YKS Türkçe · Sözcükte Anlam · TRK-T01-L06
İkilemeler ve yansıma sözcükler
TYTsınavdaki ağırlığı orta· 8 bölüm
1Kanca
"Dere akıyordu" cümlesi bir bilgi verir; "Dere şırıl şırıl akıyordu" cümlesi ise suyun sesini kulağına getirir. Aradaki fark iki sözcüktür, ama o iki sözcük cümleye ses, hareket ve canlılık katar. Türkçe bunu iki araçla yapar: sözcükleri ikileyerek anlamı güçlendirir, doğadaki sesleri taklit ederek anlatımı somutlaştırır. Sınav bu iki aracı hem anlam hem yazım yönünden sorar.
2Hedefler
- İkilemeleri kuruluş yollarına göre sınıflandırırsın.
- Bir ikilemenin cümleye kattığı anlamı ve cümledeki görevini belirlersin.
- İkilemelerin yazım kuralını uygular, yanlış yazımı fark edersin.
- Yansıma sözcükleri ve onlardan türeyen sözcükleri, sesi yalnızca anlatan sözcüklerden ayırırsın.
3Konu anlatımı
İkileme nedir?
Anlamı güçlendirmek, çeşitlendirmek ya da anlatımı etkili kılmak için aynı, yakın anlamlı, zıt anlamlı ya da ses bakımından benzeşen sözcüklerin yan yana kullanılmasıyla oluşan söz öbeğine ikileme denir. "Yavaş yavaş", "eş dost", "er geç", "eğri büğrü", "şırıl şırıl" birer ikilemedir. İkilemeyi oluşturan iki sözcük birlikte tek bir kavram gibi davranır; cümlede tek bir görev üstlenir.
İkilemeler nasıl kurulur?
İkilemeler birkaç yoldan oluşur ve sınav en çok "oluşum yolu bakımından farklı olan" ikilemeyi sorar:
- Aynı sözcüğün tekrarıyla: yavaş yavaş, güle güle, renk renk, ev ev, uzun uzun.
- Eş ya da yakın anlamlı sözcüklerle: eş dost, çoluk çocuk, konu komşu, doğru dürüst, akıl fikir.
- Zıt anlamlı sözcüklerle: az çok, er geç, iyi kötü, ileri geri, aşağı yukarı.
- Biri anlamlı, öteki anlamsız sözcükle: eğri büğrü, yırtık pırtık, ufak tefek. Burada "büğrü", "pırtık", "tefek" tek başına kullanılmaz; ilk sözcüğün sesine uyarak doğmuştur.
- İkisi de anlamsız sözcüklerle: abur cubur, ıvır zıvır, eciş bücüş. Sözcüklerin hiçbiri tek başına yaşamaz, ama birlikte bir anlam taşır.
- "m" sesiyle: kitap mitap, çanta manta, çay may. İkinci sözcük ilkinin ilk sesi "m" yapılarak kurulur ve "ve benzeri şeyler" anlamı katar.
- Yansıma sözcüklerle: şırıl şırıl, çıtır çıtır, hışır hışır, cıvıl cıvıl.
- Araya ek girerek: baş başa, yüz yüze, göz göze, üst üste. İki sözcük aynıdır, ama ikincisine yönelme eki gelir; öbek yine tek bir kavramı anlatır.
Oluşum yolu sorularında her ikilemenin iki parçasına ayrı ayrı bak: ikisi aynı mı, farklıysa anlamları nasıl ilişkili, biri ya da ikisi tek başına anlam taşıyor mu? "Çoluk çocuk" ile "yavaş yavaş" iki ayrı yoldan gelir: birinde iki farklı sözcük vardır, öbüründe aynı sözcük tekrarlanır.
