Sık yanlış yazılan sözcükler

"Yanlış" sözcüğü bazen "yalnış" diye yazılır. "Yalnız" ise tersine "yanlız" diye yazılır. İki sözcüğün harfleri neredeyse aynıdır ve karışmaları şaşırtıcı değildir. Bu dersin ilk bilgisi şudur: Bu sözcükleri tek tek ezberlemen gerekmez. Her birinin bir kökü, bir kaynağı ya da bir eşi vardır ve o bağı bilen biri doğru yazımı her seferinde yeniden kurabilir. Yazım ünitesinin önceki derslerinde kuralları öğrendin; bu son derste kuralla açıklanamayan, sözcük düzeyinde öğrenilmesi gereken yazımları, onları akılda tutmanın yollarıyla birlikte ele alacağız.

• Sözcüğün kökünü bularak "yanlış", "yalnız", "herkes" gibi sözcüklerin doğru yazımını açıklarsın.
• Yabancı kökenli sözcüklerin Türkçedeki yazımını kaynak dildeki biçimiyle karşılaştırarak hatırlarsın.
• Yazılışı birbirine yakın olup anlamı farklı olan sözcük çiftlerini cümlede doğru seçersin.
• Düzeltme işaretinin anlam ayırmak, ince okunuşu göstermek ve nispet ekini belirtmek için kullanıldığı sözcükleri doğru yazarsın.

Yanlışların dört kaynağı

Bu derste ele alınan yanlışlar dört kaynaktan birine dayanır: söyleyişte seslerin yer değiştirmesi, yabancı kökenli bir sözcüğün Türkçeye uyarlanması, yazılışı yakın iki sözcüğün karışması ve düzeltme işaretinin unutulması. Bir sözcüğün hangi kaynaktan yanlış yazıldığını bilirsen, onu hatırlamak için hangi yolu izleyeceğini de bilirsin.

Kökünü bul: söyleyişten gelen yanlışlar

Konuşurken bazı sesler yer değiştirir ya da başka bir sese kayar. Bu değişim yazıya taşındığında yanlış ortaya çıkar. Çözüm, sözcüğün kökünü bulmaktır.

• yanlış: "yanılmak" fiilinden gelir. Kökte önce n, sonra l vardır; "yanlış" da bu sırayı korur. "Yalnış" yazan biri kökü unutmuştur.
• yalnız: "yalın" sözcüğüyle aynı köktendir. Kökte önce l, sonra n vardır; "yalnız" da bu sırayı korur. Böylece iki sözcüğü birbirinden ayırmanın yolu da ortaya çıkar: "yanlış" yanılmaktan, "yalnız" yalından gelir.
• herkes: "her" ile "kes" (kişi) sözcüklerinden oluşur. Sonundaki ses s'dir; "herkez" yazımı yanlıştır.
• kılavuz: Konuşmada ilk hecedeki ı düşer ve "klavuz" gibi söylenir, ama yazıda ı korunur.

Kök ilişkisi bir kez kurulduğunda ezber gerekmez.

İkiz ünsüzü koru. Arapçadan gelen bazı sözcüklerin ortasında aynı ünsüz iki kez yazılır: dikkat, mükemmel, şiddet, tahammül, hürriyet. Konuşurken bu ikiz ünsüz çoğu zaman tek ses gibi kısa söylenir ve yazıya da tek harf olarak geçirilir: "dikat", "mükemel". Bu sözcüklerde söyleyişe değil, sözcüğün kendi yapısına güven. Tereddüt ettiğinde sözcüğü hecelerine ayırmak işe yarar: "dik-kat", "mü-kem-mel". Hecenin sonundaki ünsüz ile sonraki hecenin başındaki ünsüz aynıysa ikisi de yazılır. Bu yöntem ses bilgisi ünitesinde öğrendiğin heceleme alışkanlığının yazıma uygulanmasıdır. Yazarken tereddüt ettiğin bir sözcükte önce "Bu sözcük hangi sözcükten türemiş?" diye sor.

Kaynağını düşün: yabancı kökenli sözcükler

Başka dillerden gelen sözcükler Türkçeye uyarlanırken yazımları kaynak dildekinden farklılaşır. Bu sözcüklerde yanlışların bir bölümü, uyarlamanın yarım bırakılmasından doğar. Birkaç örnek:

Bu sözcüklerin doğru yazımını, kaynak dili bilmesen de tablodaki gibi küçük bir hatırlatıcıya bağlayarak akılda tutabilirsin. Her yeni sözcük için bir hatırlatıcı bulmak, sözcüğü birkaç kez yazarak ezberlemekten daha kalıcıdır.

Eşini bil: anlamı karışan çiftler

Bazı sözcükler bir harfle ayrılır ve iki ayrı anlam taşır. Bu çiftleri tek tek değil, birlikte öğren:

• tabii / tabi: "Tabii" elbette anlamındadır: Tabii ki geleceğim. "Tabi" ise bir şeye bağlı, uyan anlamındadır: Kurallara tabi olmak.
• nüfus / nüfuz: Bu çifti ayırmanın yolu, "nüfus"un sayılabilir bir insan topluluğunu, "nüfuz"un ise bir etkinin ya da bir sıvının içeri işlemesini anlatmasıdır.
• mahsul / mahsur: "Mahsul" ürün anlamındadır: Bu yıl buğday mahsulü bol. "Mahsur" bir yerde kapalı kalmış anlamındadır: Kar yüzünden köyde mahsur kaldılar.

Bu çiftlerde yanlış, genellikle bir sözcük yerine ötekini yazmaktır. Bu yüzden yazım sorusunda yalnızca harflere değil, cümlenin anlamına da bakman gerekir.

