Ünlü ses olayları: düşme, daralma, türeme, kaynaşma

"Burun" sözcüğüne "-u" eki getirince "burunu" demeyiz, "burnu" deriz; ikinci hecedeki u kaybolur. "Başla-" fiiline "-yor" eki gelince "başlayor" değil "başlıyor" yazarız; a, ı'ya dönüşür. "Oda" sözcüğüne "-ı" eki gelince iki ünlü yan yana düşmesin diye araya bir y girer: odayı. Önceki derste ünsüzlerin ek alırken nasıl değiştiğini gördük: yumuşama, sertleşme ve n'nin b önünde m'ye dönüşmesi. Bu derste değişimin ünlü tarafına geçiyoruz. Bir ses düşebilir, daralabilir, araya yeni bir ses girebilir ya da iki sözcük kaynaşıp tek sözcük olabilir. Ses bilgisi ünitesinin son dersi olarak, tek sözcükte üst üste binen değişimleri sırayla çözmeyi de öğreneceğiz.

• Ünlü düşmesini tanır, hangi sözcüklerde görüldüğünü ve görülmediğini ayırırsın.
• Ünlü daralmasını tanır, yazıya geçtiği ve yalnızca söyleyişte kaldığı durumları ayırırsın.
• Ünlü ve ünsüz türemesini, ünsüz düşmesini örnekleriyle açıklarsın.
• Kaynaştırma ünsüzlerini ve iki sözcüğün kaynaşmasını tanır, bir sözcükteki ses olaylarını sırayla adlandırırsın.

Ünlülerde neler olur?

Ek eklenirken ya da iki sözcük birleşirken ünlüler dört biçimde değişir: düşer, daralır, araya yeni bir ünlü türer ya da iki sözcük kaynaşır. Ünsüzlerde de düşme ve türeme görülür; bu yüzden bu derste ünsüz düşmesini ve ünsüz türemesini de ele alıyoruz. Her olayda iki şeyi sor: Değişim nerede oldu, kökte mi ekte mi? Değişim yazıya geçti mi, yoksa yalnızca söyleyişte mi kaldı?

Ünlü düşmesi

Kural: İkinci hecesinde dar ünlü (ı, i, u, ü) bulunan bazı iki heceli sözcükler ünlüyle başlayan bir ek aldığında, bu dar ünlü düşer.

Ünlü düşmesi fiillerde de görülür. Bazı fiiller edilgenlik ya da dönüşlülük eki alırken ikinci hecedeki dar ünlüyü kaybeder: "ayır-" fiili "-ıl" ekiyle "ayrıl-", "kavur-" fiili "-ul" ekiyle "kavrul-" olur. İsimden fiil yapan "-la/-le" eki de bazı sözcüklerde sondaki ünlüyü düşürür: "koku" sözcüğünden "koklamak", "sızı" sözcüğünden "sızlamak" türer.

Düşme her sözcükte olmaz. Kural sözcüğe bağlıdır; aynı yapıdaki iki sözcük farklı davranabilir. "Boyun" sözcüğü "boynu" olurken hayvan adı olan "koyun" sözcüğü "koyunu" olur. "Davul" da ek alınca "davulu" olur. Bu yüzden bir sözcüğün düşme yapıp yapmadığını kuraldan değil, doğru söylenişinden anlarsın: "davlu" diye bir sözcük kulağına yabancı gelir.

Birleşik sözcüklerde düşme

İki sözcük birleşirken ilk sözcüğün sonundaki ünlü ile ikinci sözcüğün başındaki ünlü karşılaşırsa, bunlardan biri düşebilir. "Kahve altı" birleşerek "kahvaltı", "pazar ertesi" birleşerek "pazartesi" olmuştur. Bu sözcükler artık tek sözcük gibi yazılır ve düşme yazıya geçmiştir.

Ünlü daralması

Kural: Sonu a ya da e ile biten fiillere "-yor" eki geldiğinde, bu geniş ünlü dar ünlüye dönüşür.

• başla- → başlıyor
• bekle- → bekliyor
• oyna- → oynuyor
• söyle- → söylüyor

Hangi dar ünlüye dönüştüğünü ünlü uyumu belirler: "oyna-" fiilinde önceki hece yuvarlak o taşıdığı için a, u olur. Olumsuzluk eki "-ma/-me" de "-yor" önünde daralır: gel-me-yor, "gelmiyor" biçiminde yazılır.

