Kısaltmalar ve eklerin yazımı

"TDK'ye" mi yazılır, "TDK'ya" mı? Kısaltmanın son harfi k'dir ve k'nin kendisi ne kalın ne incedir; yine de doğru cevap "TDK'ye"dir. Çünkü bu kısaltmayı "te-de-ke" diye okuruz ve son ses ince bir e'dir. "NATO'ya" yazarken ise kısaltmayı bir sözcük gibi okuruz ve son ses kalın bir o'dur. Kısaltmalara gelen ekleri yazılışa bakarak seçersen yanılırsın; kulağına bakarak seçersen yanılmazsın. Önceki derste rakamlara gelen ekleri okunuşla belirledik; bu derste aynı ilkeyi kısaltmalara uygulayacak, ardından "ile", "-ken", "idi" gibi ünlü uyumu bakımından özel davranan eklerin yazımını ele alacağız.

• Büyük harfli, küçük harfli ve noktalı kısaltmaları doğru biçimde yazarsın.
• Kısaltmalara getirilen ekleri kısaltmanın okunuşuna göre seçersin.
• "İle", ek-fiil, "-ken", "-leyin" ve "-gil" eklerinin bitişik yazımını ve ünlü uyumuyla ilişkisini açıklarsın.
• Özel adlara gelen çekim ekleriyle yapım eklerini kesme işareti bakımından ayırırsın.

Üç tür kısaltma

Kısaltmalar yazılış bakımından üç gruba ayrılır ve her grubun kendine özgü bir kuralı vardır.

Büyük harfli kısaltmalar. Kurum, kuruluş, ülke ve uluslararası örgüt adları sözcüklerinin ilk harfleri alınarak büyük harflerle kısaltılır ve harflerin arasına nokta konmaz: TBMM, TDK, ABD, BM, TRT. Bu kuralın bilinen bir istisnası "Türkiye Cumhuriyeti" kısaltmasıdır: T.C.

Küçük harfli ölçü kısaltmaları. Uzunluk, ağırlık ve hacim gibi ölçü birimleri küçük harfle ve noktasız kısaltılır: m, cm, km, kg. Bu kısaltmaların başını büyük harfle yazmak ("Km") ya da sonuna nokta koymak ("kg.") yanlıştır.

Noktalı kısaltmalar. Bir sözcüğün ilk harfi ya da ilk birkaç harfi alınarak yapılan kısaltmaların sonuna nokta konur: Dr. (doktor), Prof. (profesör), vb. (ve benzeri), Cad. (cadde).

Kısaltmaya gelen ekler: okunuşa bak

Büyük ya da küçük harfli bir kısaltma ek aldığında araya kesme işareti konur ve kısaltmanın okunuşuna göre seçilir. Burada iki tür okunuş vardır.

Harf harf okunan kısaltmalar. Bazı kısaltmaları harflerin adlarıyla okuruz: TDK (te-de-ke), BM (be-me), ABD (a-be-de). Ek, son harfin adındaki ünlüye uyar: TDK'ye, BM'ye, ABD'de. Türkçede harf adlarının çoğu e ile söylenir (be, ce, de, ke, me); bu yüzden harf harf okunan kısaltmalara gelen ekler çoğunlukla ince çıkar. Son harf a gibi kalın ünlüyle okunan bir harfse ek de kalın olur.

Sözcük gibi okunan kısaltmalar. Bazı kısaltmalar harf harf değil, bir sözcük gibi okunur: NATO, UNESCO. Bu kısaltmalarda ek, sözcük gibi okunan biçimin son ünlüsüne uyar: NATO'ya, UNESCO'ya.

Ölçü kısaltmaları ise kısaltmanın açık okunuşuna göre ek alır, çünkü "km" yazsak da "kilometre" diye okuruz: 5 km'de (kilometrede), 20 kg'ı (kilogramı).

Noktalı kısaltmalara gelen ekler ise kesme işaretiyle ayrılmaz; ek doğrudan noktadan sonra yazılır ve yine okunuşa uyar: Cad.de (caddede).

"İle" edatının yazımı

"İle" iki biçimde yazılabilir: ayrı (kalem ile) ya da sözcüğe bitişik (kalemle). Bitişik yazıldığında ünlü uyumuna girer ve "-la/-le" olur. Ünlüyle biten sözcüklere bitişirken araya y girer: arabayla. Özel adlara bitişik yazıldığında kesmeyle ayrılır: Ayşe'yle. Ayrı yazıldığında ise uyuma girmez ve her zaman "ile" biçimini korur.

"İle" iki görevde kullanılır ve yazım ikisinde de aynıdır. "Ve" anlamında iki sözcüğü bağlıyorsa bağlaçtır: Ayşe ile Can geldi. Bir aracı ya da birlikteliği anlatıyorsa edattır: Kalemle yazdı. İki görevde de ayrı ya da bitişik yazılabilir; bu yüzden yazım sorularında görevi değil, bitişik yazılmışsa uyumu ve kaynaştırma ünsüzünü denetle.

Ek-fiil: idi, imiş, ise

"İdi", "imiş" ve "ise" de "ile" gibi iki biçimde yazılabilir: ayrı (hasta idi) ya da bitişik (hastaydı). Bitişik yazıldığında ünlü uyumuna girer; ünlüyle biten sözcüklerden sonra araya y girer (hastaydı), ünsüzle biten sözcüklere doğrudan eklenir (güzelse). Bitişik biçimi yazarken "i" sesini korumak ("hastaıdı") ya da uyumu bozmak ("hastaydi") yanlıştır.

