Ünsüz ses olayları: yumuşama, sertleşme, benzeşme

"Dolap" sözcüğüne "-ı" eki getirince "dolabı" deriz; "top" sözcüğüne aynı eki getirince ise "topu" deriz, "tobu" demeyiz. Her ikisi de p ile biter, ama biri değişir, öteki değişmez. "Sokak" sözcüğüne "-da" eki gelince "sokakda" değil "sokakta" yazarız. Bu değişimler rastgele değildir; sesler komşularına göre biçim değiştirir ve bu değişimin belirli kuralları vardır. Önceki derste sert ve yumuşak ünsüzleri tanımıştık; şimdi bu ünsüzlerin ek alırken nasıl davrandığını göreceğiz. Bu derste yumuşamayı, sertleşmeyi ve n sesinin b'den önce m'ye dönüşmesini, istisnalarıyla ve yazıya yansıyıp yansımadığıyla birlikte öğreneceğiz.

• Yumuşamayı tanır, p, ç, t, k seslerinin hangi seslere dönüştüğünü ve yumuşamanın görülmediği sözcük türlerini açıklarsın.
• Sertleşmeyi tanır, sert ünsüzden sonra gelen c, d, g seslerinin ç, t, k'ye dönüştüğünü gösterirsin.
• Sayılara ve özel adlara getirilen eklerde bu olayları doğru yazarsın.
• n sesinin b'den önce m'ye dönüşmesini tanır, yazıda gösterilen ve gösterilmeyen örnekleri ayırırsın.

Ses olayı nedir?

Bir sözcük ek alırken ya da iki sözcük yan yana gelirken bazı sesler değişir, düşer ya da araya yeni bir ses girer. Bu değişimlere ses olayı denir. Ses olayları, ağzın bir sesten ötekine daha kolay geçme eğiliminden doğar. Bu derste ünsüzlerde görülen üç olayı ele alıyoruz; ünlülerde görülen olaylar bir sonraki dersin konusudur.

Yumuşama

Kural: Sonu p, ç, t, k sert ünsüzlerinden biriyle biten bir sözcüğe ünlüyle başlayan bir ek geldiğinde, bu sert ünsüz yumuşak karşılığına dönüşür.

Yumuşama ünlüyle başlayan eklerde görülür, çünkü sert ünsüz iki ünlü arasında kalınca yumuşar. Ünsüzle başlayan bir ek geldiğinde yumuşama olmaz: "dolaplar", "yaprakta".

Yumuşamanın görülmediği durumlar. Kuralın dört önemli sınırı vardır:

• Tek heceli sözcüklerin çoğu yumuşamaz: süt → sütü, ip → ipi, at → atı. Ama bazı tek heceli sözcükler yumuşar: kap → kabı, uç → ucu. Tek heceli bir sözcükte yumuşamanın olup olmadığını ancak sözcüğü bilerek söyleyebilirsin; kural bir eğilimdir.
• Alıntı sözcüklerin çoğu yumuşamaz: millet → milleti, devlet → devleti.
• Özel adlarda yumuşama yazıda gösterilmez. Söylerken yumuşasa da yazıda sert ünsüz korunur ve ek kesme işaretiyle ayrılır: Ahmet'e, Ahmet'in.
• Ünsüzle başlayan eklerde yumuşama olmaz: kitaplık, yaprakçık.

Sertleşme

Kural: Sonu sert bir ünsüzle (f, s, t, k, ç, ş, h, p) biten bir sözcüğe c, d ya da g ile başlayan bir ek geldiğinde, ekin başındaki bu yumuşak ünsüz sertleşir: c → ç, d → t, g → k.

• c → ç: kaşık + cı → kaşıkçı
• d → t: sokak + da → sokakta; kaç + dı → kaçtı
• g → k: yapış + gan → yapışkan

Sertleşme bir tür benzeşmedir: ekin yumuşak ünsüzü, kendinden önceki sert ünsüze benzeyerek sertleşir. Önceki derste öğrendiğin "FıSTıKÇı ŞaHaP" burada işe yarar: sözcüğün son harfi bu sekiz sesten biriyse ve ek c, d, g ile başlıyorsa ek sertleşir.

Yumuşak bir ünsüzle ya da ünlüyle biten sözcüklerde sertleşme olmaz: kalemci, evde, sudan.

Sayılar ve kısaltmalarda sertleşme

Sayılara getirilen eklerde sertleşme, sayının yazılışına değil okunuşuna göre belirlenir. Sayıyı yüksek sesle oku ve okunuşun son sesine bak:

"Beş" sert ş ile bittiği için ek sertleşir: 5'te, 5'ten. "Sekiz" yumuşak z ile bittiği için sertleşme olmaz: 8'de. Bu kural saat ve tarih yazarken sık kullanılır ve sınavda yazım yanlışı sorularının içinde karşına çıkar.

Kısaltmalarda da aynı ilke geçerlidir: ek, kısaltmanın yazılışına değil okunuşuna göre gelir. "ABD" kısaltması "a-be-de" diye okunur ve e ile biter; bu yüzden ek ince ve yumuşak gelir: ABD'de. Kısaltmayı her zaman yüksek sesle okumayı dene; son ses ünlüyse ek ünlü uyumuna, sert ünsüzse sertleşmeye göre biçimlenir. Sayıda ve kısaltmada yazıyla okunuş birbirinden ayrıldığı için göz yanılır; kulak yanılmaz.

n > m benzeşmesi

Kural: Bir sözcük içinde n sesi b sesinden hemen önce geldiğinde, söyleyişte m'ye dönüşür. Dudaklarla çıkan b sesine hazırlanan ağız, n'yi de dudaklarla, yani m olarak söyler. Bu da bir benzeşmedir: n, kendinden sonraki b'ye benzer.

