmadan önce iki nokta kullanırsın.
İki noktadan sonra büyük ya da küçük harf kullanılacağına karar verirsin.
Virgül, noktalı virgül ve iki noktanın görevlerini karşılaştırarak doğru işareti seçersin.

3Konu anlatımı

Noktalı virgül: virgülden güçlü, noktadan zayıf

Noktalı virgül iki işaretin ortasında durur. Virgül gibi cümleyi bitirmez; ama virgülden daha güçlü bir ayrım yapar. Bu yüzden en çok, cümlede zaten virgül bulunan durumlarda kullanılır. Virgüller bir düzeyde ayrım yapıyorsa, noktalı virgül bir üst düzeyde ayrım yapar.

Virgülle ayrılmış öbekleri ayırmak

Bir cümlede birkaç grup sıralanıyor ve her grubun içindeki öğeler virgülle ayrılıyorsa, gruplar birbirinden noktalı virgülle ayrılır:

Sabah derslerinde Türkçe, matematik; öğleden sonra fizik, kimya işlenecek.

Burada virgüller grubun içindeki öğeleri, noktalı virgül ise iki grubu ayırır. Noktalı virgül kullanılmasaydı okur grupların sınırını bulamazdı.

Sıralı cümleleri ayırmak

Virgül dersinde, birbirine bağlı sıralı cümlelerin virgülle ayrıldığını gördün. Bu sıralı cümlelerin kendi içinde de virgül varsa, cümleleri birbirinden ayırmak için noktalı virgül kullanılır:

Rüzgâr kesildi, deniz duruldu; balıkçılar ağlarını topladı.

İlk iki yargı virgülle bağlanmış bir bütündür (hava düzeldi); üçüncü yargı bu bütüne bağlı ama ondan ayrı bir aşamadır. Noktalı virgül bu iki katmanı gösterir.

Kendi içinde virgül bulunmayan kısa sıralı cümlelerde ise noktalı virgüle gerek yoktur; virgül yeter: Kar yağdı, yollar kapandı.

Bağlaçlardan önce noktalı virgül

"Ama, fakat, ancak, yalnız, çünkü" gibi, kendinden önceki cümleye karşıtlık ya da gerekçe ekleyen bağlaçlardan önce noktalı virgül konabilir: Çok çalıştı; ama sınavı kaçırdı. Bu kullanımda noktalı virgül, iki yargı arasındaki geçişi virgülden daha belirgin kılar. Özellikle bağlaçtan önceki bölümün içinde virgül varsa bu tercih okumayı kolaylaştırır.

İki nokta: açıklamanın kapısı

İki nokta, kendisinden sonra bir açıklama, örnek ya da ayrıntı geleceğini haber verir. İki noktadan önceki söz bir beklenti kurar; sonraki söz bu beklentiyi karşılar:

Çantaya üç şey koy: su, ekmek, fener.

"Üç şey" bir beklenti kurar; iki noktadan sonrası o üç şeyi sayar. İki noktayı sınamanın yolu, önceki sözün bir "nedir, hangileridir?" sorusu doğurup doğurmadığına bakmaktır.

Aktarmadan önce iki nokta

Başkasından aktarılan bir sözden önce de iki nokta konur ve aktarılan söz tırnak içine alınır: Annem hep şunu söylerdi: "Erken yatan erken kalkar." Burada da iki noktadan önceki "şunu söylerdi" sözü, ne söylendiği sorusunu doğurur. Tırnak işaretinin ayrıntıları bu ünitenin dördüncü dersinde işlenecek.

Konuşmalarda, saatte ve bölmede iki nokta

Tiyatro metinlerinde ve söyleşilerde konuşan kişinin adından sonra iki nokta konur:

Selin: Bu gece çıkıyor muyuz?

Saatte, dakikayı saatten ayırmak için noktanın yanında iki nokta da kullanılır: 10:30. Matematikte iki nokta bölme işareti olarak kullanılır: 12:4 = 3.

İki noktanın ardında büyük harf mi, küçük harf mi?

Harf kararını, iki noktanın ardındaki bölümün ne olduğu belirler. O bölüm kendi yüklemiyle bir yargı kuruyorsa bağımsız bir cümle gibi davranır ve büyük harfle açılır: Tek bir isteğim var: Beni dinle. O bölüm yalnızca bir sayım ya da tek bir söz öbeğiyse, önceki sözün devamıdır ve küçük harfle sürer: Çantaya üç şey koy: su, ekmek, fener.

