"de", "ki", "mi"nin yazımı

"Kitap Ali'de kaldı" ile "Ali de kaldı" cümleleri yalnızca bir boşluk ve bir kesme işaretiyle ayrılır, ama biri kitabın nerede olduğunu, öteki Ali'nin de gitmediğini anlatır. "Bende bir fikir var" doğrudur; "Bende geleceğim" yanlıştır. Bu dersteki üç küçük sözcük, "de", "ki" ve "mi", yazımda sık karıştırılır, çünkü her biri hem ayrı yazılan bir sözcük hem de bitişik yazılan bir ek olarak karşına çıkabilir. Önceki derste bir birleşik sözcüğü bitiştirmek için gerekçe aradık; burada karar, sözcüğün cümlede hangi görevi üstlendiğine bağlı. Görevi bulmanın her biri için pratik bir sınaması var ve bu derste o sınamaları öğreneceksin.

• Bağlaç olan "de/da" ile bulunma hâli eki olan "-de/-da"yı çıkarma sınamasıyla ayırır ve doğru yazarsın.
• Bağlaç olan "ki", ilgi eki olan "-ki" ve kalıplaşmış "ki" sözcüklerini ayırırsın.
• Soru eki "mi"yi ünlü uyumuna ve sonraki eklerin yazımına dikkat ederek doğru yazarsın.
• Bir cümledeki üç sözcüğü aynı anda denetleyerek yazım yanlışını bulursun.

Aynı ses, iki görev

"De", "ki" ve "mi" sesleri Türkçede iki farklı görevde kullanılır. Bir görevde bağımsız bir sözcüktürler ve ayrı yazılırlar; öteki görevde bir ek olarak sözcüğe bitişik yazılırlar. Yazım kararı bu yüzden sese değil, göreve bakılarak verilir. Her biri için sorulacak soru farklıdır ve aşağıda sırayla ele alınıyor.

"De/da" bağlacı ile "-de/-da" eki

Bağlaç olan "de/da" cümleye "dahi, bile, ayrıca" ya da "hem" anlamı katar ve ayrı yazılır: Ben de geleceğim. Kardeşim de bu kitabı okudu. İki kez kullanıldığında "hem ... hem" anlamı taşır: Sabah da akşam da yürüyüş yapıyor.

Bulunma hâli eki olan "-de/-da" bir yeri, zamanı ya da durumu gösterir ve bitişik yazılır: evde, okulda, sabahleyin sınıfta.

İkisini ayırmanın en güvenilir yolu çıkarma sınamasıdır. "De"yi cümleden çıkar ve cümleye bak:

• "Ben de geleceğim" cümlesinden çıkarınca "Ben geleceğim" kalır. Cümle anlamını yitirmez, yalnızca "dahi" anlamı kaybolur. O hâlde "de" bağlaçtır ve ayrı yazılır.
• "Kitap evde kaldı" cümlesinden çıkarınca "Kitap ev kaldı" kalır. Cümle bozulur. O hâlde "-de" bir ektir ve bitişik yazılır.

Bağlaç sertleşmez. Bulunma hâli eki sert ünsüzden sonra "-te/-ta" olur: sokakta, kitapta. Bağlaç ise hiçbir zaman "te/ta" biçimine girmez; önündeki sözcük sert ünsüzle bitse de "de/da" yazılır: Kitap da getirdim. Bir cümlede "dahi" anlamında ayrı yazılmış bir "ta" ya da "te" görürsen bu bir yanlıştır. ("Ta çocukluğundan beri" sözündeki "ta" ise "tâ, taa" anlamında başka bir sözcüktür.)

Bağlaç kesme almaz. Özel adlardan sonra gelen bağlaç da ayrı yazılır ve kesme işareti almaz: Ali de geldi. "Ali'de" yazılırsa bu bir ektir ve "Ali'nin yanında" anlamına gelir: Kitap Ali'de kaldı.

Bağlaç ünlü uyumuna uyar: kendinden önceki sözcüğün son ünlüsü kalınsa "da", inceyse "de" olur: okul da, ev de.

"Ben de" ile "bende"

Bu ikili, çıkarma sınamasının en çok işe yaradığı yerdir. "Bende bir fikir var" cümlesinde "-de" eki "benim yanımda, bende bulunan" anlamı verir; çıkarınca cümle bozulur ve ek bitişik yazılır. "Ben de geleceğim" cümlesinde ise "de" "dahi" anlamındadır ve çıkarınca cümle ayakta kalır. Aynı sınama "sen de/sende", "o da/onda" gibi bütün zamirlerde işe yarar.

"Ki" bağlacı

Bağlaç olan "ki" iki cümleyi ya da bir cümleyle bir açıklamayı birbirine bağlar ve ayrı yazılır: Duydum ki taşınıyormuşsun. Öyle yorgunum ki ayakta duramıyorum. Bağlaç olan "ki" ünlü uyumuna uymaz; her zaman "ki" biçiminde yazılır.

"-ki" ilgi eki

İlgi eki olan "-ki" bir sözcüğe "bulunan, ait olan, o zamana ait olan" anlamı katar ve bitişik yazılır. Üç yerde karşına çıkar:

İlgi ekini bulmak için sözcüğü "bulunan" ya da "ait olan" ile açmayı dene. "Evdeki" sözcüğü "evde bulunan" diye açılabiliyorsa bu bir ektir ve bitişik yazılır. Bağlaç olan "ki" ise böyle açılamaz.

İlgi eki de ünlü uyumuna genellikle uymaz: akşamki, yarınki. Ancak üç sözcükte uyuma girer ve "-kü" olur: dünkü, bugünkü, öbürkü. Bu üç sözcüğü ayrıca bil.

