Ünlüler ve ünsüzler

"Kitap" sözcüğüne "-ı" eki gelince neden "kitapı" değil de "kitabı" yazarız? "Kitap" sözcüğüne "-cı" eki gelince neden "kitapcı" değil de "kitapçı" deriz? Bu değişimlerin hepsi seslerin özelliklerinden doğar. Bir ses yumuşak mı sert mi, bir ünlü kalın mı ince mi, bunlar ezberlenecek kurallar değil; ağzının bir sesi nasıl çıkardığının adlarıdır. Ses bilgisi, dil bilgisi zincirinin ilk halkasıdır: ünlü uyumlarını, ses olaylarını ve yazım kurallarını anlamak için önce seslerin kendisini tanımak gerekir. Bu derste Türkçedeki ünlüleri ve ünsüzleri, onları gruplara ayıran özellikleri ve hecenin ünlüyle ilişkisini öğreneceğiz.

• Türkçedeki 8 ünlüyü ve 21 ünsüzü tanır, bir sözcükteki ünlü ve ünsüz sayısını bulursun.
• Ünlüleri kalınlık-incelik, düzlük-yuvarlaklık ve genişlik-darlık bakımından sınıflandırırsın.
• Sert ünsüzleri "FıSTıKÇı ŞaHaP" ile tanır, bir sözcükteki sert ünsüzleri belirlersin.
• Bir sözcüğün hece sayısını ünlü sayısından bulursun.

Harf ve ses

Türk alfabesinde 29 harf vardır. Bunların 8'i ünlü (sesli), 21'i ünsüzdür (sessiz). Harf, sesin yazıdaki işaretidir; ses ise ağızdan çıkan şeydir. Ses bilgisi soruları çoğu zaman sesin kendisini sorar, ama sınavdaki sözcükler yazıyla verildiği için harfler üzerinden çalışırız.

Ünlü, ağızdan çıkarken hava akımının hiçbir engele takılmadığı sestir; tek başına söylenebilir ve heceyi oluşturur. Türkçenin 8 ünlüsü: a, e, ı, i, o, ö, u, ü. Ünsüz ise çıkarken dudak, dil ya da diş gibi bir engele takılan sestir ve genellikle bir ünlünün yardımıyla söylenir. Geriye kalan 21 harf ünsüzdür: b, c, ç, d, f, g, ğ, h, j, k, l, m, n, p, r, s, ş, t, v, y, z.

"Pencere" sözcüğünde e, e, e ünlüleri ve p, n, c, r ünsüzleri vardır: 3 ünlü, 4 ünsüz. Bir sözcükteki ünlü ve ünsüzleri sayarken harfleri tek tek ayır ve her birini iki gruptan birine yerleştir; aynı harf iki kez geçiyorsa iki kez say.

Ünlülerin sınıflandırılması

Ünlüler, ağzın ve dilin durumuna göre üç ölçüte göre gruplanır. Bu gruplar bir sonraki derste göreceğin ünlü uyumlarının temelidir.

Her ünlü, üç ölçütün her birinde bir gruba girer. "o" kalın, yuvarlak ve geniş; "ü" ince, yuvarlak ve dar; "e" ince, düz ve geniş bir ünlüdür. Tabloyu ezberlemek yerine ünlüleri kendin söyleyip ağzının durumunu gözle: "a" derken dudakların düz ve ağzın açık, "u" derken dudakların yuvarlak ve ağzın daha kapalıdır.

Bir ünlüyü iki ölçüte göre soran sorular sık gelir. "Hem ince hem yuvarlak" ünlüler ö ve ü'dür; "hem kalın hem dar" ünlüler ı ve u'dur. Böyle bir soruda iki grubun kesişimini bul: ince grup (e, i, ö, ü) ile yuvarlak grubun (o, ö, u, ü) ortak üyeleri ö ve ü'dür.

Ünsüzlerin sınıflandırılması: sert ve yumuşak

Ünsüzler, çıkarken ses tellerinin titreşip titreşmemesine göre ikiye ayrılır. Titreşmeden, daha çok hava akımıyla çıkan ünsüzlere sert (tonsuz) ünsüz denir. Türkçede 8 sert ünsüz vardır ve bunları hatırlamanın yaygın yolu bir tümcedir: FıSTıKÇı ŞaHaP. Bu tümcedeki ünsüzler f, s, t, k, ç, ş, h, p'dir. Geriye kalan ünsüzler yumuşak (tonlu) ünsüzlerdir: b, c, d, g, ğ, j, l, m, n, r, v, y, z.

Bir sözcükteki sert ünsüzleri bulmak için sözcüğün ünsüzlerini tek tek "FıSTıKÇı ŞaHaP" ile karşılaştır. "Masa" sözcüğündeki s sert, m yumuşaktır. "Yol" sözcüğündeki y ve l ise yumuşaktır; bu sözcükte hiç sert ünsüz yoktur.