Tırnak içindeki aktarmalar da birer cümleyse büyük harfle açılır. Özel adlar ise her durumda büyük harfle yazılır; bu yüzden "Üç kent gezdik: Rize, Trabzon, Giresun" cümlesindeki büyük harfler sayımın değil, adların gereğidir. Karar verirken iki noktanın ardındaki bölümü ayrı bir kâğıda yazdığını düşün: Tek başına bir cümle olarak okunabiliyor mu? Okunabiliyorsa büyük, okunamıyorsa küçük harf gelir. Bu, büyük harf dersinde öğrendiğin kuralın ta kendisidir; noktalama sorularında yalnızca başka bir soru köküyle karşına çıkar.

Noktalı virgül mü, nokta mı?

Noktalı virgülle ayrılan iki bölüm birbirine bağlıdır; okur ikinci bölümü birincinin devamı olarak okur. Nokta ise bu bağı keser. "Rüzgâr kesildi, deniz duruldu; balıkçılar ağlarını topladı" cümlesinde balıkçıların ağlarını toplaması havanın düzelmesinin sonucudur; noktalı virgül bu bağı korur. Aynı yerde nokta kullanılsaydı iki bölüm ayrı olaylar gibi okunurdu. Bu yüzden noktalı virgülü, iki bölüm arasında bir bağ bulunduğunda ve bölümlerin içinde virgül olduğunda seç. Bağ yoksa nokta, bölümler kısa ve virgülsüzse virgül yeter.

Üç işareti karşılaştırmak

Virgül, noktalı virgül ve iki nokta sık karıştırılır. Aralarındaki farkı bir soruya bağlamak işi kolaylaştırır:

İşaret	Sorulacak soru	Örnek
virgül	Aynı düzeydeki öğeleri mi ayırıyor?	Türkçe, matematik
noktalı virgül	Virgülle ayrılmış grupları ya da cümleleri mi ayırıyor?	…matematik; öğleden sonra…
iki nokta	Kendinden sonra bir açıklama mı geliyor?	üç şey koy: su, ekmek…

Bir boşluğa hangi işaretin geleceğini sorduklarında önce boşluktan önceki sözün bir beklenti kurup kurmadığına bak. Kuruyorsa iki nokta gelir. Kurmuyorsa, boşluğun iki yanında virgül bulunup bulunmadığına bak: varsa noktalı virgül, yoksa virgül yeterlidir.

Soru kökleri

Sorular genellikle "boşluğa hangi işaret getirilmelidir?", "noktalı virgül hangisinde yerinde kullanılmıştır?", "iki nokta hangisinde farklı görevdedir?" ya da "iki noktadan sonra hangisinde küçük harf kullanılmalıdır?" kökleriyle gelir. Bu sorularda işaretin çevresini değil, cümlenin bütün yapısını görmek gerekir; önce virgülleri say, sonra grupları bul.

4Çözümlü örnekler

Örnek 1 — Gruplar arasında noktalı virgül

Soru: "Sabah derslerinde Türkçe, matematik ___ öğleden sonra fizik, kimya işlenecek." cümlesindeki boşluğa hangi işaret getirilmelidir?

A) virgül
B) noktalı virgül
C) iki nokta
D) nokta
E) üç nokta

Çözüm: Grupların içindeki öğeler virgülle ayrıldığı için iki grubu birbirinden ayırmak üzere noktalı virgül gerekir. Cevap: B.

Örnek 2 — Açıklamadan önce iki nokta

Soru: "Çantaya üç şey koy ___ su, ekmek, fener." cümlesindeki boşluğa hangi işaret getirilmelidir?

A) iki nokta
B) virgül
C) noktalı virgül
D) nokta
E) soru işareti

Çözüm: "Üç şey" bir beklenti kurar ve sonraki söz bu beklentiyi karşılayan bir sıralamadır; açıklamadan önce iki nokta konur. Cevap: A.

Örnek 3 — İki noktanın ardındaki harf

Soru: Hangi seçenekte iki noktanın ardını büyük harfle açmak kurala uygundur?

A) Çantaya üç şey koy: Su, ekmek, fener.
B) Tek bir isteğim var: Beni dinle.
C) Üç renk seçti: Mavi, yeşil, mor.
D) İki meyve aldık: Elma, armut.
E) Şunları al: Süt, yumurta.