"De-" ve "ye-" fiilleri. Bu iki fiilin e'si "-yor" ekinin yanında ve y ile başlayan bazı eklerin önünde i'ye döner: diyor, yiyor, diyen, diyecek, yiyecek. Ancak "deyim" ve "deyiş" gibi bu fiillerden türemiş bazı isimlerde daralma yoktur.

Yazıya geçen ve geçmeyen daralma

Daralma yazıda yalnızca iki yerde gösterilir: "-yor" ekinin önünde ve "de-, ye-" fiillerinde. Öteki eklerde daralma söyleyişte olsa da yazıya geçmez. "Bekleyecek" sözcüğü günlük konuşmada "bekliycek" gibi söylenebilir, ama yazıda "bekleyecek" biçimi korunur. Yazım sorularında bu ayrım belirleyicidir: söylediğin gibi yazarsan yanlış yaparsın. Kural kısa: "-yor" gördüysen daralt, "-acak/-ecek" gördüysen daraltma; "de-, ye-" ise kendi kuralına bağlı.

Türeme

Ünlü türemesi. Bazı sözcüklerde, söyleyişi kolaylaştırmak için araya ya da başa bir ünlü girer. Pekiştirme sıfatlarında bu sık görülür: "güpegündüz" sözcüğünde "güp" ile "gündüz" arasına e, "yapayalnız" sözcüğünde a girmiştir. Başka dillerden alınan ve iki ünsüzle başlayan bazı sözcüklerde de başa ya da araya ünlü türemiş ve bu yazıya geçmiştir: İtalyanca "scala" sözcüğünden "iskele", İngilizce "club" sözcüğünden "kulüp". Buna karşılık "tren" ve "kral" söylenirken araya bir ünlü girer (tiren, kıral), ama yazıda bu ünlü gösterilmez.

Ünsüz türemesi. Arapçadan geçmiş bazı tek heceli sözcükler ünlüyle başlayan ek alınca son ünsüzü ikizleşir: "hak" sözcüğü "hakkı", "his" sözcüğü "hissi" olur. Aynı sözcüğe ünsüzle başlayan ek geldiğinde türeme olmaz: haklar, hisler.

Ünsüz düşmesi

Sonu k ile biten bazı çok heceli sözcükler fiil yapım eki alırken son k sesini kaybeder: "küçük" sözcüğünden "küçülmek", "alçak" sözcüğünden "alçalmak" türer. Bu olay ünlü düşmesiyle karıştırılmamalıdır: burada düşen ses bir ünsüzdür.

Kaynaşma ve kaynaştırma ünsüzleri

Türkçe iki ünlünün yan yana gelmesini sevmez. Sözcüğün son sesi de ekin ilk sesi de ünlüyse, ikisinin arasına bir ünsüz girer. Bu ünsüzlere kaynaştırma ünsüzü denir ve dört tanedir: y, ş, s, n.

Kaynaştırma ünsüzü eke aittir; kökte bir değişiklik yapmaz. Bunu ünsüz türemesinden ayırmanın yolu budur: türemede kökün kendi ünsüzü ikizleşir, kaynaştırmada iki ünlünün arasına dışarıdan bir ünsüz girer.

İki sözcüğün kaynaşması. Sık kullanılan bazı sözcük grupları zamanla ses kaybederek tek sözcük olmuştur: "ne için" sözcükleri "niçin", "bu ile" sözcükleri "böyle", "şu ile" sözcükleri "şöyle" biçimine girmiştir. Bu sözcüklerde de bir ünlü düştüğü için sınav bazen onları "ünlü düşmesi" başlığı altında sorar; iki adın da aynı olaya baktığını bil.

Ulama. Konuşurken ünsüzle biten bir sözcüğün son sesi, ünlüyle başlayan sonraki sözcüğe bağlanır: "akşam oldu" sözleri "ak-şa-mol-du" diye söylenir. Ulama yalnızca söyleyişte görülür, yazıya hiç geçmez; şiirde ölçü hesaplanırken ve sesli okumada önem taşır.