Bu değişim bazı sözcüklerde yazıya da geçmiştir ve sözcük artık m ile yazılır: tembel, ambar, saklambaç, çarşamba. Bazı sözcüklerde ise değişim yalnızca söyleyişte kalır, yazıda n korunur: "sonbahar" sözcüğü söylenirken "sombahar"a yaklaşır, ama "sonbahar" diye yazılır. Sınav açısından önemli olan, bir sözcüğün yazıdaki doğru biçimini bilmektir; söyleyişteki değişim her zaman yazıya yansımaz.

Yumuşama mı, sertleşme mi?

İki olayı karıştırmamak için bakılacak yer, değişen sesin nerede olduğudur. Yumuşamada değişen ses sözcüğün kendisindedir: kökün son ünsüzü (dolap'ın p'si) ek gelince değişir. Sertleşmede değişen ses ektedir: kök olduğu gibi kalır, ekin ilk ünsüzü (sokak-da'nın d'si) değişir. Ekin türü de ipucu verir: yumuşamaya yol açan ek ünlüyle, sertleşmeye yol açan ek c, d ya da g ile başlar. Aynı kök iki olaya da girebilir: "sokak" sözcüğü ünlüyle başlayan ek alınca yumuşar (sokağa), ünsüzle başlayan ek alınca eki sertleştirir (sokakta). Bu iki gözlem, bir sözcükte hangi olayın bulunduğunu hızla söyler.

Ses olaylarını birlikte görmek

Bir sözcükte birden çok ses olayı birlikte bulunabilir. "Kaşıkçığı" sözcüğünde önce sertleşme olur (kaşık + cık → kaşıkçık), sonra ünlüyle başlayan ek gelince son k yumuşar (kaşıkçık + ı → kaşıkçığı). Bir sözcüğü çözümlerken ekleri sırayla ekle ve her adımda hangi olayın gerçekleştiğine bak.

Soru kökleri

Bu konunun soruları çoğunlukla "hangisinde yumuşama/sertleşme vardır?", "hangisinde yumuşama olmamıştır?", "hangisinde yazım yanlışı yapılmıştır?" ve "hangisinde birden çok ses olayı vardır?" kökleriyle gelir. Her soruda sözcüğün kökünü ve ekini ayır, kökün son sesine ve ekin ilk sesine bak: ikisi arasındaki ilişki olayın adını söyler.

Örnek 1 — Yumuşama

Soru: Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde yumuşama vardır?

• A) topu
• B) saçı
• C) kitabı
• D) eti
• E) oku

Çözüm: Kitap sözcüğüne ünlüyle başlayan "-ı" eki gelince p, b'ye dönüşmüştür. Top, saç, et ve ok tek heceli sözcüklerdir ve yumuşama olmadan ek almıştır. Cevap: C.

Örnek 2 — Sertleşme

Soru: Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde sertleşme vardır?

• A) evde
• B) kapıda
• C) sepette
• D) okulda
• E) yolda

Çözüm: Sepet sözcüğü sert t ile biter; "-da" ekinin d'si sertleşerek t olmuştur. Öteki sözcükler yumuşak ünsüzle ya da ünlüyle bittiği için ek sertleşmemiştir. Cevap: C.

Örnek 3 — Sayıya getirilen ek

Soru: Aşağıdakilerin hangisinde sayıya getirilen ek doğru yazılmıştır?

• A) 3'de
• B) 4'de
• C) 5'te
• D) 6'te
• E) 9'te

Çözüm: Ekin biçimi sayının okunuşuna göre belirlenir. "Beş" sert ş ile bittiği için 5'te doğrudur. "Üç" ve "dört" sert ünsüzle bittiği için 3'te ve 4'te yazılmalıdır; "altı" ünlüyle, "dokuz" yumuşak z ile bittiği için 6'da ve 9'da yazılmalıdır. Cevap: C.

Örnek 4 — n > m benzeşmesi

Soru: Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde n sesi b'den önce m'ye dönüşmüştür?

• A) tembel
• B) kalem
• C) masa
• D) yemek
• E) resim

Çözüm: "Tembel" sözcüğünde b'den önce gelen n, dudaklarla söylenen m'ye dönüşmüş ve bu değişim yazıya da geçmiştir. Öteki sözcüklerde m bir benzeşmenin sonucu değildir; sözcüğün kendi sesidir. Cevap: A.

• Her sert ünsüzle biten sözcükte yumuşama beklemek. Tek heceli sözcüklerin ve alıntıların çoğu yumuşamaz.
• Ünsüzle başlayan ekte yumuşama aramak. Yumuşama yalnızca ünlüyle başlayan eklerde olur.
• Özel adlarda yumuşamayı yazıya geçirmek. Söyleyişte yumuşasa da yazıda sert ünsüz korunur.
• Sayılarda yazılışa bakmak. Ekin biçimini sayının okunuşunun son sesi belirler.
• Sertleşmeyi yalnızca "-da/-de" ekinde aramak. c ve g ile başlayan ekler de sertleşir: kaşıkçı, yapışkan.
• Söyleyişteki benzeşmeyi yazıya taşımak. "Sonbahar" m ile yazılmaz.