Çözüm: B'de iki noktanın ardında kendi yüklemi olan bir yargı var; bu yüzden büyük harfle açılır. Öteki seçeneklerde yalnızca bir sayım yapılmıştır ve sayım küçük harfle sürmelidir. Cevap: B.

Örnek 4 — Konuşmada iki nokta

Soru: Bir tiyatro metninde konuşan kişinin adından sonra hangi işaret konur?

A) virgül
B) noktalı virgül
C) nokta
D) kısa çizgi
E) iki nokta

Çözüm: Tiyatro metinlerinde ve söyleşilerde konuşanın adından sonra iki nokta konur: Selin: Bu gece çıkıyor muyuz? Cevap: E.

5Tuzaklar

Noktalı virgülü virgülün süslü biçimi sanmak. Noktalı virgül ancak virgülün yetmediği yerde, virgüllü grupları ayırırken kullanılır.
Kısa, virgülsüz sıralı cümlelerde noktalı virgül koymak. "Kar yağdı, yollar kapandı" için virgül yeter.
İki noktayı her duraklamada kullanmak. İki nokta yalnızca bir açıklama, örnek ya da aktarma geliyorsa konur.
İki noktanın ardını hep büyük harfle açmak. Bir sayım küçük harfle sürer.
Aktarmadan sonraki virgülü iki noktayla karıştırmak. "Yarın gelirim, dedi" cümlesinde iki nokta değil virgül vardır.
Saatteki ve bölmedeki iki noktayı açıklama sanmak. Bu kullanımlarda iki nokta sayıları ayırır.

6Tekrar kartı

Noktalı virgül: kendi içinde virgülle ayrılmış grupları ya da virgüllü sıralı cümleleri ayırır.
"Ama, fakat, ancak, çünkü" gibi bağlaçlardan önce noktalı virgül konabilir.
İki nokta: açıklama, örnek ya da aktarmadan önce; konuşmalarda konuşanın adından sonra; saatte ve bölmede.
İki noktadan sonra tam cümle büyük harfle, sıralama küçük harfle başlar.
Boşluk sorusunda önce beklenti var mı diye bak (iki nokta), sonra virgülleri say (noktalı virgül).

