YKS Türkçe · Sözcükte Anlam · TRK-T01-L08

Somut-soyut, genel-özel anlam

TYTsınavdaki ağırlığı orta· 8 bölüm

1Kanca

Rüzgârı göremezsin, ama yüzüne çarptığını hissedersin. Sevgiyi ise ne görebilir ne duyabilir ne de dokunabilirsin; yalnızca zihninde ve davranışlarda izini sürersin. Rüzgâr somut, sevgi soyuttur ve aradaki çizgiyi çeken şey gözün değil, beş duyunun tamamıdır. Bu çizgiyi yalnızca "elle tutulur mu" diye çeken öğrenci, ses ve koku gibi sözcüklerde her yıl aynı yerde yanılır.

2Hedefler

Somut ve soyut sözcükleri beş duyu ölçütüyle ayırırsın.
Somut bir sözcüğün soyutlaştığı, soyut bir kavramın somutlaştırıldığı kullanımları tanırsın.
Genel ve özel anlamı cümle içinde belirler, sözcükleri genelden özele sıralarsın.
Tekil kullanılmış bir sözcüğün genel anlam taşıyabileceğini gösterirsin.

3Konu anlatımı

Somut ve soyut: ölçüt beş duyudur

Beş duyudan en az biriyle algılanabilen varlıkları karşılayan sözcüklere somut, duyularla algılanamayan, ancak zihinde var olan kavramları karşılayan sözcüklere soyut denir. Masa, ağaç, kar, gökkuşağı somuttur; sevgi, cesaret, düşünce, umut, özlem soyuttur.

Ölçütün beş duyu olduğunu akılda tutmak, bu konudaki soruların yarısını çözer. Somut olmak için bir şeyin elle tutulması ya da gözle görülmesi gerekmez; kulakla duyulması, burunla koklanması, dille tadılması ya da tenle hissedilmesi de yeter. Bu yüzden:

Ses somuttur: kulakla algılanır.
Koku somuttur: burunla algılanır.
Rüzgâr somuttur: görülmez ama tenle hissedilir.
Işık somuttur: gözle algılanır.
Tat somuttur: dille algılanır.

Buna karşılık zaman, rüya, hayal, akıl soyuttur. Zaman saatle ölçülür, ama saat zamanın kendisi değil, onu gösteren bir araçtır. Varlığına inanılan ama beş duyudan hiçbiriyle algılanamayan kavramlar da soyut sayılır; ölçüt inanç ya da gerçeklik değil, duyularla algılanabilirliktir.

Somut sözcüğün soyutlaşması, soyut kavramın somutlaşması

Önceki derslerde gördüğümüz mecaz, somut ile soyut arasındaki çizgiyi de aşar. Somut bir sözcük mecaz yoluyla soyut bir anlam kazanabilir: "Çorbanın tadı güzeldi" cümlesinde tat dille algılanan somut bir şeydir; "Dostluğumuzun tadı kaçtı" cümlesinde ise hiçbir duyu yoktur, sözcük ilişkinin hoşluğunu anlatan soyut bir anlama taşınmıştır. "Bu kararın ağırlığını taşıyordu" cümlesinde de ağırlık tartılmaz; sorumluluktur.

Tersi de olur: soyut bir kavram somut bir varlığa benzetilerek ya da ona somut bir özellik yüklenerek somutlaştırılır. "Umut, karanlık bir gecede yanan küçük bir fenerdir" cümlesinde umut, göze görünen bir fenere dönüştürülmüştür. "Sabrın taşı çatladı" deyişinde de sabra kırılabilen bir cismin özelliği verilir. Somutlaştırma, anlatımı canlı kılmanın yollarından biridir; paragraf derslerinde düşünceyi geliştirme yolu olarak yeniden karşımıza çıkacak.

Soru bir sözcüğün somut mu soyut mu olduğunu soruyorsa, sözcüğü tek başına değil cümledeki anlamıyla değerlendir. "Tat" sözcüğü sözlükte somuttur, ama "dostluğun tadı" soyut bir anlamdır.