Yan yana gelmek ikileme olmaya yetmez
Bir sözcüğün cümlede iki kez geçmesi onu ikileme yapmaz. "Soru zor, zor ama çözülebilir" cümlesinde "zor" iki kez vardır, ama iki sözcük ayrı yargılara aittir; aralarındaki virgül de bunu gösterir. İkilemede iki sözcük tek bir kavram kurar ve cümlede tek bir görevi paylaşır. Benzer biçimde birleşik sözcükler de ikileme değildir: "hanımeli", "gecekondu" iki sözcükten oluşur, ama yeni bir varlığın adıdır ve bitişik yazılır. "Hangisinde ikileme yoktur?" sorusunda bu iki çeldiriciye dikkat et: iki kez geçen ama ayrı görevdeki sözcük ve birleşik sözcük.
İkilemenin cümleye kattığı anlam
İkilemeler anlama çeşitli renkler katar ve bu renkler soru köklerinde doğrudan geçer:
- Pekiştirme: "doğru dürüst bir iş", "uzun uzun anlattı" gibi kullanımlarda ikileme, tek sözcüğün söyleyeceğini daha güçlü söyler.
- Süreklilik ve tekrar: "ağlaya ağlaya anlattı", "koşa koşa geldi" cümlelerinde eylem boyunca süren bir durum anlatılır.
- Çokluk ve çeşitlilik: "renk renk çiçekler", "türlü türlü yemekler" cümlelerinde birden çok ve farklı türden varlık akla gelir.
- Yaklaşıklık: "aşağı yukarı iki saat sürdü" cümlesinde kesin olmayan bir miktar söylenir.
- "Ve benzeri" anlamı, çoğu zaman küçümseme: "Kitap mitap almadan çıktı" cümlesinde yalnız kitap değil, benzeri eşyalar da kastedilir.
İkilemenin cümledeki görevi
İkileme cümlede tek bir sözcük gibi davranır ve hangi soruya cevap verdiğine göre farklı görevler üstlenir. "Konu komşu kapıya toplandı" cümlesinde ikileme bir varlık topluluğunu karşılar; isim görevindedir. "Vitrinde renk renk kalemler vardı" cümlesinde kalemleri niteler; sıfat görevindedir. "Yavaş yavaş yürüyordu" cümlesinde yürümenin nasıl olduğunu anlatır; zarf görevindedir. Sözcük türlerini ilerideki bir modülde ayrıntısıyla işleyeceğiz; burada ikilemenin bir bütün olarak görev yaptığını görmek yeterli.
Yazım kuralı
İkilemeler ayrı yazılır ve aralarına virgül konmaz: "yavaş yavaş", "eğri büğrü", "kitap mitap". "Yavaş, yavaş" ya da "kitap, mitap" biçimindeki virgül yanlıştır; ikilemeyi iki ayrı sözcüğe böler. Kısa çizgi de kullanılmaz: "er-geç" yazımı yanlıştır. Bitişik yazım da yanlıştır: "eğribüğrü" diye yazılmaz. İkilemeye gelen ek, öbeğin sonuna, yani ikinci sözcüğe eklenir: "konu komşuya haber verdi".
Yansıma sözcükler
Doğadaki ya da çevremizdeki sesleri taklit ederek oluşan sözcüklere yansıma sözcükler denir: şırıl, hışır, çıtır, tık, pat, gıcır, miyav, hav, cıvıl, fısıl, horul. Bu sözcükler çoğu zaman tek başına değil, ya ikileme olarak ("şırıl şırıl", "tık tık") ya da ek alarak kullanılır. Yansımalardan türeyen sözcükler de yansıma sayılır:
- Fiil türeten ekler: gıcırdamak, hışırdamak, fokurdamak, mırıldanmak, homurdanmak, fısıldamak.
- İsim türeten ekler: gıcırtı, fısıltı, patırtı, tıkırtı, hırıltı.
