Sayıların yazımı

Bir sayıyı üç ayrı biçimde yazabilirsin: harfle ("on beş"), rakamla ("15") ya da ikisini karıştırarak ("3 milyon"). Hangisini seçeceğin, metnin türüne ve sayının ne anlattığına bağlıdır. Rakamla yazdığında da işin bitmez: ondalık sayıyı virgülle mi noktayla mı ayıracaksın, sıra sayısına nokta mı koyacaksın ek mi getireceksin, yüzde işaretini sayının önüne mi arkasına mı yazacaksın? Önceki derste üç küçük sözcüğün görevini sınayarak yazım kararı verdik; bu derste sayıların yazımındaki kuralları aynı düzenle, her birinin gerekçesiyle ele alacağız. Ses bilgisinde öğrendiğin sertleşme de sayılara getirilen eklerde yeniden karşına çıkacak.

• Harfle yazılan sayıları ayrı, para belgelerindeki sayıları bitişik yazarsın.
• Sayının rakamla ya da harfle yazılmasının hangi durumlarda uygun olduğunu açıklarsın.
• Sıra, üleştirme, kesir, ondalık ve yüzde gösterimlerini kurala uygun yazarsın.
• Rakamla yazılan sayılara getirilen ekleri okunuşa göre doğru biçimde yazarsın.

Harfle yazılan sayılar ayrı yazılır

Birden çok sözcükten oluşan sayılar harfle yazıldığında her sözcük ayrı yazılır: on beş, iki yüz elli, bin dokuz yüz yirmi üç. Söylerken sözcükler arasında ara vermediğimiz için sayıları bitişik yazmak kolay bir yanlıştır. Yazıda ise her basamak ayrı bir sözcüktür.

Tek istisna: para belgeleri. Çek, senet ve makbuz gibi değiştirilmesi istenmeyen belgelerde tutar harfle yazılırken bitişik yazılır: yalnız ikiyüzellilira. Bu kuralın gerekçesi güvenliktir; sözcükler arasında boşluk bırakılmazsa araya başka bir sayı eklenemez. Bu istisna yalnızca bu tür belgelerde geçerlidir; bir gazete haberinde ya da bir öyküde sayılar yine ayrı yazılır.

Sayıyla kurulan birleşik sözcükler. Bir sayı, anlam kayması olan bir birleşik sözcüğün parçasıysa bitişik yazılır: üçgen. Bu, önceki derslerde öğrendiğin anlam kayması gerekçesinin sayılardaki karşılığıdır. "Üç kalem" sözünde ise anlam kayması yoktur; sayı yalnızca kalemleri sayar ve ayrı yazılır.

Rakam mı, harf mi?

Kesin bilgi veren sayılar rakamla yazılır: saat (saat 10.30), ölçü (3 kilogram), para tutarı, istatistik verisi, yüzde ve tarih. Rakam, okurun sayıyı hızla ve yanlışsız görmesini sağlar.

Metin içinde geçen kısa ve yaklaşık sayılar ise harfle yazılabilir: Beş yıl sonra döndü. Üç kardeşiz. Bu kullanımda sayı bir ölçüm değil, anlatımın bir parçasıdır.

Çok büyük sayılarda rakam ve harf birlikte kullanılabilir: 3 milyon, 1,5 milyar. Bu biçim, çok sıfırlı sayıların okunmasını kolaylaştırır.

Rakamla yazımda nokta ve virgül

Türkçede ondalık kesirler virgülle ayrılır: 2,5. Büyük sayılar ise sondan başlayarak üçlü gruplara ayrılır ve gruplar arasına nokta konur: 1.500.000. Bu kullanım İngilizcedeki kullanımın tersidir; İngilizce metinlerde ondalık için nokta, binlik için virgül kullanılır. İki dilde de yazan biri bu yüzden kolayca karıştırabilir. Yıl bildiren dört basamaklı sayılar gruplara ayrılmaz: 1923.

Saat ve dakika arasında nokta ya da iki nokta kullanılır: 10.30 ya da 10:30.

Sıra sayıları

Sıra sayıları rakamla iki biçimde gösterilir: rakamdan sonra nokta konarak (5.) ya da kesme işaretinden sonra ek getirilerek (5'inci). Bu iki gösterim birlikte kullanılmaz: nokta konmuşsa ek gelmez, ek gelmişse nokta konmaz. Harfle yazıldığında ek doğrudan sözcüğe eklenir: beşinci.

Hangi ekin geleceğini rakamın sesli okunuşu söyler. Okunuş ünlüyle bitiyorsa ek "-nci" biçiminde gelir, ünsüzle bitiyorsa "-inci" biçiminde gelir ve ek ünlü uyumuna girer: 3'üncü (üç), 5'inci (beş). Bu yüzden rakamı gördüğünde onu sesli okumak, doğru eki bulmanın en kısa yoludur.

Romen rakamları yüzyılları, hükümdar sıralarını ve bölüm numaralarını göstermek için kullanılır ve sıra bildirdikleri için sonlarına nokta konur: XX. yüzyıl, III. Selim.

Üleştirme sayıları

Üleştirme sayıları, bir şeyin eşit parçalara bölündüğünü anlatır ve rakamla yazılmaz: Her öğrenciye ikişer kitap verildi. "2'şer" biçimi yanlıştır. Bunun gerekçesi, üleştirme ekinin sayının okunuşuna göre "-şer" ya da "-er" biçimini almasıdır; rakamla yazınca bu ayrım gözden kaçar.

