Büyük ve küçük ünlü uyumu

"Ev" sözcüğünün çoğulu neden "evlar" değil de "evler", "araba" sözcüğünün çoğulu neden "arabaler" değil de "arabalar"dır? Türkçe konuşan biri bunu hiç düşünmeden doğru söyler; çünkü dilimiz, bir sözcükteki ünlülerin birbirine benzemesini sever. İlk hecede ağız nasıl açıldıysa sonraki heceler de o biçimi sürdürmeye çalışır. Bu eğilimin iki kuralı vardır: büyük ünlü uyumu ve küçük ünlü uyumu. Bu kurallar hem bir sözcüğün Türkçe kökenli olup olmadığını anlamaya yarar hem de eklerin hangi biçimde geleceğini belirler. Bu derste iki uyumu, onlara uymayan sözcük ve ek türlerini ve sınavda sık görülen tuzakları öğreneceğiz.

• Büyük ünlü uyumunu kalınlık-incelik bakımından tanımlar, bir sözcüğün bu uyuma uyup uymadığını belirlersin.
• Küçük ünlü uyumunu düzlük-yuvarlaklık bakımından tanımlar, yuvarlak ünlüden sonra hangi ünlülerin gelebileceğini gösterirsin.
• Uyumlara uymayan alıntı sözcükleri, Türkçe kökenli istisnaları, uyumu bozan ekleri ve birleşik sözcükleri ayırt edersin.
• Eklerin iki ve dört biçimli olmasını uyumlarla açıklar, doğru ek biçimini seçersin.

Neden uyum?

Önceki derste ünlüleri kalın-ince, düz-yuvarlak ve geniş-dar diye gruplamıştık. Ünlü uyumları bu grupların bir sözcük içinde nasıl sıralandığını anlatır. İki uyum vardır ve ikisi farklı ölçütlere bakar: büyük ünlü uyumu kalınlık-inceliğe, küçük ünlü uyumu düzlük-yuvarlaklığa.

Büyük ünlü uyumu: kalınlık-incelik

Kural: Türkçe bir sözcüğün ilk hecesindeki ünlü kalınsa sonraki hecelerdeki ünlüler de kalın, inceyse sonraki hecelerdeki ünlüler de ince olur.

• Kalın ünlüler: a, ı, o, u. "Arabalar" (a, a, a, a), "yolculuk" (o, u, u) bu kurala uyar.
• İnce ünlüler: e, i, ö, ü. "Çiçekler" (i, e, e), "gözlükçü" (ö, ü, ü) bu kurala uyar.

Bir sözcüğün büyük ünlü uyumuna uyup uymadığını anlamak için ünlülerini sırayla yaz ve hepsinin aynı gruptan (hepsi kalın ya da hepsi ince) olup olmadığına bak. "Kitap" sözcüğünde i incedir, a kalındır; sözcük bu uyuma uymaz.

Küçük ünlü uyumu: düzlük-yuvarlaklık

Kural: Türkçe bir sözcükte düz bir ünlüden (a, e, ı, i) sonra yine düz bir ünlü gelir. Yuvarlak bir ünlüden (o, ö, u, ü) sonra ise ya düz-geniş (a, e) ya da dar-yuvarlak (u, ü) bir ünlü gelir.

Bu kuralı iki parçada düşün:

1. Düzden sonra düz. "Kapı" (a, ı), "evim" (e, i) uyar.
2. Yuvarlaktan sonra a, e, u ya da ü. "Okul" (o, u), "börek" (ö, e), "çocuklar" (o, u, a) uyar. Yuvarlaktan sonra o ya da ö gelmez; ı ya da i de gelmez.

Kuralın en sık karıştırılan yanı ikinci parçasıdır. "Yuvarlaktan sonra yuvarlak gelir" demek yanlıştır: "börek" sözcüğünde ö'den sonra düz bir e gelir ve sözcük uyumludur. Ölçü şudur: yuvarlaktan sonra gelen ünlü, ya geniş ve düz olmalı (a, e), ya da dar ve yuvarlak olmalıdır (u, ü).

Küçük ünlü uyumunu bir sözcükte denetlerken ünlüleri ikişer ikişer karşılaştır: birinciyle ikinciyi, ikinciyle üçüncüyü. Bir çift bile kuralı bozuyorsa sözcük uyuma uymaz.

Uyumlara uymayan sözcükler

Alıntı sözcükler. Başka dillerden giren sözcüklerin çoğu Türkçenin uyumlarına uymaz: kitap, radyo, doktor. Bu yüzden ünlü uyumu, bir sözcüğün alıntı olabileceğine dair ipucu verir; ama tek başına kesin bir ölçüt değildir, çünkü bazı alıntılar da tesadüfen uyumludur.

Türkçe kökenli istisnalar. Bazı Türkçe sözcükler de büyük ünlü uyumuna uymaz. Ders kitaplarında en sık anılanlar arasında "anne" ve "hangi" vardır. Küçük ünlü uyumuna uymayan Türkçe sözcükler daha çoktur: "kabuk" (a, u) ve "tavuk" (a, u) gibi sözcüklerde düz a'dan sonra yuvarlak u gelir.

Birleşik sözcükler. Ünlü uyumu her sözcüğün kendi içinde aranır. İki sözcük birleşip tek bir sözcük olduğunda uyum aranmaz: "başöğretmen" sözcüğünde kalın a'dan sonra ince ünlüler gelir, ama bunun nedeni sözcüğün iki ayrı parçadan oluşmasıdır.