Yansımayı tanımanın ölçütü, sözcüğün sesi taklit edip etmediğidir. "Bağırmak", "seslenmek", "konuşmak", "şarkı söylemek" birer sesi anlatır ama o sesi taklit etmez; yansıma değildir. "Fısıldamak" ise fısıltının sesini kendi sesinde taşır. Bir sözcüğü yüksek sesle söylediğinde anlattığı sese benziyorsa yansımadır.
Soru kökleri
Bu dersin soruları genellikle şöyle gelir: "Hangisinde ikileme yoktur?", "…oluşum yolu bakımından ötekilerden farklıdır?", "…zıt anlamlı sözcüklerden oluşan ikileme hangisidir?", "…ikilemenin yazımı yanlıştır?", "…yansıma sözcük kullanılmamıştır?" İkileme sorularında öbeği ikiye ayırıp her parçayı ayrı değerlendir; yansıma sorularında sözcüğü sesli okuyup taklit olup olmadığına bak.
4Çözümlü örnekler
Örnek 1 — Oluşum yolu
Soru: Aşağıdaki ikilemelerden hangisi oluşum yolu bakımından ötekilerden farklıdır?
- A) iyi kötü
- B) az çok
- C) er geç
- D) eş dost
- E) ileri geri
Çözüm: A, B, C ve E'deki ikilemeler zıt anlamlı iki sözcükten kurulmuştur: iyi ile kötü, az ile çok, er ile geç, ileri ile geri. D'de eş ile dost yakın anlamlıdır. Cevap: D.
Örnek 2 — Anlamsız parça
Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde, sözcüklerinden ikisi de tek başına anlam taşımayan bir ikileme kullanılmıştır?
- A) Masada eğri büğrü bir kalem duruyordu.
- B) Akşam yemeğinden önce abur cubur yeme.
- C) Ufak tefek bir adam kapıyı açtı.
- D) Eski ceketi yırtık pırtık olmuştu.
- E) Konu komşu haberi hemen duydu.
Çözüm: A, C ve D'de ilk sözcük (eğri, ufak, yırtık) anlamlıdır; ikinci sözcük onun sesine uyarak doğmuştur. E'de iki sözcük de anlamlıdır. B'de ne "abur" ne "cubur" tek başına kullanılır; ikisi birlikte anlam kazanır. Cevap: B.
Örnek 3 — Yansıma mı, sesi anlatan sözcük mü?
Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yansıma sözcük kullanılmamıştır?
- A) Tencerede su fokurduyordu.
- B) Kuru yapraklar ayağının altında hışırdadı.
- C) Çocuk arkadaşına yüksek sesle seslendi.
- D) Biri kapıyı tık tık çaldı.
- E) Kedi kapının önünde miyavladı.
Çözüm: A, B, D ve E'deki sözcükler sesi taklit eder; sesli okunduklarında anlattıkları sese benzerler. C'deki "seslenmek" bir ses çıkarmayı anlatır, ama o sesi taklit etmez. Cevap: C.
Örnek 4 — Yazım
Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ikilemenin yazımı yanlıştır?
- A) Ağır ağır merdivenleri çıktı.
- B) Kitap, mitap ne varsa çantasına doldurdu.
- C) Eğri büğrü bir patikadan yürüdük.
- D) Dere şırıl şırıl akıyordu.
- E) Er geç bu gerçeği öğrenecek.
Çözüm: İkilemeler ayrı yazılır ve aralarına virgül konmaz. B'de "kitap mitap" ikilemesinin arasına virgül konmuştur; bu, öbeği iki ayrı sözcüğe böler. Cevap: B.
5Tuzaklar
- Tekrar ile yakın anlamı karıştırmak. "Yavaş yavaş" aynı sözcüğün tekrarıdır; "çoluk çocuk" iki farklı sözcükten oluşur. Oluşum yolu sorularında bu fark belirleyicidir.
- Anlamsız parçayı yanlış yerde aramak. "Eğri büğrü" ikilemesinde anlamsız olan ilk değil ikinci sözcüktür; "abur cubur" ikilemesinde ise ikisi de anlamsızdır.
