Eş, zıt ve eş sesli sözcükler

1Kanca

2Hedefler

3Konu anlatımı

4Çözümlü örnekler

5Tuzaklar

6Tekrar kartı

• Eş anlamlı: yazılış farklı, anlam aynı (cevap – yanıt). Sına: yerine koy.
• Tam eş anlamlılık seyrek: kara palto = siyah palto, ama kara haber ≠ siyah haber.
• Yakın anlamlı: yakın ama aynı değil (bakmak – görmek, yorgun – bitkin).
• Zıt anlamlı: aynı türde karşıt (uzun – kısa); olumsuzluk zıtlık değildir.
• Zıtlık bağlama göre değişir: açık kapı / kapalı, açık renk / koyu.
• Eş sesli: yazılış ve söyleniş aynı, anlamlar ilgisiz (gül, bin, dolu).
• Düzeltme işareti ayırır: kar / kâr, hala / hâlâ, adet / âdet.

7Alıştırma

1. Soru 1 · Kolay

   Aşağıdakilerden hangisi eş anlamlı bir sözcük çiftidir?

   1. A)uzun – kısa
   2. B)gelmek – gitmek
   3. C)cevap – yanıt
   4. D)sıcak – soğuk
   5. E)yazmak – okumak
   Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle

   Cevap: C. Cevap ile yanıt aynı anlamı taşır; A, B ve D zıt anlamlı çiftlerdir, E'deki sözcükler ise farklı eylemleri anlatır.

2. Soru 2 · Kolay

   Aşağıdaki cümlelerin hangisinde zıt anlamlı sözcükler birlikte kullanılmıştır?

   1. A)Zengin de yoksul da aynı kurallara uymalıdır.
   2. B)Ev büyük ve ferahtı.
   3. C)Hızlı ve çevik bir sporcuydu.
   4. D)Yolculuktan yorgun ve bitkin döndü.
   5. E)Sessiz ve sakin bir köydü.
   Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle

   Cevap: A. Zengin ile yoksul anlamca karşıttır; öteki cümlelerde yakın anlamlı ya da birbirini tamamlayan sözcükler vardır.

3. Soru 3 · Kolay

   Eş sesli sözcükleri öteki sözcüklerden ayıran özellik aşağıdakilerden hangisidir?

   1. A)Yazılışları farklı, anlamları aynıdır.
   2. B)Anlamları birbirinin karşıtıdır.
   3. C)Yalnız bir bilim dalında kullanılırlar.
   4. D)Doğadaki sesleri taklit ederler.
   5. E)Yazılış ve söylenişleri aynı, anlamları birbiriyle ilgisizdir.
   Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle

   Cevap: E. A eş anlamlıyı, B zıt anlamlıyı, C terimi, D yansıma sözcüğü tanımlar.

4. Soru 4 · Kolay

   "Sınav" sözcüğünün eş anlamlısı aşağıdakilerden hangisidir?

   1. A)ödev
   2. B)ders
   3. C)okul
   4. D)imtihan
   5. E)not
   Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle

   Cevap: D. İmtihan sınavla aynı anlamı taşır; öteki sözcükler okul hayatıyla ilgili ama anlamca farklı kavramlardır.

5. Soru 5 · Orta

   Aşağıdaki cümlelerin hangisinde kalın yazılmış sözcük, eş anlamlısıyla değiştirildiğinde cümlenin anlamı bozulur?

   1. A)Beyaz gömleğini ütüledi.
   2. B)Onun alnı aktır, kimseye kötülük etmemiştir.
   3. C)Beyaz bir güvercin pencereye kondu.
   4. D)Masaya beyaz bir örtü serdi.
   5. E)Her yeri beyaz kar kaplamıştı.
   Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle

   Cevap: B. "Alnı ak olmak" dürüst olmak demektir; "alnı beyaz" denirse bu anlam kaybolur. Öteki cümlelerde beyaz yerine ak konulabilir.

6. Soru 6 · Orta

   "İnce" sözcüğü aşağıdakilerin hangisinde "kalın" sözcüğünün karşıtı olarak kullanılmamıştır?

   1. A)Yola çıkarken ince bir kitap aldı.
   2. B)Paketi ince bir iple bağladı.
   3. C)Çocuk ince bir sesle şarkı söyledi.
   4. D)Rüzgâr ince bir dalı kırdı.
   5. E)Hediyeyi ince bir düşünceyle seçmişti.
   Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle

   Cevap: E. E'de ince nazik ve düşünceli anlamındadır; karşıtı kabadır. Öteki cümlelerde karşıt kalındır: kalın kitap, kalın ip, kalın ses, kalın dal.