Ses olaylarını sırayla çözmek

Tek sözcükte iki ya da üç değişim üst üste binebilir. Çözüm yolu her zaman aynıdır: sözcüğü köküne indir, ekleri tek tek geri ekle ve her eklemede ne değiştiğini yaz. Örneğin "hakkı" sözcüğünde tek bir olay vardır; "oğlu" sözcüğünde de tek olay vardır. Ama kök ek alırken hem kendi son ünsüzünü değiştirip hem bir ünlüsünü kaybedebilir; böyle bir sözcükte iki olayı da sayman gerekir. Olayları sırayla yazmak, seçeneklerde "yalnız biri doğru" tuzağına düşmeni engeller.

Soru kökleri

Ünlü olaylarında sorular genellikle "hangisinde ünlü düşmesi vardır?", "hangisinde ünlü daralması yazıya geçmiştir?", "hangisinde kaynaştırma ünsüzü … dir?", "hangi sözcükte iki olay birlikte görülür?" ve "hangisinde yazım yanlışı yapılmıştır?" kökleriyle gelir. Yazım sorusunda önce "-yor" ve "de-, ye-" dışındaki daralmaları ara; söyleyişe göre yazılmış bir daralma, kontrol edeceğin ilk yanlıştır.

Örnek 1 — Ünlü düşmesi

Soru: Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde ünlü düşmesi vardır?

• A) oğlu
• B) kolu
• C) eli
• D) sesi
• E) başı

Çözüm: "Oğul" sözcüğü ünlüyle başlayan "-u" ekini alınca ikinci hecedeki u düşmüş ve "oğlu" olmuştur. Kol, el, ses ve baş tek heceli sözcüklerdir; ek alırken hiçbir ünlüleri düşmemiştir. Cevap: A.

Örnek 2 — Yazıya geçen daralma

Soru: Aşağıdakilerin hangisinde ünlü daralması yazıda gösterilmiştir?

• A) bekleyecek
• B) bekliyor
• C) beklemiş
• D) bekledi
• E) beklese

Çözüm: "Bekle-" fiilinin sonundaki e, "-yor" eki gelince i'ye dönüşmüş ve bu yazıya geçmiştir. A seçeneğinde söyleyişte daralma olabilir, ama "-ecek" ekinin önünde daralma yazılmaz. Öteki seçeneklerde daralma yoktur. Cevap: B.

Örnek 3 — Kaynaştırma ünsüzü

Soru: Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde kaynaştırma ünsüzü yoktur?

• A) odayı
• B) ikişer
• C) kapısı
• D) masanın
• E) evin

Çözüm: "Ev" sözcüğü ünsüzle bittiği için "-in" eki doğrudan eklenir; iki ünlü karşılaşmadığı için kaynaştırma ünsüzüne gerek yoktur. Öteki sözcüklerde sırasıyla y, ş, s ve n araya girmiştir. Cevap: E.

Örnek 4 — Yazıya geçmeyen olay

Soru: Aşağıdakilerin hangisinde söz konusu ses olayı yazıya geçmemiştir?

• A) ağzı (ünlü düşmesi)
• B) hakkı (ünsüz türemesi)
• C) diyor (ünlü daralması)
• D) kahvaltı (birleşik sözcükte düşme)
• E) tren (ünlü türemesi)

Çözüm: "Tren" söylenirken iki ünsüzün arasına bir i girer, ama yazıda bu ünlü gösterilmez. Öteki seçeneklerdeki olayların hepsi yazıya geçmiştir. Cevap: E.

• Her iki heceli sözcükte düşme beklemek. Düşme sözcüğe bağlıdır; "koyun" gibi sözcükler ek alınca ünlüsünü korur.
• Her daralmayı yazıya geçirmek. Daralma yalnızca "-yor" önünde ve "de-, ye-" fiillerinde yazılır; "-acak/-ecek" önünde yazılmaz.
• Kaynaştırma ünsüzünü türeme sanmak. Kaynaştırmada araya dışarıdan ses girer, türemede kökün ünsüzü ikizleşir.
• Ünsüz düşmesini ünlü düşmesiyle karıştırmak. "Küçülmek" sözcüğünde düşen ses k'dir, bir ünlü değil.
• Söyleyişteki türemeyi yazıya taşımak. "Tren" ve "kral" araya ünlü konmadan yazılır.
• Bir sözcükte tek olay aramak. Kök ek alırken iki olay birden yaşayabilir; ekleri tek tek ekle.