- Sesi anlatan sözcüğü yansıma sanmak. "Bağırmak", "seslenmek", "konuşmak" sesi anlatır ama taklit etmez; yansıma değildir.
- İkilemenin arasına virgül koymak. "Yavaş, yavaş" ve "kitap, mitap" yazımları yanlıştır; kısa çizgili ve bitişik yazım da yanlıştır.
- İkilemeyi iki ayrı öge sanmak. İkileme cümlede tek bir görev üstlenir; "konu komşu" bir bütün olarak isim, "renk renk" bir bütün olarak sıfattır.
6Tekrar kartı
- İkileme: anlamı güçlendirmek için sözcüklerin yan yana kullanılması; tek bir görev üstlenir.
- Yollar: tekrar, yakın anlam, zıt anlam, biri ya da ikisi anlamsız, "m" sesi, yansıma, araya ek (baş başa).
- Anlam katkısı: pekiştirme, süreklilik, çokluk-çeşitlilik, yaklaşıklık, "ve benzeri".
- Yazım: ayrı yazılır, virgül ve kısa çizgi konmaz.
- Yansıma: sesi TAKLİT eder (şırıl, fısıltı, gıcırdamak).
- Sesi yalnızca anlatan sözcük (bağırmak, seslenmek) yansıma değildir.
7Alıştırma
Soru 1 · Kolay
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ikileme vardır?
- A)Sabah erkenden kalktı.
- B)Kitabını masanın üstüne bıraktı.
- C)Kapıyı sessizce kapattı.
- D)Çayını soğumadan içti.
- E)Yağmur yavaş yavaş dindi.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: E. "Yavaş yavaş" aynı sözcüğün tekrarıyla kurulmuş bir ikilemedir; öteki cümlelerde yan yana gelen iki sözcük bir ikileme oluşturmaz.
Soru 2 · Kolay
Aşağıdakilerden hangisi zıt anlamlı sözcüklerle kurulmuş bir ikilemedir?
- A)eş dost
- B)er geç
- C)yavaş yavaş
- D)eğri büğrü
- E)şırıl şırıl
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: B. Er erken, geç ise geç kalmış anlamındadır; ikisi zıt anlamlıdır. A yakın anlamlı, C tekrar, D biri anlamsız, E yansıma ikilemesidir.
Soru 3 · Kolay
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yansıma sözcük kullanılmıştır?
- A)Çocuklar bahçede oynuyordu.
- B)Annesi ona pencereden seslendi.
- C)Güneş batmak üzereydi.
- D)Eski kapı rüzgârda gıcırdadı.
- E)Kuşlar göç etmeye başladı.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: D. "Gıcırdamak" kapının sesini taklit eden yansımadan türemiştir; B'deki "seslenmek" sesi anlatır ama taklit etmez.
Soru 4 · Kolay
İkilemelerin yazımı için aşağıdakilerden hangisi geçerlidir?
- A)Ayrı yazılır, aralarına virgül konmaz.
- B)Bitişik yazılır.
- C)Aralarına kısa çizgi konur.
- D)Aralarına virgül konur.
- E)İlk sözcüğü büyük harfle başlar.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: A. İkilemeler ayrı yazılır ve iki parça arasına hiçbir noktalama işareti girmez.
Soru 5 · Orta
Aşağıdaki ikilemelerden hangisi oluşum yolu bakımından ötekilerden farklıdır?
- A)yavaş yavaş
- B)güle güle
- C)çoluk çocuk
- D)renk renk
- E)ev ev
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: C. Öteki dört ikileme aynı sözcüğün tekrarıyla kurulmuştur; "çoluk çocuk" ise iki farklı ve yakın anlamlı sözcükten oluşur.
Soru 6 · Orta
Aşağıdakilerin hangisinde biri anlamlı, öteki anlamsız sözcükten oluşan bir ikileme vardır?