Uyumu bozan ekler

Eklerin çoğu uyuma uyar, çünkü birden çok biçimi vardır ve sözcüğün son ünlüsüne göre biçim değiştirir. Ama bazı ekler tek biçimlidir; ünlüleri sözcüğe göre değişmez. -ken, -ki, -gil ve -leyin ince ünlü taşır; ince ünlülü bir sözcüğe geldiklerinde uyumlu kalırlar, kalın ünlülü bir sözcüğe geldiklerinde uyumu bozarlar. -yor eki ise kalın o taşıdığı için tam tersine, ince ünlülü sözcüklerde büyük uyumu bozar; üstelik düz bir ünlüden sonra yuvarlak o getirdiği için küçük uyumu da bozar:

Bir sözcükte uyum bozulmuşsa bozulmanın kökten mi, ekten mi geldiğine bak. Kökü uyumlu bir sözcük, tek biçimli bir ek alınca uyumsuz hâle gelebilir.

Uyumlar ve eklerin biçimleri

Uyumların en önemli işi, eklerin biçimini belirlemektir. Ekler iki gruba ayrılır:

• İki biçimli ekler yalnızca büyük ünlü uyumuna bakar: çoğul eki -lar / -ler, bulunma eki -da / -de, ayrılma eki -dan / -den. "Arabalar, çiçekler; evde, kapıda".
• Dört biçimli ekler hem büyük hem küçük ünlü uyumuna bakar: belirtme eki -ı / -i / -u / -ü, iyelik eki -ım / -im / -um / -üm. "Kapıyı, evi, okulu, gözü".

Dört biçimli bir ekin hangi biçimde geleceğini bulmak için sözcüğün son ünlüsüne bak: kalınsa ekin ünlüsü kalın, inceyse ince; düzse ekin ünlüsü düz (ı ya da i), yuvarlaksa yuvarlak (u ya da ü). "Göz" sözcüğünün son ünlüsü ö ince ve yuvarlak olduğu için ek -ü biçimini alır: gözü.

Soru kökleri

Ünlü uyumu soruları çoğunlukla "hangisi büyük ünlü uyumuna uymaz?", "hangisi hem büyük hem küçük ünlü uyumuna uyar?", "hangisinde uyumu bozan bir ek vardır?" ve "ek hangisinde doğru biçimde getirilmiştir?" kökleriyle gelir. Her soruda sözcüğün ünlülerini sırayla yaz; büyük uyum için grupların aynı olup olmadığına, küçük uyum için ardışık çiftlere bak.

Örnek 1 — Büyük ünlü uyumu

Soru: Aşağıdaki sözcüklerden hangisi büyük ünlü uyumuna uymaz?

• A) kapılar
• B) evlerimiz
• C) kitap
• D) çocuklar
• E) gözlük

Çözüm: Ünlüleri yaz: kapılar (a, ı, a) kalın; evlerimiz (e, e, i, i) ince; çocuklar (o, u, a) kalın; gözlük (ö, ü) ince. Kitap'ta i ince, a kalındır; sözcük uyuma uymaz ve alıntı bir sözcüktür. Cevap: C.

Örnek 2 — Küçük ünlü uyumu

Soru: Aşağıdaki sözcüklerden hangisi küçük ünlü uyumuna uymaz?

• A) okulumuz
• B) gözlük
• C) börek
• D) yağmur
• E) kapı

Çözüm: Okulumuz'da o'dan sonra u, u'dan sonra u gelir; uyumludur. Gözlük'te ö'den sonra ü, börek'te ö'den sonra e gelir; ikisi de uyumludur. Kapı'da a'dan sonra ı gelir; düzden sonra düz, uyumlu. Yağmur'da düz a'dan sonra yuvarlak u gelir; kural bozulur. Cevap: D.

Örnek 3 — Uyumu bozan ek

Soru: Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde büyük ünlü uyumu bir ek yüzünden bozulmuştur?

• A) evlerde
• B) kapıdan
• C) geliyor
• D) okulda
• E) çiçekler

Çözüm: Gel- kökünde e incedir; "-yor" ekindeki o kalındır. Kök uyumlu olduğu hâlde tek biçimli -yor eki uyumu bozmuştur. Öteki sözcüklerdeki ekler iki biçimlidir ve uyuma uyar. Cevap: C.

Örnek 4 — Dört biçimli ek

Soru: "Ev, kapı, okul, göz" sözcüklerine belirtme hâli eki getirildiğinde aşağıdakilerden hangisi elde edilir?

• A) evi, kapıyı, okulu, gözü
• B) evi, kapıyi, okulı, gözü
• C) evı, kapıyı, okulu, gözi
• D) eve, kapıya, okula, göze
• E) evu, kapıyü, okulu, gözü

Çözüm: Belirtme eki dört biçimlidir ve son ünlüye göre -ı, -i, -u, -ü olur: ev (e, ince-düz) → evi; kapı (ı, kalın-düz) → kapıyı; okul (u, kalın-yuvarlak) → okulu; göz (ö, ince-yuvarlak) → gözü. D yönelme eklerini gösterir. Cevap: A.

• Küçük uyumu "yuvarlaktan sonra yuvarlak" sanmak. Yuvarlaktan sonra a, e, u ya da ü gelir; "börek" uyumludur.
• Uyumsuz her sözcüğü alıntı saymak. "Anne" ve "hangi" gibi Türkçe sözcükler de büyük uyuma uymaz.
• Kök ile ekten gelen bozulmayı karıştırmak. "Geliyor" sözcüğünde kök uyumludur, bozan -yor ekidir.
• Birleşik sözcükte uyum aramak. Uyum her sözcüğün içinde ayrı aranır.
• Küçük uyumu yalnızca ilk iki heceye bakarak değerlendirmek. Bütün ardışık çiftleri denetle.
• İki biçimli ekle dört biçimli eki karıştırmak. Çoğul eki yalnızca büyük uyuma, belirtme eki iki uyuma birden bakar.