Yüzde ve binde işaretleri

Yüzde ve binde işaretleri sayının önüne konur ve sayıyla aralarında boşluk bırakılmaz: %25, ‰5. Bu da İngilizceden farklıdır. Yüzde işaretli bir sayıya ek getirilirken ek kesmeyle ayrılır ve sayının okunuşuna uyar: %25'i (yüzde yirmi beşi).

Rakamla yazılan sayılara gelen ekler

Rakamla yazılan sayılara getirilen ekler kesme işaretiyle ayrılır: 1923'te, 3'üncü. Ekin biçimini sayının yazılışı değil, okunuşu belirler. Ses bilgisi ünitesinde gördüğün kural burada da geçerlidir: okunuş sert ünsüzle bitiyorsa ek sertleşir, yumuşak ünsüz ya da ünlüyle bitiyorsa sertleşmez. Okunuş kalın ünlülü bir sözcükle bitiyorsa ek kalın, ince ünlülü bir sözcükle bitiyorsa ek ince gelir. "1923" okunurken "bin dokuz yüz yirmi üç" dendiği için son ses ç'dir ve ek sertleşir: 1923'te.

Saatlere getirilen eklerde de aynı ilke geçerlidir: saat 10.30'da (on otuz). Burada son sözcük "otuz" olduğu için ek yumuşak ve kalın gelir.

Büyük sayılarda son basamağa dikkat et. "1000" rakamı "bin" diye okunur ve ek ince, yumuşak gelir: 1000'de. "100" ise "yüz" diye okunur: 100'de. "60" "altmış" diye okunduğu için ek sertleşir: 60'ta. Göz rakamın uzunluğuna, kulak son sözcüğe bakar; karar kulağındır. Kesirli sayılarda da aynı yol izlenir: "2,5" sayısı "iki virgül beş" diye okunur ve ek sertleşir: 2,5'te. Bu yüzden ek sorularında sayıyı bir kez yüksek sesle okumadan seçenekleri eleme.

Karar yolu

Bir sayıyla karşılaştığında şu dört soruyu bu sırayla sor:

1. Sayı harfle mi yazılıyor? Öyleyse sözcükleri ayır; yalnızca para belgelerinde bitiştir.
2. Sayı bir ölçüm, saat, tarih, yüzde ya da istatistik mi? Öyleyse rakamla yaz.
3. Rakamla yazdıysan: ondalık virgül, binlik nokta; sıra sayısında ya nokta ya ek; üleştirmede rakam kullanma.
4. Ek getireceksen: sayıyı sesli oku, eki son sese göre seç, kesmeyle ayır.

Soru kökleri

Sorular genellikle "hangisinde sayının yazımı yanlıştır?", "hangisinde sayıya getirilen ek yanlış yazılmıştır?", "hangisinde sayı rakamla yazılmalıdır?" ya da birkaç sayı kuralının aynı cümlede denetlendiği kökle gelir. Seçeneklerdeki her sayıyı sesli oku; eklerle ilgili yanlışların çoğu, sayının okunuşuna bakılınca hemen görünür.

Örnek 1 — Harfle yazılan sayı

Soru: Aşağıdakilerden hangisi bir gazete haberinde kurala uygun yazılmıştır?

• A) ikiyüzelli
• B) iki yüzelli
• C) iki yüz elli
• D) ikiyüz elli
• E) iki-yüz-elli

Çözüm: Harfle yazılan sayılarda her sözcük ayrı yazılır. Bitişik yazım yalnızca çek ve senet gibi belgelerde kullanılır. Cevap: C.

Örnek 2 — Sıra sayısı

Soru: Aşağıdakilerin hangisinde sıra sayısı kurala uygun yazılmıştır?

• A) 5.'inci
• B) 5'nci
• C) 5.inci
• D) 5'inci
• E) 5-inci

Çözüm: Sıra sayısı ya nokta ya da kesmeden sonra ek ile gösterilir; ikisi birlikte kullanılmaz. "Beş" ünsüzle bittiği için ek "-inci" biçiminde gelir: 5'inci. Cevap: D.

Örnek 3 — Yıla getirilen ek

Soru: Aşağıdakilerin hangisinde yıla getirilen ek doğru yazılmıştır?

• A) 1923'de
• B) 1923'da
• C) 1923'te
• D) 1923'ta
• E) 1923te

Çözüm: "Bin dokuz yüz yirmi üç" okunuşu sert ç ile ve ince ünlülü bir sözcükle biter; ek sertleşir ve ince gelir. Ek kesmeyle ayrılır. Cevap: C.

Örnek 4 — Üleştirme sayısı

Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde üleştirme sayısı doğru yazılmıştır?

• A) Her öğrenciye ikişer kitap verildi.
• B) Her öğrenciye 2 şer kitap verildi.
• C) Her öğrenciye 2'şer kitap verildi.
• D) Her öğrenciye 2'er kitap verildi.
• E) Her öğrenciye iki'şer kitap verildi.

Çözüm: Üleştirme sayıları rakamla gösterilmez; harfle ve eki doğrudan alarak yazılır: ikişer. Cevap: A.

• Harfle yazılan sayıyı bitiştirmek. "Onbeş" yanlış; yalnızca para belgelerinde bitişik yazılır.
• Nokta ile eki birlikte kullanmak. "5.'inci" yanlış; ya "5." ya "5'inci".
• Ondalıkta nokta, binlikte virgül kullanmak. Türkçede tersidir: 2,5 ve 1.500.000.
• Üleştirmeyi rakamla yazmak. "2'şer" değil "ikişer".
• Yüzde işaretini sayının arkasına koymak. "25%" değil "%25".
• Eki yazılışa göre seçmek. Rakamı sesli oku, eki duyduğun son sese göre seç: 1923'te, 10.30'da.