- A)az çok
- B)konu komşu
- C)abur cubur
- D)eğri büğrü
- E)iyi kötü
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: D. "Eğri" anlamlı, "büğrü" ise ona uyarak doğmuş anlamsız bir sözcüktür. C'de iki sözcük de anlamsızdır; A, B ve E'de ikisi de anlamlıdır.
Soru 7 · Orta
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ikileme sıfat görevinde kullanılmıştır?
- A)Yavaş yavaş yürüyordu.
- B)Konu komşu kapıya toplandı.
- C)Koşa koşa eve geldi.
- D)Er geç her şeyi anlayacak.
- E)Vitrinde renk renk kalemler vardı.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: E. "Renk renk" kalemleri nitelediği için sıfat görevindedir; A, C ve D'deki ikilemeler eylemi niteleyen zarf, B'deki ise isim görevindedir.
Soru 8 · Orta
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ikilemenin yazımı yanlıştır?
- A)Akşam uzun uzun sohbet ettik.
- B)Çanta, manta ne varsa yanına aldı.
- C)Ufak tefek eşyaları kutuya koydu.
- D)Fırından çıtır çıtır bir ekmek aldık.
- E)Olacakları az çok tahmin ediyordum.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: B. "Çanta manta" ikilemesinin arasına virgül konmuştur; ikilemeler virgülsüz yazılır.
Soru 9 · Orta
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yansıma sözcükten türemiş bir fiil kullanılmıştır?
- A)Çocuk uykusunda bir şeyler mırıldanıyordu.
- B)Öğretmen soruyu yeniden açıkladı.
- C)Kedi bir sıçrayışta masaya atladı.
- D)Akşamüstü serin bir rüzgâr esiyordu.
- E)Kuş daldan daha yükseğe uçtu.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: A. "Mırıldanmak", mırıltı sesini taklit eden "mırıl" yansımasından türemiştir; ötekiler sesi taklit etmeyen fiillerdir.
Soru 10 · Orta
"Evden çıkarken kitap mitap almadan gitti." Bu cümledeki ikileme cümleye hangi anlamı katmıştır?
- A)Karşıtlık
- B)Süreklilik
- C)Yalnız kitap değil, benzeri eşyalar anlamında genelleme
- D)Sayı bildirme
- E)Zaman bildirme
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: C. "m" sesiyle kurulan ikileme, ilk sözcüğün benzerlerini de kapsayan bir genelleme anlamı katar.
Soru 11 · Orta
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yansıma sözcüklerle kurulmuş bir ikileme vardır?
- A)Kuşlar ağaçta cıvıl cıvıl ötüyordu.
- B)Yavaş yavaş kasabaya yaklaştık.
- C)Bahçede renk renk laleler açmıştı.
- D)Eğri büğrü bir yoldan geçtik.
- E)Konu komşu yardıma koştu.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: A. "Cıvıl" kuş sesini taklit eden bir yansımadır; öteki ikilemeler ses taklidi içermez.
Soru 12 · Zor
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ikileme cümleye "çokluk ve çeşitlilik" anlamı katmıştır?
- A)Yavaş yavaş yürüdü.
- B)Er geç duyacaklar.
- C)Ağlaya ağlaya olanları anlattı.
- D)Koşa koşa istasyona geldi.
- E)Bahçede türlü türlü çiçekler açmıştı.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: E. "Türlü türlü" hem çok hem de farklı türden çiçekleri anlatır. A ve D hareketin biçimini, C sürekliliği, B kesin olmayan bir zamanı bildirir.
Soru 13 · Zor
I. Az çok anlamıştı. II. Konu komşu toplandı. III. Er geç öğrenecek. IV. İleri geri konuşma. Numaralanmış cümlelerin hangilerinde zıt anlamlı sözcüklerden oluşan ikileme vardır?
- A)I ve II
- B)II ve III
- C)I, II ve III
- D)I, III ve IV
- E)II, III ve IV
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: D. Az-çok, er-geç ve ileri-geri zıt anlamlıdır; II'deki "konu komşu" yakın anlamlı sözcüklerden oluşur.