Sert-yumuşak ayrımı ses olaylarının anahtarıdır. Bazı sert ünsüzlerin yumuşak birer karşılığı vardır: p – b, ç – c, t – d, k – g ya da ğ. "Kitap" sözcüğünün sonundaki p, ünlüyle başlayan bir ek gelince b'ye dönüşür: kitabı. Ağaç sözcüğündeki ç de aynı biçimde c olur: ağacı. Bu değişime yumuşama denir ve ses olayları dersinde ayrıntılı işlenecek. Tersine, sert bir ünsüzle biten sözcüğe gelen ekin ilk ünsüzü de sertleşebilir: kitap-cı yerine kitapçı. Bu olaylar, bu dersteki sert-yumuşak listesini bilmeden anlaşılamaz.

Hece ve ünlü

Hece, ağzın bir açılışta çıkardığı ses ya da ses topluluğudur. Türkçede her hecede bir ve yalnızca bir ünlü bulunur. Bu yüzden bir sözcüğün hece sayısı, içindeki ünlü sayısına eşittir. "Pencere" sözcüğünde 3 ünlü vardır ve sözcük pen-ce-re diye üç hecelidir. Hece sayısı sorulduğunda heceleri tek tek ayırmaya gerek yoktur; ünlüleri saymak yeter.

Bir hece yalnızca bir ünlüden de oluşabilir: "a-ra", "o-kul" sözcüklerinin ilk heceleri tek bir ünlüdür. Ünsüz ise tek başına hece olamaz; her zaman bir ünlüye yaslanır.

Türkçenin sesleriyle ilgili iki gözlem

İki gözlem, sınavda sık sorulan tuzaklara karşı işe yarar.

• "ğ" ile başlayan Türkçe sözcük yoktur. "Ğ" her zaman bir ünlüden sonra gelir: dağ, yağmur, öğretmen. Bu yüzden bir sözcüğün ğ ile başladığını söyleyen bir seçenek yanlıştır.
• Türkçe kökenli sözcüklerde iki ünlü genellikle yan yana gelmez. İki ünlünün yan yana geldiği sözcükler çoğunlukla başka dillerden girmiştir: saat, şiir, radyo. Bu gözlem, bir sözcüğün alıntı olup olmadığını anlamada ipucu verir.

Soru kökleri

Bu dersin konuları sınavda çoğunlukla ses olayları ve ünlü uyumu sorularının içinde gelir; doğrudan sorulduğunda ise "hangisinde … ünlü vardır?", "hangisi sert ünsüzdür?", "kaç hecelidir?" gibi köklerle karşına çıkar. Her soruda sözcüğü harflerine ayırıp tabloya ya da "FıSTıKÇı ŞaHaP" tümcesine göre işaretlemek, dikkatsizlikten doğan hataları önler.

Örnek 1 — Ünsüz sayısı

Soru: "Kitapçı" sözcüğünde kaç ünsüz vardır?

• A) 3
• B) 4
• C) 5
• D) 6
• E) 7

Çözüm: Sözcüğün harfleri k, i, t, a, p, ç, ı'dır. Ünlüler i, a, ı (3 tane); ünsüzler k, t, p, ç (4 tane). E, harflerin tamamının sayısıdır. Cevap: B.

Örnek 2 — İki ölçüte göre ünlü

Soru: Aşağıdaki ünlülerden hangisi hem ince hem yuvarlaktır?

• A) a
• B) e
• C) ı
• D) o
• E) ü

Çözüm: İnce ünlüler e, i, ö, ü; yuvarlak ünlüler o, ö, u, ü'dür. İkisinin ortak üyeleri ö ve ü'dür; seçeneklerde yalnızca ü vardır. D yuvarlak ama kalındır; B ince ama düzdür. Cevap: E.

Örnek 3 — Sert ünsüz

Soru: Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde hiç sert ünsüz yoktur?

• A) kalem
• B) masa
• C) yol
• D) çiçek
• E) taş

Çözüm: Sert ünsüzler FıSTıKÇı ŞaHaP'taki f, s, t, k, ç, ş, h, p'dir. Kalem'de k, masa'da s, çiçek'te ç ve k, taş'ta t ve ş vardır. Yol'daki y ve l yumuşaktır. Cevap: C.

Örnek 4 — Hece sayısı

Soru: "Öğretmenlerimiz" sözcüğü kaç hecelidir?

• A) 4
• B) 5
• C) 6
• D) 7
• E) 15

Çözüm: Hece sayısı ünlü sayısına eşittir. Sözcükteki ünlüler ö, e, e, e, i, i olmak üzere 6 tanedir: öğ-ret-men-le-ri-miz. E, harf sayısıdır. Cevap: C.

• Aynı harfi bir kez saymak. Bir ünlü ya da ünsüz sözcükte iki kez geçiyorsa iki kez sayılır.
• Harf sayısını hece sayısı sanmak. Hece sayısı ünlü sayısına eşittir, harf sayısına değil.
• "ğ"yi ünlü sanmak. "Ğ" bir ünsüzdür ve Türkçe sözcüklerin başında bulunmaz.
• Sert ünsüzleri eksik saymak. FıSTıKÇı ŞaHaP'taki sekiz ünsüzün hepsini tek tek karşılaştır; h ve f'yi atlama.
• İki ölçütlü soruda tek ölçüte bakmak. "Hem ince hem yuvarlak" iki grubun kesişimini ister.
• İki ünlünün yan yana gelişini sıradan saymak. Bu çoğunlukla alıntı sözcüğün işaretidir.