7Alıştırma

Soru 1 · Kolay
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde iki nokta, açıklama yapılacak bir sözden önce kullanılmıştır?
1. A)Sınavda üç ders vardı: Türkçe, tarih, coğrafya.
2. B)Saat 09:45'te buluşalım.
3. C)20:5 işleminin sonucu 4'tür.
4. D)Ayşe: Geliyor musun?
5. E)Yarın gel, dedi.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: A. "Üç ders" bir beklenti kurar ve iki noktadan sonra bu dersler sayılır. Saat, bölme ve konuşan adı iki noktanın öteki kullanımlarıdır; E'de ise hiç iki nokta yoktur.
Soru 2 · Kolay
Noktalı virgül aşağıdaki durumların hangisinde kullanılır?
1. A)Cümle sonunda
2. B)Kendi içinde virgülle ayrılmış gruplar arasında
3. C)Hitaptan sonra
4. D)Saat ile dakika arasında
5. E)Kısaltmanın sonunda
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: B. Noktalı virgül, virgülle ayrılmış grupları bir üst düzeyde ayırır.
Soru 3 · Kolay
Bir söyleşi metninde soruyu soranın ve cevaplayanın adından sonra hangi işaret konur?
1. A)virgül
2. B)noktalı virgül
3. C)nokta
4. D)iki nokta
5. E)kısa çizgi
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: D. Konuşmalarda konuşanın adından sonra iki nokta konur.
Soru 4 · Kolay
"Bahçede üç ağaç var ___ elma, armut, erik." cümlesindeki boşluğa hangi işaret getirilmelidir?
1. A)virgül
2. B)noktalı virgül
3. C)iki nokta
4. D)nokta
5. E)soru işareti
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: C. "Üç ağaç" bir beklenti kurar; ardından gelen sıralama bir açıklamadır.
Soru 5 · Orta
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde noktalı virgül yerinde kullanılmıştır?
1. A)Kitap; defter aldım.
2. B)Evet; geliyorum.
3. C)Arkadaşlar; toplantı başlıyor.
4. D)Yarın; gelirim dedi.
5. E)Salıya kadar Ali, Can; salıdan sonra Deniz, Ece nöbet tutacak.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: E. Noktalı virgül, kendi içinde virgülle ayrılmış iki grubu ayırır. Ötekilerde virgül ya da hiçbir işaret gerekmezdi.
Soru 6 · Orta
Hangi cümlede iki noktanın ardından küçük harfle devam etmek doğrudur?
1. A)Babam şöyle dedi: "Yarın erken kalk."
2. B)Tek bir isteğim var: Beni dinle.
3. C)Öğretmen sordu: "Hazır mısınız?"
4. D)Sonuç açıktı: Çalışan kazanır.
5. E)Şunları getir: kalem, defter, silgi.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: E. İki noktanın ardında yalnızca bir sayım var ve küçük harfle sürer. Ötekilerde ardından gelen bölüm kendi yüklemi olan bir yargıdır.
Soru 7 · Orta
"Yemeği pişirdi, sofrayı kurdu ___ ama misafirler gelmedi." cümlesindeki boşluğa en uygun işaret hangisidir?
1. A)nokta
2. B)iki nokta
3. C)noktalı virgül
4. D)soru işareti
5. E)ünlem işareti
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: C. Bağlaçtan önceki bölüm kendi içinde virgül taşıdığı için "ama"dan önceki geçiş noktalı virgülle belirginleşir.
Soru 8 · Orta
Aşağıdakilerin hangisinde iki nokta matematikte bölme işareti olarak kullanılmıştır?
1. A)18:6 = 3
2. B)Saat 18:30'da
3. C)Not: Kapı kilitli.
4. D)Şunlar gerekli: su, un.
5. E)Can: Merhaba!
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: A. 18'in 6'ya bölümünü gösterir.
Soru 9 · Orta
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde noktalı virgül yerine virgül yeterlidir?
1. A)Anneme çiçek, kek; babama kitap, kalem aldım.
2. B)Sabah koştu; akşam yüzdü.
3. C)Rüzgâr kesildi, yağmur dindi; çocuklar sokağa çıktı.
4. D)Birinci grupta Ali, Can; ikinci grupta Ece, Su var.
5. E)Kışın kar, buz; yazın sıcak, toz vardı.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: B. İki kısa yargının içinde virgül yoktur; aralarındaki ayrımı virgül karşılar.
Soru 10 · Orta
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde iki nokta, aktarılacak bir sözden önce kullanılmıştır?
1. A)Dedem hep şunu derdi: "Emek olmadan yemek olmaz."
2. B)Üç renk seçti: mavi, yeşil, mor.
3. C)15:3 = 5
4. D)Saat 07:00'de
5. E)Not: Toplantı ertelendi.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: A. İki noktadan sonra dedenin sözü tırnak içinde aktarılır.
Soru 11 · Orta
"Kitaplığında romanlar, öyküler ___ masasında defterler, kalemler vardı." cümlesindeki boşluğa hangi işaret getirilmelidir?
1. A)nokta
2. B)noktalı virgül
3. C)iki nokta
4. D)virgül
5. E)soru işareti
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: B. Her iki grubun içinde virgül bulunduğu için gruplar noktalı virgülle ayrılır.
Soru 12 · Zor
Hangi cümlede bir işaret ya da harf yanlışı yapılmıştır?
1. A)Çantada şunlar vardı: su, ekmek, peynir.
2. B)Toplantıya Ali, Can; ikinci oturuma Ece, Su katıldı.
3. C)Hedefi belliydi: Üniversiteyi kazanmak.
4. D)Mehmet: Bugün geliyor musun?
5. E)24:8 işleminin sonucu 3'tür.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: C. İki noktanın ardındaki "üniversiteyi kazanmak" bir yargı kurmaz, bir söz öbeğidir; küçük harfle yazılmalıdır.
Soru 13 · Zor
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde noktalı virgülün görevi ötekilerden farklıdır?
1. A)Erkeklere Ali, Can; kızlara Ece, Su adı verildi.
2. B)Kışın kar, buz; yazın sıcak, toz vardı.
3. C)Sabah Türkçe, tarih; öğleden sonra fizik, kimya var.
4. D)Kalktı, giyindi; kahvaltı etmeden çıktı.
5. E)Pazartesi Ahmet, Ayşe; salı Mehmet, Zeynep nöbetçi.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: D. D'de noktalı virgül virgüllü sıralı cümleleri ayırır; ötekilerde isim gruplarını ayırır.
Soru 14 · Zor
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde iki nokta yerine virgül kullanılmalıdır?
1. A)Tek bir sorun var: zaman.
2. B)Yarın gelirim: dedi.
3. C)Şunu unutma: Söz verdin.
4. D)Liste hazır: un, şeker, yağ.
5. E)Selim: Kapıyı kim açtı?
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: B. Tırnaksız bir aktarmanın ardından virgül gelir: Yarın gelirim, dedi.
Soru 15 · Zor
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde noktalı virgül ve iki nokta birlikte doğru kullanılmıştır?
1. A)Toplantıda iki karar alındı: Ali, Can proje; Ece, Su rapor hazırlayacak.
2. B)Toplantıda iki karar alındı; Ali, Can proje: Ece, Su rapor hazırlayacak.
3. C)Toplantıda iki karar alındı: Ali, Can proje, Ece, Su rapor hazırlayacak.
4. D)Toplantıda; iki karar alındı: Ali, Can proje; Ece, Su rapor hazırlayacak.
5. E)Toplantıda iki karar alındı, Ali, Can proje; Ece, Su rapor hazırlayacak.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: A. "İki karar" bir beklenti kurar ve iki noktayla açıklanır; açıklamanın içindeki iki grup noktalı virgülle ayrılır.