Soyut düşünce, somut örnek

Somut-soyut ayrımı yalnız tek sözcüklerde değil, anlatımın bütününde de iş görür. Yazarlar soyut bir düşünceyi okura ulaştırmak için çoğu zaman somut bir örneğe başvurur. "Sabır, emeğin karşılığını getirir" soyut bir yargıdır; "Bahçesindeki zeytin fidanını on yıl sulayan çiftçi, ancak onuncu yılın sonunda ilk hasadını topladı" cümlesi aynı düşünceyi gözün önüne getirir. Paragraf sorularında "soyut bir düşünce somut bir örnekle desteklenmiştir" gibi seçeneklerle karşılaşırsın. Bu seçeneği doğrulamak için paragrafta önce zihinsel bir yargı, ardından duyularla canlandırılabilecek bir durum ya da nesne arar, ikisinin aynı düşünceyi anlatıp anlatmadığına bakarsın.

Genel ve özel anlam

Bir sözcük, türünün bütün üyelerini kapsayacak biçimde kullanıldığında genel anlamdadır; belirli bir varlığı ya da sınırlandırılmış bir kümeyi gösterdiğinde özel anlamdadır. "Kitap insanın dostudur" cümlesinde kitap, bütün kitapları kapsar; genel anlamdadır. "Masadaki kitabı getir" cümlesinde ise tek ve belirli bir kitap söz konusudur; özel anlamdadır.

Genel ve özel anlam görecelidir; tek başına değil, karşılaştırmayla anlaşılır. Bir basamak merdiveni düşün:

Genel	Daha özel	En özel
bitki	çiçek	gül
hayvan	kedi	Van kedisi
taşıt	otomobil	elektrikli otomobil
meyve	elma	kırmızı elma

"Çiçek", "bitki" sözcüğüne göre özeldir, "gül" sözcüğüne göre geneldir. Her basamakta kapsam daralır, anlam belirginleşir. Sınavın "genelden özele doğru sıralanmış" ya da "özelden genele doğru sıralanmış" kalıbındaki soruları bu merdiveni kurmanı ister. Sözcüklere bir ya da birden fazla nitelik eklemek, onları özelleştirmenin en sık yoludur: "gül", "kırmızı gül", "bahçemdeki kırmızı gül".

Tekil ama genel

Genel anlamı çoğul ekine bağlamak sık yapılan bir hatadır. "Arı, çiçekten çiçeğe konarak tozlaşmayı sağlar" cümlesinde arı tekildir ama bütün arıları anlatır; genel anlamdadır. "Mutfağa bir arı girdi" cümlesinde ise arı yine tekildir, fakat belirli bir arıdır; özel anlamdadır. Belirleyici olan ek değil, cümlenin bütün türü mü yoksa belirli bir varlığı mı anlattığıdır. Tersi de geçerlidir: "Dün aldığım elmalar çürümüş" cümlesinde elmalar çoğuldur, ama belirli elmalardır ve özel anlam taşır. Atasözleri ve tanımlar genel anlamlı kullanımların en belirgin örneğidir: "Ağaç yaşken eğilir" belirli bir ağacı değil, bütün eğitimi anlatır.

Genel ve özel anlam cümle düzeyinde de düşünülür. "Deniz seviyesinde su yüz derecede kaynar" cümlesi bütün durumlar için geçerli genel bir yargı bildirir. "Annem bu sabah pazardan meyve aldı" cümlesi ise belirli bir kişiye ve belirli bir ana ait özel bir yargıdır. Cümlede anlam derslerinde yargıların niteliğini ayrıntılı işleyeceğiz; burada sözcük düzeyindeki ayrımın cümleye de taşındığını görmek yeterli.