Düzeltme işaretini unutma

Düzeltme işareti (^) üç durumda kullanılır ve her birinde sözcüğün yazımının bir parçasıdır.

Anlam ayırmak için. Yazılışı aynı, anlamı ve okunuşu farklı sözcükleri ayırmak için uzun okunan ünlünün üstüne konur: "hala" (babanın kız kardeşi) ile "hâlâ" (henüz, şimdiye kadar); "kar" (yağan kar) ile "kâr" (kazanç).

İnce okunuşu göstermek için. k, g ve l ünsüzlerinden sonra gelen a ve u ünlüleri ince okunuyorsa bu ünlülerin üstüne konur: kâğıt, dükkân, rüzgâr. Bu işaret konmazsa sözcük kalın okunur ve söyleyiş bozulur.

Nispet ekini göstermek için. Arapçadan gelen ve "-e ait, -le ilgili" anlamı katan "-î" ekinin üstüne konur: millî, resmî. Bu işaret, sözcüğü aynı biçimdeki iyelik ekli sözcükten ayırır: "resmî bir yazı" (resmiyete ait bir yazı) ile "onun resmi" (resim sözcüğünün iyelik eki almış biçimi) farklı sözcüklerdir.

Kendi listeni tut

Bu dersteki sözcükler, sık yanlış yazılan sözcüklerin tamamı değildir; yalnızca yanlışın nereden geldiğini gösteren örneklerdir. En etkili çalışma yolu, deneme sınavlarında ve kendi yazılarında yanlış yazdığın sözcükleri bir deftere not etmektir. Her sözcüğün yanına yanlış biçimi, doğru biçimi ve bu derste gördüğün dört kaynaktan hangisine dayandığını yaz. Liste büyüdükçe kendi yanlışlarının hangi kaynakta toplandığını görürsün ve çalışmanı oraya yönlendirirsin. Sınavdan önceki haftalarda bu listeyi düzenli olarak gözden geçirmek, en çok tekrarladığın yanlışları kalıcı olarak düzeltir.

Soru kökleri

Sorular genellikle "hangi sözcük yanlış yazılmıştır?", "hangi cümlede yazım yanlışı yoktur?", "hangi cümlede anlamca karışan bir sözcük yanlış seçilmiştir?" ya da "düzeltme işareti hangisinde farklı bir görevde kullanılmıştır?" kökleriyle gelir. Sözcük listelerinde her seçeneği yüksek sesle değil, harf harf oku; göz, tanıdık bir sözcüğü tam okumadan doğru sanabilir.

Örnek 1 — Kök bağı

Soru: Aşağıdaki sözcüklerden hangisi doğru yazılmıştır?

• A) yalnış
• B) yanlız
• C) herkez
• D) klavuz
• E) yanlış

Çözüm: "Yanlış" sözcüğü "yanılmak" fiilinden gelir ve kökteki n–l sırasını korur. A'da bu sıra bozulmuş, B'de "yalnız" sözcüğünün sırası bozulmuş, C'de "her" ve "kes" sözcüklerinden oluşan sözcüğün sonu değiştirilmiş, D'de ise yazıda korunması gereken ı düşürülmüştür. Cevap: E.

Örnek 2 — Yabancı kökenli sözcük

Soru: Yabancı kökenli sözcüklerden hangisi aşağıdaki cümlelerde yanlış yazılmıştır?

• A) Deney laboratuvarda yapıldı.
• B) Sabah antrenmanı erken başlar.
• C) Bu tablonun orjinali müzede.
• D) Şoför aracı yavaşlattı.
• E) Egzoz dumanı havayı kirletiyor.

Çözüm: C seçeneğindeki sözcük, kaynak dildeki gibi r'den sonra i ile yazılmalıdır: orijinali. Cevap: C.

Örnek 3 — Anlamca karışan çift

Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde anlamca karışan bir sözcük yanlış seçilmiştir?

• A) Tabii ki seni bekleyeceğim.
• B) Bütün çalışanlar bu yönetmeliğe tabidir.
• C) Kar yüzünden dağda mahsul kaldılar.
• D) Bu yılın mahsulü iyi oldu.
• E) Yolcular fırtınada limanda mahsur kaldı.

Çözüm: C seçeneğinde "kapalı kalmak" anlatılmaktadır; doğru sözcük "mahsur" olmalıdır. "Mahsul" ürün anlamındadır. Cevap: C.

Örnek 4 — Düzeltme işareti

Soru: "Kardeşim ... gelmedi." cümlesindeki boşluğa hangisi getirilmelidir?

• A) hala
• B) hâla
• C) halâ
• D) hâlâ
• E) hallâ

Çözüm: Cümlede "henüz, şimdiye kadar" anlamı gerekir. Bu anlamdaki sözcük, "hala" (babanın kız kardeşi) sözcüğünden ayrılmak için iki ünlüsünün üstüne de düzeltme işareti alır: hâlâ. Cevap: D.

• Söyleyişi yazıya taşımak. "Yalnış", "klavuz" gibi biçimler konuşmadan gelir; kökü bul.
• Yabancı sözcüğü yarım uyarlamak. "Orjinal", "antreman" gibi biçimlerde bir ses eksik kalmıştır.
• Anlamca karışan çiftte yalnızca harfe bakmak. "Nüfus" ile "nüfuz" arasındaki fark cümlenin anlamındadır.
• Düzeltme işaretini süs sanmak. "Hala" ile "hâlâ", "resmi" ile "resmî" farklı sözcüklerdir.
• Tanıdık görünen sözcüğü okumadan geçmek. Sözcük listelerini harf harf oku.
• Bu dersteki listeyi eksiksiz sanmak. Kendi yanlış listeni tut ve büyüt.