Dil bilgisine korkmadan giriş

"Kitaplıklarımızda" sözcüğünü hiç düşünmeden kurar ve anlarsın. Oysa bu tek sözcüğün içinde beş parça vardır: bir nesnenin adı, o addan yeni bir sözcük türeten bir ek ve sözcüğün sayısını, kime ait olduğunu, nerede olduğunu bildiren üç ek daha. Türkçeyi konuşan herkes bu parçaları doğru sırayla dizmeyi zaten bilir; dil bilgisi, bu bildiğin şeye ad vermektir. Dil bilgisi soruları çoğu zaman korkutucu görünür, çünkü terimlerle dolu gelir. Ama terimlerin arkasında sezgiyle bildiğin kurallar vardır. Bu derste Türkçenin temel mantığını, yani kök ve ek düzenini tanıyacak ve dil bilgisi modüllerinin hangi sırayla ilerlediğini göreceğiz.

• Bir sözcüğün kökünü bulur, kökün ad mı fiil mi olduğunu ayırt edersin.
• Yapım eki ile çekim ekini, sözcüğe kattıkları değişikliğe bakarak ayırırsın.
• Bir sözcüğü kök, yapım eki ve çekim eki olarak parçalarına ayırır, eklerin sırasını açıklarsın.
• Dil bilgisi modüllerinin önkoşul sırasını bilir, çalışmanı bu sıraya göre planlarsın.

Dil bilgisi zaten bildiğin şeydir

Türkçe konuşan biri "evlerimizden" demeyi, "evdenimizler" demekten ayırır; ikincisinin yanlış olduğunu açıklayamasa da hisseder. Bu his, dilin kurallarını bildiğini gösterir. Dil bilgisi yeni kurallar öğretmez; zaten uyguladığın kuralları adlandırır ve görünür kılar. Adlandırılan kural üzerine konuşulabilir, sınanabilir ve sınavda sorulduğunda tanınabilir.

Bu yüzden dil bilgisi çalışırken ezberle değil gözlemle başla. Bir kural öğrendiğinde onu kendi kurduğun bir cümlede ara. Kural doğruysa onu zaten kullanıyorsundur; şimdi yalnızca fark ediyorsun.

Kök: sözcüğün çekirdeği

Türkçe eklemeli bir dildir: sözcükler, bir çekirdeğin sonuna ekler getirilerek kurulur. Bu çekirdeğe kök denir. Kök, sözcüğün anlamlı ve daha küçük anlamlı parçalara ayrılamayan en küçük bölümüdür. "Yolcularımız" sözcüğünün kökü "yol", "sevgilerimizle" sözcüğünün kökü "sev-"dir.

Kökler iki türlüdür:

• Ad kökü bir varlığın, kavramın ya da niteliğin adıdır: göz, yol, kitap, tuz, ev.
• Fiil kökü bir iş, oluş ya da hareket bildirir: gel-, sev-, yaz-, bil-, koş-.

İkisini ayırmanın basit bir yolu vardır: köke "-mak / -mek" eki getirmeyi dene. "Gelmek, sevmek, yazmak" kurulabilir, bu yüzden gel-, sev-, yaz- fiil köküdür. "Gözmek, tuzmak, kitapmak" Türkçede bir anlam taşımaz; göz, tuz, kitap ad köküdür. Fiil kökleri, emir anlamıyla tek başına da kullanılabilir: "Gel!", "Yaz!"

Bu sınamada dikkat isteyen bir durum vardır: bazı ad kökleri, yazılışı aynı olan başka bir fiil köküyle karşılaşabilir. "Yolmak" (bir şeyi çekip koparmak) Türkçede vardır, ama "yolcu" sözcüğündeki "yol", gidilen yeri anlatan bir addır. Böyle durumlarda kökün sözcükteki anlamına bak: yolcu, yol alan kişidir; koparma eylemiyle ilgisi yoktur.

Ek: iki ayrı görev

Köke getirilen ekler iki büyük gruba ayrılır ve ikisini ayıran şey, sözcüğe ne yaptıklarıdır.

Yapım eki yeni bir sözcük türetir. Eklendiği sözcüğün anlamını değiştirir; ortaya sözlükte ayrı bir madde olarak bulunabilecek bir sözcük çıkar. "Göz" bir organdır; "gözlük" ise bir eşyadır. "Tuz" bir maddedir; "tuzlu" bir niteliktir. "Sev-" bir eylemdir; "sevgi" bir duygunun adıdır. Yapım eki bazen sözcüğün türünü de değiştirir: fiil kökü "yaz-", "-ı" ekiyle "yazı" adına dönüşür.

Çekim eki yeni sözcük türetmez; sözcüğün cümledeki görevini, sayısını, kime ait olduğunu ya da zamanını belirtir. "Ev, evler, evim, evde, evden" sözcüklerinin hepsi aynı "ev"dir; ekler yalnızca sayıyı, iyeliği ve yeri gösterir. Fiillerde de öyle: "geldi, geliyor, gelecek" aynı eylemin farklı zamanlardaki biçimleridir.

Ayrımı yapmak için şu soruyu sor: Ek, sözlükte ayrı bir madde olacak yeni bir sözcük mü yaptı, yoksa aynı sözcüğü cümleye mi uydurdu?