Soru kökleri

Bu dersin soruları genellikle şu biçimlerde gelir: "Hangisinde somut anlamlı sözcük yoktur?", "…soyut bir kavram somutlaştırılmıştır?", "…kalın sözcük genel anlamda kullanılmıştır?", "…genelden özele doğru bir sıralama vardır?" Somut-soyut sorularında her sözcüğü beş duyunun her birinden geçir; genel-özel sorularında sözcüğün bütün türü mü, belirli bir varlığı mı anlattığına bak ve bunu ekten değil cümlenin bütününden oku.

4Çözümlü örnekler

Örnek 1 — Duyu ölçütü

Soru: Aşağıdakilerden hangisi soyut bir kavramdır?

A) koku
B) rüzgâr
C) ses
D) cesaret
E) ışık

Çözüm: Koku burunla, rüzgâr tenle, ses kulakla, ışık gözle algılanır; dördü de somuttur. Cesaret hiçbir duyuyla algılanmaz, ancak davranışlardan çıkarılır. Cevap: D.

Örnek 2 — Somut sözcüğün soyutlaşması

Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde somut anlamlı bir sözcük soyut bir anlam kazanmıştır?

A) Çorbanın tadı biraz tuzluydu.
B) Son tartışmadan sonra dostluğumuzun tadı kaçtı.
C) Elmanın kokusu mutfağı sardı.
D) Gökyüzünde parlak bir ışık belirdi.
E) Kapıdan hafif bir ses geldi.

Çözüm: A, C, D ve E'de tat, koku, ışık ve ses duyularla algılanan somut anlamlarındadır. B'de dostluğun tadı dille alınmaz; ilişkinin hoşluğunu anlatan soyut bir anlamdır. Cevap: B.

Örnek 3 — Genel ve özel

Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde kalın yazılmış sözcük genel anlamda kullanılmıştır?

A) Dün tanıştığım öğretmen çok nazikti.
B) Sınıfa yeni bir öğretmen geldi.
C) Öğretmen, öğrencisine yol gösteren kişidir.
D) Bizim öğretmenimiz bugün izinli.
E) Koridorda bir öğretmenle karşılaştık.

Çözüm: A, B, D ve E'de belirli bir öğretmenden söz edilir. C'de sözcük bütün öğretmenleri kapsayan bir tanımın içindedir; tekil olduğu hâlde genel anlamdadır. Cevap: C.

Örnek 4 — Sıralama

Soru: Aşağıdakilerin hangisinde sözcükler genelden özele doğru sıralanmıştır?

A) gül – çiçek – bitki
B) kırmızı gül – gül – çiçek
C) bitki – çiçek – gül
D) çiçek – bitki – gül
E) gül – bitki – çiçek

Çözüm: Bitki en geniş kümedir, çiçek bitkilerin bir türüdür, gül de çiçeklerin bir türüdür. Genelden özele sıra bitki, çiçek, gül biçimindedir; A ve B aynı merdiveni ters yönde verir. Cevap: C.

5Tuzaklar

Somutu yalnız görmeye ya da dokunmaya bağlamak. Ses, koku, tat ve rüzgâr da somuttur; ölçüt beş duyudan biriyle algılanabilmektir.
Varlığına inanılan her şeyi somut saymak. Duyularla algılanamayan kavramlar soyuttur; ölçüt gerçeklik değil, duyuyla algılanabilirliktir.
Sözcüğü cümleden koparmak. "Tat" sözlükte somuttur, ama "dostluğun tadı" soyuttur. Karar cümledeki anlama göre verilir.
Genel anlamı çoğul ekine bağlamak. "Arı tozlaşmayı sağlar" cümlesinde arı tekildir ama geneldir; "Bir arı girdi" cümlesinde de tekildir ama özeldir.
Görecelikten habersiz olmak. Çiçek, bitkiye göre özel, güle göre geneldir. Soruyu yanıtlarken hangi sözcükle karşılaştırıldığına bak.