Ünlü uyumuna girmeyen ekler

Bazı ekler kalıplaşmış oldukları için ünlü uyumuna girmez ve her sözcükte aynı biçimde yazılır:

• "-ken": okurken, çocukken. "Okurkan" biçimi yanlıştır.
• "-leyin": sabahleyin. "Sabahlayın" biçimi yanlıştır.
• "-gil": halamgil. Bu ek aile ya da ev halkı anlamı katar.

Ünlü uyumu dersinde bu eklerin uyumu neden bozduğunu görmüştün; burada bilmen gereken, yazım sorularında bu eklerin uyuma sokulmuş biçimlerinin yanlış sayılmasıdır. Bir ekin "-kan", "-layın" ya da "-gıl" gibi kalın biçimi varsa bu biçim yanlıştır.

Özel adlarda çekim eki ve yapım eki

Özel adlara getirilen çekim ekleri (hâl, iyelik, çokluk ve ek-fiil) kesme işaretiyle ayrılır: Konya'dan, Ayşe'yle. Buna karşılık özel adlara getirilen yapım ekleri kesmeyle ayrılmaz, çünkü yapım ekiyle ortaya çıkan sözcük artık özel adın kendisi değil, ondan doğmuş başka bir addır: Avrupalı, Türklük. Bir sözcüğün kesme alıp almayacağını bulmak için eki sor: Sözcüğe yeni bir anlam mı katıyor, yoksa onu cümleye mi bağlıyor? Yeni sözcük türetiyorsa yapım ekidir ve kesme almaz.

Önceki derslerde gördüğün iki kural da buraya bağlanır: bir kurumun adına eklenen ek kesmesiz yazılır (Türk Dil Kurumuna), rakamlara gelen ekler ise kesmeyle ayrılır (1923'te).

Karar yolu

Bir kısaltmaya ya da eke baktığında şu soruları sırayla sor:

1. Kısaltma hangi türde? Büyük harfliyse noktasız, ölçüyse küçük harfli ve noktasız, sözcükten kısaltmaysa noktalı.
2. Ek geliyorsa kısaltma nasıl okunuyor? Harf harf, sözcük gibi ya da açık okunuşla. Eki bu okunuşun son sesine göre seç.
3. Kısaltma noktalıysa kesme koyma.
4. Ek "-ken", "-leyin" ya da "-gil" mi? Öyleyse uyuma sokma.
5. Özel ada gelen ek yeni bir sözcük mü türetiyor? Öyleyse kesme koyma.

Soru kökleri

Sorular genellikle "hangi kısaltmanın eki okunuşa uymuyor?", "hangisinde kısaltma kurala uygun yazılmıştır?", "hangisinde kesme işareti gereksiz kullanılmıştır?" ya da "hangisinde ek ünlü uyumuna aykırı olduğu hâlde doğrudur?" kökleriyle gelir. Kısaltma sorularında her seçeneği yüksek sesle oku; ek sorularında da ekin çekim eki mi yapım eki mi olduğuna bak.

Örnek 1 — Harf harf okunan kısaltma

Soru: Aşağıdakilerin hangisinde kısaltmaya getirilen ek doğru yazılmıştır?

• A) TDK'ya
• B) TDK'ye
• C) TDK'yi
• D) TDKye
• E) TDK.ye

Çözüm: Kısaltma "te-de-ke" diye okunur ve son ses e'dir; yönelme eki ince gelir ve kesmeyle ayrılır. C'deki ek başka bir hâl ekidir. Cevap: B.

Örnek 2 — Sözcük gibi okunan kısaltma

Soru: "NATO" kısaltmasına yönelme eki getirildiğinde hangi biçim doğru olur?

• A) NATO'ye
• B) NATOya
• C) NATO'ya
• D) NATO.ya
• E) NATO'a

Çözüm: Kısaltma bir sözcük gibi okunur ve kalın o ile biter; ek kalın gelir, araya y kaynaştırma ünsüzü girer ve kesmeyle ayrılır. Cevap: C.

Örnek 3 — "İle" edatı

Soru: "Araba ile" söz öbeği bitişik yazıldığında hangi biçim doğru olur?

• A) arabaile
• B) arabala
• C) arabayle
• D) arabayla
• E) araba'yla

Çözüm: "İle" bitişik yazıldığında uyuma girer ve ünlüyle biten sözcükten sonra araya y girer: arabayla. "Araba" özel ad olmadığı için kesme gerekmez. Cevap: D.

Örnek 4 — Yapım eki

Soru: "Avrupa" sözcüğünün hangi biçiminde kesme işareti kullanılmamalıdır?

• A) Avrupa'da
• B) Avrupa'yı
• C) Avrupa'nın
• D) Avrupa'dan
• E) Avrupa'lı

Çözüm: "-lı" eki Avrupa'dan yeni bir ad (Avrupa'da doğan, oralı olan kişi) türetir; yapım ekidir ve kesme almaz: Avrupalı. Ötekiler çekim ekleridir ve kesmeyle ayrılır. Cevap: E.

• Kısaltmanın ekini yazılışa göre seçmek. "TDK'ya" yanlış; "te-de-ke" okunur ve ek incedir.
• Büyük harfli kısaltmaya nokta koymak. "T.B.M.M." yanlış; tek istisna T.C.
• Ölçü kısaltmasını büyük harfle ya da noktayla yazmak. "Km", "kg." yanlış.
• "-ken", "-leyin", "-gil" eklerini uyuma sokmak. "Okurkan", "sabahlayın" yanlış.
• Ek-fiili bitiştirirken "i"yi korumak. "Hastaıdı" değil "hastaydı".
• Yapım ekine kesme koymak. "Avrupa'lı" değil "Avrupalı".