Kalıplaşmış "ki"

Bazı bağlaçlar "ki" ile kalıplaşarak tek sözcük olmuştur ve bitişik yazılır: belki, çünkü, sanki, oysaki, halbuki, mademki. Bu sözcüklerde "ki"yi ayırmak yanlıştır; önceki dersteki kalıplaşma gerekçesinin bir örneğidir. Bu kümeye dâhil olmayan bir "ki" görürsen bağlaç ya da ilgi eki olup olmadığını sınaman gerekir.

"Mi" soru eki

Soru eki "mi" her zaman ayrı yazılır ve ünlü uyumuna uyar: Güzel mi? Okudun mu? Hazır mı? Gördün mü? Kendisinden sonra gelen kişi ve zaman ekleri ise soru ekine bitişik yazılır: Geliyor musun? Gelecek misiniz? Hasta mıydı?

Soru eki her zaman bir soru sormaz. Bazen zaman ya da koşul bildirir: Eve geldi mi hemen uyur. Bazen pekiştirme yapar: Güzel mi güzel bir gün. Bu kullanımlarda da yazım değişmez; "mi" yine ayrı yazılır.

"Mi" eki, "-miş" gibi fiile bitişen öteki eklerle karıştırılmamalıdır. "Gelmiş" bir fiil çekimidir; "Gelmiş mi?" sorusunda ise çekimli fiilden sonra ayrı yazılan bir soru eki vardır.

Üçünü birlikte denetlemek

Bir cümlede bu sözcüklerden birkaçı birlikte bulunabilir. Cümleyi baştan sona tararken her "de", "ki" ve "mi" için görevini sor:

1. "De" çıkarılınca cümle bozuluyor mu? Bozuluyorsa ek, bitişik; bozulmuyorsa bağlaç, ayrı. Bağlaç asla "te/ta" olmaz.
2. "Ki" "bulunan, ait olan" ile açılabiliyor mu? Açılıyorsa ek, bitişik; açılmıyorsa bağlaç, ayrı. Kalıplaşmış bağlaçlar bitişik.
3. "Mi" her zaman ayrı; ondan sonra gelen ekler ona bitişik.

Soru kökleri

Sorular genellikle "hangisinde 'de'nin yazımı yanlıştır?", "hangisinde 'ki' ötekilerden farklı görevdedir?", "hangisinde soru eki yanlış yazılmıştır?" ya da cümlede birden çok sözcüğün birlikte denetlendiği yazım kökleriyle gelir. "Farklı görev" sorularında her seçeneği çıkarma ya da açma sınamasından geçir ve sonucu yanına not et.

Örnek 1 — Çıkarma sınaması

Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "de" bağlaç olarak kullanılmış ve yanlış yazılmıştır?

• A) Kitaplar evde duruyor.
• B) Bende bir fikir var.
• C) Bende geleceğim.
• D) Okulda ders başladı.
• E) Kardeşim de geldi.

Çözüm: C seçeneğinde "de" çıkarılınca "Ben geleceğim" kalır ve cümle bozulmaz; demek ki bağlaçtır ve ayrı yazılmalıdır: Ben de geleceğim. B'de ise "bende" "benim yanımda" anlamındadır; çıkarınca cümle bozulur ve ek bitişik yazılır. Cevap: C.

Örnek 2 — Bağlaç sertleşmez

Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bağlaç kuralına aykırı bir yazım vardır?

• A) Kitap da getirdim.
• B) Sokakta çocuklar oynuyor.
• C) Ağaç ta kurumuş.
• D) Ali de geldi.
• E) Kitap Ali'de kaldı.

Çözüm: C seçeneğinde "ta" ayrı yazılmıştır; ayrı yazılan bir sözcük bağlaçtır ve bağlaç sertleşmez. Doğru yazım "Ağaç da kurumuş" olmalıdır. Cevap: C.

Örnek 3 — İlgi eki

Soru: Aşağıdakilerin hangisinde "ki" ilgi ekidir?

• A) Duydum ki taşınıyormuşsun.
• B) Belki yarın gelir.
• C) Evdeki eşyalar taşındı.
• D) Öyle yorgunum ki ayakta duramıyorum.
• E) Çünkü geç kaldık.

Çözüm: "Evdeki" sözcüğü "evde bulunan" diye açılabilir; bu bir ilgi ekidir ve bitişik yazılmıştır. A ile D'deki "ki" bağlaçtır; "belki" ile "çünkü" ise kalıplaşmış bağlaçlardır. Cevap: C.

Örnek 4 — Soru eki

Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde soru eki doğru yazılmıştır?

• A) Güzelmi?
• B) Okudunmu?
• C) Geliyor musun?
• D) Hazır mi?
• E) Gelecek mi siniz?

Çözüm: Soru eki ayrı yazılır, ünlü uyumuna uyar ve kendinden sonraki ekler ona bitişir. A ve B'de ek bitişik yazılmış, D'de uyuma aykırı "mi" kullanılmış, E'de ise kişi eki soru ekinden ayrılmıştır. Cevap: C.

• "Ben de" ile "bende"yi karıştırmak. Çıkarma sınamasını yap: cümle ayakta kalıyorsa ayrı.
• Bağlacı sertleştirmek. "Kitap ta" hiçbir zaman doğru değildir.
• Özel addan sonra gelen bağlaca kesme koymak. "Ali'de geldi" yanlış, "Ali de geldi" doğru.
• Kalıplaşmış "ki"yi ayırmak. "Oysa ki", "halbu ki" yanlış; bitişik yazılır.
• "Dünkü, bugünkü, öbürkü" sözcüklerini "-ki" ile yazmak. Bu üçü uyuma girer.
• Soru ekinden sonraki eki ayırmak. "Gelecek mi siniz" değil, "Gelecek misiniz".