6Tekrar kartı

Somut: beş duyudan en az biriyle algılanır (ses, koku, rüzgâr, ışık da somut).
Soyut: duyularla algılanmaz, zihinde vardır (sevgi, zaman, cesaret, hayal).
Somut sözcük mecazla soyutlaşır (dostluğun tadı); soyut kavram somutlaştırılabilir (umut bir fenerdir).
Genel: türün bütün üyeleri; özel: belirli varlık ya da sınırlı küme.
Görecelik: bitki > çiçek > gül > kırmızı gül.
Tekil sözcük de genel olabilir: "Arı tozlaşmayı sağlar."
Karar ekten değil, cümlenin bütününden verilir.

7Alıştırma

Soru 1 · Kolay
Aşağıdakilerden hangisi soyut bir kavramdır?
1. A)masa
2. B)rüzgâr
3. C)ses
4. D)sabır
5. E)koku
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: D. Sabır hiçbir duyuyla algılanmaz; rüzgâr tenle, ses kulakla, koku burunla, masa gözle ve elle algılanır.
Soru 2 · Kolay
Aşağıdakilerden hangisi somut bir varlığı karşılar?
1. A)sevgi
2. B)gökkuşağı
3. C)umut
4. D)düşünce
5. E)özlem
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: B. Gökkuşağı gözle görülür; öteki sözcükler duyularla algılanamayan, zihinde var olan kavramlardır.
Soru 3 · Kolay
Somut sözcüğü soyut sözcükten ayıran ölçüt aşağıdakilerden hangisidir?
1. A)Beş duyudan en az biriyle algılanabilmesi
2. B)Yalnızca elle tutulabilmesi
3. C)Yalnızca gözle görülebilmesi
4. D)Canlı bir varlık olması
5. E)Büyük ve ağır olması
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: A. B ve C ölçütü tek bir duyuya indirir; ses ya da koku gibi somut varlıkları dışarıda bırakır.
Soru 4 · Kolay
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde kalın yazılmış sözcük genel anlamda kullanılmıştır?
1. A)Masadaki kitabı getir.
2. B)Dün aldığım kalem kayboldu.
3. C)Komşunun köpeği bütün gece havladı.
4. D)Bu sabah otobüs geç geldi.
5. E)Kitap, insanın en sadık dostudur.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: E. E'deki kitap bütün kitapları kapsar; öteki cümlelerde belirli bir varlıktan söz edilir.
Soru 5 · Orta
Aşağıdakilerin hangisinde sözcükler genelden özele doğru sıralanmıştır?
1. A)taşıt – elektrikli otomobil – otomobil
2. B)otomobil – taşıt – elektrikli otomobil
3. C)taşıt – otomobil – elektrikli otomobil
4. D)elektrikli otomobil – otomobil – taşıt
5. E)otomobil – elektrikli otomobil – taşıt
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: C. Taşıt en geniş kümedir, otomobil onun bir türü, elektrikli otomobil de otomobilin bir türüdür; D aynı sıranın özelden genele verilmiş biçimidir.
Soru 6 · Orta
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde somut anlamlı bir sözcük mecaz yoluyla soyut bir anlam kazanmıştır?
1. A)Tencerenin sapı çok ısınmıştı.
2. B)Bu kararın bütün ağırlığını tek başına taşıyordu.
3. C)Buzlu suyun soğukluğu dişlerini sızlattı.
4. D)Parkta çocukların kahkahaları yankılanıyordu.
5. E)Kumaşın yumuşaklığı hoşuna gitti.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: B. Ağırlık burada tartılamayan bir sorumluluğu anlatır; öteki sözcükler dokunma ve işitme duyularıyla algılanan somut anlamlarındadır.
Soru 7 · Orta
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde soyut bir kavram somut bir varlığa benzetilerek somutlaştırılmıştır?
1. A)Umudunu hiçbir zaman yitirmedi.
2. B)Annesine olan sevgisi çok büyüktü.
3. C)Onun cesaretine hepimiz hayrandık.
4. D)Memleket özlemi her gün biraz daha arttı.
5. E)Umut, karanlık bir gecede yanan küçük bir fenerdir.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: E. E'de umut, gözle görülen bir fenere dönüştürülmüştür; öteki cümlelerde soyut kavramlar kendi anlamlarıyla kullanılmıştır.
Soru 8 · Orta
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde kalın yazılmış sözcük özel anlamda kullanılmıştır?