8Ustalık kapısı

5 soru, 5 dakika. 4 ya da 5 doğru yaptıysan sıradaki derse, «Kesme işareti ve tırnak işareti» dersine geç. 3 ve altındaysan 3. ve 4. bölümü yeniden oku, sonra kapıyı bir kez daha çöz.

Soru 1 · Orta
"Bu yolculukta üç şehir gördük ___ Kars, Van, Erzurum." cümlesindeki boşluğa hangi işaret getirilmelidir?
1. A)virgül
2. B)noktalı virgül
3. C)nokta
4. D)iki nokta
5. E)üç nokta
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: D. "Üç şehir" bir beklenti kurar ve ardından bu şehirler sayılır.
Soru 2 · Orta
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde noktalı virgül gereksiz kullanılmıştır?
1. A)Kitap okudu; uyudu.
2. B)Eve Ali, Can; okula Ece, Su gitti.
3. C)Rüzgâr esti, dallar kırıldı; elektrik kesildi.
4. D)Kışın kar, buz; yazın toz, sıcak vardı.
5. E)Önce sebzeleri, meyveleri; sonra ekmeği aldı.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: A. İki kısa, virgülsüz yargıyı ayırmak için virgül yeter.
Soru 3 · Zor
Aşağıdakilerin hangisinde iki noktanın görevi ötekilerden farklıdır?
1. A)Şunları al: süt, yumurta.
2. B)Üç dil biliyor: Türkçe, İngilizce, Almanca.
3. C)İki seçenek var: kalmak ya da gitmek.
4. D)Saat 14:20'de gelir.
5. E)Dört mevsim vardır: ilkbahar, yaz, sonbahar, kış.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: D. D'deki iki nokta bir saati gösterir; ötekilerde bir açıklamanın kapısını açar.
Soru 4 · Zor
Hangi cümlede iki noktanın ardındaki büyük harf kurala aykırıdır?
1. A)Hocam şunu sordu: "Hazır mısınız?"
2. B)Karar verdim: Yarın gidiyorum.
3. C)Masada şunlar vardı: Kitap, defter, kalem.
4. D)Tek bir öğüdüm var: Acele etme.
5. E)Atasözü şöyledir: "Sakla samanı, gelir zamanı."
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: C. İki noktanın ardı bir sayımdır; "kitap" küçük harfle yazılmalıdır.
Soru 5 · Zor
Hangi cümlenin noktalaması kusursuzdur?
1. A)Sınıfta Ali, Can, Ece: bahçede Su, Deniz vardı.
2. B)Sınıfta Ali, Can, Ece, bahçede Su, Deniz vardı.
3. C)Sınıfta; Ali, Can, Ece bahçede Su, Deniz vardı.
4. D)Sınıfta Ali; Can; Ece bahçede Su, Deniz vardı.
5. E)Sınıfta Ali, Can, Ece; bahçede Su, Deniz vardı.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: E. İki grubun içindeki öğeler virgülle, gruplar ise noktalı virgülle ayrılmıştır.

T06 — Noktalama İşaretleri

Modülün bütün dersleri bitince işaretle; modül 1, 3, 7 ve 21. günlerde YKS ana sayfasındaki tekrar listesine döner.