7. Soru 7 · Orta

   Aşağıdaki sözcük çiftlerinden hangisi zıt anlamlı değildir?

   1. A)alçak – yüksek
   2. B)okumak – okumamak
   3. C)sevmek – nefret etmek
   4. D)erken – geç
   5. E)ince – kalın
   Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle

   Cevap: B. "Okumamak", okumanın olumsuzudur; olumsuzluk eki bir karşıtlık kurmaz. Öteki çiftler anlamca birbirinin karşıtıdır.

8. Soru 8 · Orta

   "Gül" sözcüğü aşağıdakilerin hangisinde ötekilerle anlam ilişkisi olmayan eş sesli bir sözcüktür?

   1. A)Çocuk şakaya kahkahalarla güldü.
   2. B)Bahçedeki güller açmıştı.
   3. C)Annesine bir demet gül aldı.
   4. D)Gül kokusu odaya yayıldı.
   5. E)Balkona bir gül fidanı dikti.
   Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle

   Cevap: A. A'da gül, gülmek eyleminin köküdür; öteki dört cümlede aynı çiçek anlatılır.

9. Soru 9 · Orta

   Aşağıdaki cümlelerin hangisinde eş anlamlı iki sözcük birlikte kullanılmıştır?

   1. A)Kısa ama etkili bir konuşma yaptı.
   2. B)Gece gündüz çalıştı.
   3. C)Yaşlılar ile gençler bir araya geldi.
   4. D)Doğduğu kenti hiç unutmadı; o şehir onun için her şeydi.
   5. E)Sıcak ve soğuk suyu karıştırdı.
   Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle

   Cevap: D. Kent ile şehir aynı yerleşim birimini anlatır. B, C ve E'de zıt anlamlı sözcükler, A'da ise farklı nitelikler vardır.

10. Soru 10 · Orta

    "Ekmek" sözcüğü aşağıdakilerin hangisinde fiil olarak kullanılmıştır?

    1. A)Fırından sıcak ekmek aldı.
    2. B)Masadaki ekmek kırıntılarını topladı.
    3. C)Çiftçi tarlaya buğday ekmek için sabah erkenden çıktı.
    4. D)Kahvaltıda iki dilim ekmek yedi.
    5. E)Bu ay ekmek fiyatları yine arttı.
    Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle

    Cevap: C. C'de ekmek, tohumu toprağa bırakma eylemini anlatan fiildir; öteki cümlelerde yiyecek anlamındaki eş sesli isimdir.

11. Soru 11 · Orta

    Aşağıdaki cümlelerin hangisinde düzeltme işareti, yazılışı aynı olan başka bir sözcükle karışmayı önlemek için kullanılmıştır?

    1. A)Masanın üstünde bir kâğıt vardı.
    2. B)Dükkân bugün erken kapandı.
    3. C)Akşamüstü sert bir rüzgâr esti.
    4. D)Çocuklara bir hikâye anlattı.
    5. E)Bu satıştan iyi bir kâr elde etti.
    Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle

    Cevap: E. "Kâr" kazanç anlamındadır ve işaret onu yağış anlamındaki "kar"dan ayırır. Öteki sözcüklerde işaret yalnızca ünsüzün ince okunduğunu gösterir.

12. Soru 12 · Zor

    Aşağıdaki cümlelerin hangisinde eş sesli iki sözcük birlikte kullanılmıştır?

    1. A)Az çok olanları biliyordu.
    2. B)Gece gündüz demeden çalıştı.
    3. C)Yazın her gün günlüğüne bir şeyler yazdı.
    4. D)Konuklar ve misafirler salonu doldurdu.
    5. E)Kent ile şehir arasındaki farkı sordu.
    Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle

    Cevap: C. "Yazın" mevsim anlamındaki yaz sözcüğünden, "yazdı" ise yazmak fiilinden gelir; iki sözcüğün yazılışı aynı, anlamları ilgisizdir. A ve B zıt anlamlı, D ve E eş anlamlı sözcükler içerir.

13. Soru 13 · Zor

    Aşağıdakilerin hangisinde "ağır" sözcüğünün karşıt anlamlısı "hafif" değildir?

    1. A)Sırtındaki ağır yükü indirdi.
    2. B)Yaşlı adam ağır adımlarla yürüyordu.
    3. C)Mahkeme ağır bir ceza verdi.
    4. D)Hasta durumu ağır olduğu için yoğun bakıma alındı.
    5. E)Odada ağır bir parfüm kokusu vardı.
    Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle

    Cevap: B. B'de ağır "yavaş" anlamındadır ve karşıtı "hızlı"dır. Öteki cümlelerde ağırın karşıtı hafiftir: hafif yük, hafif ceza, hafif hasta, hafif koku.