Soru 14 · Zor
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yansıma sözcük yoktur?
- A)Duvardaki saat tik tak işliyordu.
- B)Soğuktan dişleri takırdıyordu.
- C)Çocuk annesine sıkıca sarıldı.
- D)Yağmur camlara pıt pıt vuruyordu.
- E)Tavadaki yağ cızırdıyordu.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: C. "Sarılmak" bir hareketi anlatır ve hiçbir sesi taklit etmez; öteki cümlelerde tik tak, takırdamak, pıt pıt ve cızırdamak ses taklidine dayanır.
Soru 15 · Zor
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde, iki sözcük arasına ek getirilerek kurulmuş bir ikileme vardır?
- A)Yavaş yavaş ilerledik.
- B)Baş başa kalınca her şeyi anlattı.
- C)Konu komşu kapıya toplandı.
- D)Eğri büğrü bir patikadan yürüdük.
- E)Er geç gerçeği öğrenecekler.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: B. "Baş başa" ikilemesinde ikinci sözcük yönelme eki almıştır; öteki ikilemeler iki yalın sözcükten oluşur.
8Ustalık kapısı
5 soru, 5 dakika. 4 ya da 5 doğru yaptıysan sıradaki derse, «Eş, zıt ve eş sesli sözcükler» dersine geç. 3 ve altındaysan 3. ve 4. bölümü yeniden oku, sonra kapıyı bir kez daha çöz.
Soru 1 · Orta
Aşağıdakilerden hangisi yakın anlamlı sözcüklerle kurulmuş bir ikilemedir?
- A)er geç
- B)eş dost
- C)yavaş yavaş
- D)şırıl şırıl
- E)kitap mitap
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: B. Eş ile dost yakın anlamlıdır. A zıt anlam, C tekrar, D yansıma, E "m" sesiyle kurulmuştur.
Soru 2 · Orta
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ikileme yoktur?
- A)Çoluk çocuk sahile indik.
- B)Olaydan az çok haberi vardı.
- C)Konuyu uzun uzun düşündü.
- D)Ufak tefek bir kadın kapıyı açtı.
- E)Sabahleyin erkenden yola çıktık.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: E. E'de yan yana gelen sözcükler bir ikileme oluşturmaz; ötekilerde yakın anlam, zıt anlam, tekrar ve anlamsız parça yoluyla kurulmuş ikilemeler vardır.
Soru 3 · Orta
"Konu komşu haberi duyunca kapıya toplandı." Bu cümledeki ikileme hangi görevde kullanılmıştır?
- A)İsim
- B)Sıfat
- C)Zarf
- D)Fiil
- E)Bağlaç
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: A. "Konu komşu" bir insan topluluğunu karşılar ve toplanan varlıkları adlandırır; isim görevindedir.
Soru 4 · Zor
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yansıma sözcükten türemiş bir isim vardır?
- A)Kapı ağır ağır açıldı.
- B)Köşede sessizce oturdu.
- C)Arka sıradan bir fısıltı duyuldu.
- D)Güzel bir şarkı söyledi.
- E)Kitabını dikkatle okudu.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: C. "Fısıltı", fısıl yansımasına isim türeten ek getirilerek kurulmuştur; öteki sözcükler ses taklidi içermez.
Soru 5 · Zor
Aşağıdakilerin hangisinde ikilemenin yazımı doğrudur?
- A)yavaş, yavaş
- B)eğribüğrü
- C)er-geç
- D)çoluk çocuk
- E)kitap, mitap
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: D. İkilemeler ayrı yazılır ve araya virgül ya da kısa çizgi konmaz; bu kurala yalnız D uyar.
T01 — Sözcükte Anlam
Modülün bütün dersleri bitince işaretle; modül 1, 3, 7 ve 21. günlerde YKS ana sayfasındaki tekrar listesine döner.