1. A)Hastanede bizi muayene eden doktor çok ilgiliydi.
2. B)Doktor, hastalıkları teşhis eden kişidir.
3. C)Çocuk oyunla öğrenir.
4. D)İnsan yaşadıkça öğrenir.
5. E)Ağaç yaşken eğilir.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: A. A'da belirli bir doktordan söz edilir; B ve C tanımlar ya da genel yargılar, D ve E bütün türü kapsayan sözlerdir.
Soru 9 · Orta
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde somut anlamlı sözcük yoktur?
1. A)Çiçeklerin kokusu odayı sardı.
2. B)Uzaktan bir çan sesi duyuldu.
3. C)Sabır ve umut onu ayakta tuttu.
4. D)Rüzgâr pencereyi ardına kadar açtı.
5. E)Işık gözlerini kamaştırdı.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: C. Sabır ve umut duyularla algılanamaz; öteki cümlelerde koku, ses, rüzgâr ve ışık gibi somut sözcükler vardır.
Soru 10 · Orta
"Ses" sözcüğü hangi gruba girer ve neden?
1. A)Soyut; çünkü elle tutulamaz.
2. B)Soyut; çünkü gözle görülemez.
3. C)Soyut; çünkü zihinde canlanır.
4. D)Somut; çünkü kulakla algılanır.
5. E)Somut; çünkü bir rengi vardır.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: D. Somutluğun ölçütü beş duyudur; ses işitme duyusuyla algılandığı için somuttur.
Soru 11 · Orta
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde tekil kullanılmış sözcük genel anlam taşır?
1. A)Arı, çiçekten çiçeğe konarak tozlaşmayı sağlar.
2. B)Açık pencereden mutfağa bir arı girdi.
3. C)Çiçeğe konan arı hemen uçup gitti.
4. D)Bu sabah bir arı kolumu soktu.
5. E)Kavanozun içindeki arı çıkmaya çalışıyordu.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: A. A'daki arı bütün arıları anlatır; öteki cümlelerde tekil sözcük belirli bir arıyı gösterir.
Soru 12 · Zor
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde aynı sözcük önce genel, ardından özel anlamda kullanılmıştır?
1. A)Kitaplar bilgi kaynağıdır; kitaplar insanı geliştirir.
2. B)Bu kitap ile şu kitap aynı yazara ait.
3. C)Kitabı okudum ve kitabı çok beğendim.
4. D)Masadaki kitap ile raftaki kitap aynı baskı.
5. E)Kitap insanın dostudur derler; ben de dün aldığım kitabı bir gecede bitirdim.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: E. E'de ilk kitap bütün kitapları kapsar, ikincisi ise dün alınan belirli kitaptır. A'da ikisi de genel; B, C ve D'de ikisi de özeldir.
Soru 13 · Zor
Varlığına inanılan ama beş duyudan hiçbiriyle algılanamayan kavramlar hangi gruba girer ve neden?
1. A)Somut; çünkü var oldukları kabul edilir.
2. B)Somut; çünkü adları vardır.
3. C)Soyut; çünkü yalnız masallarda geçerler.
4. D)Soyut; çünkü ölçüt duyularla algılanabilmektir.
5. E)Hiçbirine girmez; ayrı bir gruptur.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: D. Somut-soyut ayrımı inanca ya da gerçekliğe göre değil, duyularla algılanabilirliğe göre yapılır.
Soru 14 · Zor
I. Havada hafif bir yağmur kokusu vardı. II. Onun iyiliği hiçbir zaman unutulmadı. III. Kulağıma uzaktan bir ezgi çalındı. IV. Dürüstlüğü herkesçe bilinirdi. Numaralanmış cümlelerin hangilerinde duyularla algılanabilen bir varlık anlatılmaktadır?
1. A)I ve II
2. B)I ve III
3. C)II ve IV
4. D)III ve IV
5. E)I, II ve III
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: B. Koku burunla, ezgi kulakla algılanır; iyilik ve dürüstlük soyut kavramlardır.
Soru 15 · Zor
Aşağıdaki cümlelerden hangisi genel bir yargı bildirir?
1. A)Dün akşam komşumuz bize geldi.
2. B)Kardeşim bu sabah erkenden kalktı.
3. C)Deniz seviyesinde su, yüz derecede kaynar.
4. D)Bu kitap en çok ilgimi çeken kitap oldu.
5. E)Annem pazardan taze meyve aldı.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: C. C, koşulları sağlanan her durumda geçerli bir yargıdır; öteki cümleler belirli bir kişiye, nesneye ve ana aittir.