14. Soru 14 · Zor

    I. Baharda kırlara çıkıp gezdik. II. Dikkat et, bardağı kırma. III. Saçları erkenden kırlaşmıştı. IV. Yol kenarından kır çiçekleri topladık. Numaralanmış cümlelerin hangilerinde "kır" sözcüğü aynı anlamda kullanılmıştır?

    1. A)I ve IV
    2. B)I ve II
    3. C)II ve III
    4. D)III ve IV
    5. E)I, III ve IV
    Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle

    Cevap: A. I ve IV'te kır, şehir dışındaki açık alandır. II'deki kırmak fiili ve III'teki ağarmış saç anlamındaki kır bununla ilgisiz eş sesli sözcüklerdir.

15. Soru 15 · Zor

    Aşağıdaki sözcük çiftlerinden hangisi eş anlamlı değil, yakın anlamlıdır?

    1. A)cevap – yanıt
    2. B)sınav – imtihan
    3. C)kent – şehir
    4. D)bakmak – görmek
    5. E)ırmak – nehir
    Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle

    Cevap: D. Bakmak gözü bir yere çevirmek, görmek ise bir şeyi algılamaktır; insan bakıp görmeyebilir. Öteki çiftler her bağlamda aynı anlamı taşır.

8Ustalık kapısı

5 soru, 5 dakika. 4 ya da 5 doğru yaptıysan sıradaki derse, «Somut-soyut, genel-özel anlam» dersine geç. 3 ve altındaysan 3. ve 4. bölümü yeniden oku, sonra kapıyı bir kez daha çöz.

1. Soru 1 · Orta

   Aşağıdaki sözcük çiftlerinden hangisi eş anlamlı değildir?

   1. A)özgür – hür
   2. B)konuk – misafir
   3. C)ırmak – nehir
   4. D)ak – kara
   5. E)doktor – hekim
   Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle

   Cevap: D. Ak ile kara renk olarak birbirinin karşıtıdır; öteki çiftler aynı anlamı taşır.

2. Soru 2 · Orta

   "Bin" sözcüğü aşağıdakilerin hangisinde ötekilerle anlam ilişkisi olmayan eş sesli bir sözcüktür?

   1. A)Geç kalıyoruz, hemen otobüse bin.
   2. B)Kitap tam bin sayfaydı.
   3. C)Stadyumda on bin kişi vardı.
   4. D)Göç mevsiminde binlerce kuş geçti.
   5. E)Köyün girişinde bin yıllık bir çınar var.
   Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle

   Cevap: A. A'da bin, binmek fiilidir; öteki cümlelerde sayı anlamındadır.

3. Soru 3 · Orta

   Aşağıdaki cümlelerin hangisinde zıt anlamlı sözcükler birlikte kullanılmıştır?

   1. A)Güzel ve temiz bir evdi.
   2. B)Sessiz sakin bir akşamdı.
   3. C)Alçak duvarların ardında yüksek binalar yükseliyordu.
   4. D)Yorgun ve bitkin görünüyordu.
   5. E)Hızlı ve çevik hareket etti.
   Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle

   Cevap: C. Alçak ile yüksek anlamca karşıttır; öteki cümlelerde birbirine yakın ya da birbirini tamamlayan nitelikler vardır.

4. Soru 4 · Zor

   Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "hala" sözcüğü düzeltme işaretiyle yazılmalıyken işaretsiz yazıldığı için anlam karışıklığı doğmuştur?

   1. A)Halası her bayram onlara gelir.
   2. B)Hala hanım çocuklara şeker dağıttı.
   3. C)Babamın kız kardeşine hala deriz.
   4. D)Halamın evi okula çok yakın.
   5. E)Aradan yıllar geçti, ama o hala aynı evde oturuyor.
   Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle

   Cevap: E. E'de kastedilen "şimdiye kadar, yine" anlamıdır ve "hâlâ" yazılmalıdır; öteki cümlelerde babanın kız kardeşi anlatılır.

5. Soru 5 · Zor

   Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "dolu" sözcüğü, ötekilerle anlam ilişkisi olmayan eş sesli bir sözcüktür?

   1. A)Bardak ağzına kadar doluydu.
   2. B)Öğleden sonra gökten iri dolu taneleri yağdı.
   3. C)Konser salonu tamamen doluydu.
   4. D)Çantası kitaplarla doluydu.
   5. E)Çekmeceler eski fotoğraflarla dolu.
   Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle

   Cevap: B. B'deki dolu bir hava olayıdır; öteki cümlelerde boş olmayan anlamındaki sıfattır.