8Ustalık kapısı

5 soru, 5 dakika. 4 ya da 5 doğru yaptıysan sıradaki derse, «Ad aktarması, kişileştirme, duyu aktarımı» dersine geç. 3 ve altındaysan 3. ve 4. bölümü yeniden oku, sonra kapıyı bir kez daha çöz.

Soru 1 · Orta
Aşağıdakilerden hangisi somuttur?
1. A)merak
2. B)sabır
3. C)koku
4. D)hayal
5. E)kıskançlık
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: C. Koku burunla algılanır; öteki sözcükler duyularla algılanamayan kavramlardır.
Soru 2 · Orta
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde kalın yazılmış sözcük genel anlamda kullanılmıştır?
1. A)Masadaki elmayı kim yedi?
2. B)Dün aldığım elmalar çürümüş.
3. C)Sepetteki elma kıpkırmızıydı.
4. D)Annemin getirdiği elma çok tatlıydı.
5. E)Elma, lif bakımından zengin bir meyvedir.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: E. E'de bütün elmalar için geçerli bir bilgi verilir; B çoğul olduğu hâlde belirli elmaları anlatır.
Soru 3 · Orta
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde somut anlamlı bir sözcük soyut bir anlam kazanmıştır?
1. A)Yol beklediğimizden çok uzundu.
2. B)Bu sözün acısını yıllarca unutamadı.
3. C)Çanta taşıyamayacağı kadar ağırdı.
4. D)Kahve fazla acı olmuş.
5. E)Dağların tepesi bembeyaz kar tutmuştu.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: B. B'deki acı dille alınan bir tat değil, sözün verdiği üzüntüdür; D'deki acı ise gerçek tattır.
Soru 4 · Zor
Aşağıdakilerin hangisinde sözcükler özelden genele doğru sıralanmıştır?
1. A)Van kedisi – kedi – hayvan
2. B)hayvan – kedi – Van kedisi
3. C)kedi – hayvan – Van kedisi
4. D)Van kedisi – hayvan – kedi
5. E)kedi – Van kedisi – hayvan
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: A. Van kedisi en dar kümedir, kedi onu kapsar, hayvan da kediyi kapsar; B aynı sırayı genelden özele verir.
Soru 5 · Zor
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde soyut anlamlı sözcük yoktur?
1. A)Sevgiyle büyütülen çocuk mutlu olur.
2. B)Aklını kullanarak sorunu çözdü.
3. C)Onun sabrına hepimiz şaştık.
4. D)Sıcak rüzgâr kuru yaprakları savurdu.
5. E)Sonunda korkusunu yendi.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: D. Rüzgâr ve yapraklar duyularla algılanır; öteki cümlelerde sevgi, akıl, sabır ve korku gibi soyut kavramlar vardır.

T01 — Sözcükte Anlam

Modülün bütün dersleri bitince işaretle; modül 1, 3, 7 ve 21. günlerde YKS ana sayfasındaki tekrar listesine döner.