Gövde

Köke bir ya da birden çok yapım eki getirilince ortaya çıkan yeni sözcüğe gövde denir. "Gözlük" bir gövdedir; üstüne yine bir yapım eki gelerek "gözlükçü" gövdesi oluşur. Gövde, çekim eklerini tıpkı bir kök gibi alır: gözlükçü-ler, gözlükçü-den. Bir sözcük hem kök hem gövde olamaz: "göz" köktür, "gözlük" gövdedir.

Eklerin sırası

Türkçede ekler belirli bir sırayla dizilir: önce kök, sonra yapım ekleri, en son çekim ekleri. "Kitaplıklarımızda" sözcüğünü parçala:

kitap (kök) + lık (yapım eki) + lar (çoğul) + ımız (iyelik) + da (bulunma hâli)

Bir kök, bir yapım eki ve üç çekim eki vardır. Yapım eki önce gelir, çünkü önce yeni sözcük (kitaplık) türetilir, sonra bu sözcük cümleye uydurulur. Bu sıranın bozulduğu bir dizilişi Türkçe kulağı hemen yadırgar: "kitaplarlık" kurulamaz.

Bu sıra, bir sözcüğü parçalarken sana bir yol da verir: sözcüğün sonundan başla ve çekim eklerini tek tek ayır; geriye kalan kısım gövdedir. Gövdeden yapım eklerini ayırınca köke ulaşırsın.

Dil bilgisi modüllerinin sırası

Türkçe Akademisi'nin dil bilgisi modülleri bir önkoşul zinciri izler: her modül, bir öncekinin üzerine kurulur.

1. Ses bilgisi: ünlüler, ünsüzler ve ses olayları. Eklerin sözcüğe nasıl bağlandığını anlamak için gereklidir.
2. Yazım ve noktalama: sesler ve eklerin yazıya doğru aktarılması.
3. Sözcük türleri: ad, sıfat, zamir, zarf, edat, bağlaç, ünlem.
4. Yapı: bu derste başladığın kök, ek, gövde ve sözcüğün basit, türemiş ya da birleşik yapısı.
5. Fiiller: kip, kişi, çatı ve fiilimsiler.
6. Ögeler: cümlenin yüklem, özne, nesne ve tümleçleri.
7. Cümle türleri: yapısına, anlamına ve yüklemine göre cümleler.
8. Anlatım bozuklukları: bütün bu bilgilerin bir cümlede doğru kullanılıp kullanılmadığının denetimi.

Sıranın sonundaki anlatım bozuklukları, öncekilerin hepsini kullanır. Bu yüzden bir konuda zorlandığında zincirde bir önceki halkaya dönmek çoğu zaman sorunu çözer.

Nasıl çalışmalı?

Her dil bilgisi konusunda üç adım uygula: kuralı oku, iki üç örnekte kuralı gözle, sonra kuralı kendi kurduğun bir cümlede bul ya da uygula. Kendi cümlende bulduğun kural, ezberlediğin kuraldan daha kalıcıdır. Bir kuralın istisnasıyla karşılaştığında onu bir hata saymak yerine not al; istisnalar da çoğu zaman kendi içinde bir düzen taşır.

Örnek 1 — Kökü bulmak

Soru: "Yolcularımız" sözcüğünün kökü aşağıdakilerden hangisidir?

• A) yolcu
• B) yol
• C) yolcular
• D) -cu
• E) -ımız

Çözüm: Sözcüğün sonundan başla: "-ımız" iyelik, "-lar" çoğul ekidir; geriye "yolcu" gövdesi kalır. "-cu" bir yapım ekidir; onu da ayırınca kök "yol" kalır. A gövdedir, kök değildir; D ve E ektir. Cevap: B.

Örnek 2 — Yapım eki

Soru: Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde bir yapım eki vardır?

• A) evler
• B) evde
• C) evim
• D) evden
• E) evsiz

Çözüm: A çoğul, B bulunma, C iyelik, D ayrılma çekim eki almıştır; hepsi aynı "ev"i cümleye uydurur. "Evsiz" ise yeni bir sözcüktür ve bir niteliği anlatır; "-siz" bir yapım ekidir. Cevap: E.

Örnek 3 — Çekim eklerini saymak

Soru: "Kitaplıklarımızda" sözcüğünde kaç çekim eki vardır?

• A) 1
• B) 2
• C) 3
• D) 4
• E) 5

Çözüm: Sözcük kitap + lık + lar + ımız + da biçiminde parçalanır. "-lık" yeni bir sözcük türettiği için yapım ekidir; "-lar", "-ımız" ve "-da" çekim ekidir. Üç çekim eki vardır. D, "-lık"ı da çekim eki sayan cevaptır. Cevap: C.

Örnek 4 — Fiil kökü

Soru: Aşağıdaki sözcüklerden hangisinin kökü bir fiildir?

• A) gözlük
• B) yolcu
• C) tuzlu
• D) sevgi
• E) kitaplık

Çözüm: Köklere "-mak / -mek" getir: "gözmek, tuzmak, kitapmak" anlamlı değildir. "Yolcu" sözcüğündeki "yol" da gidilen yeri anlatan bir addır; koparma anlamındaki "yolmak" fiiliyle ilgisi yoktur. "Sevmek" kurulabilir; sevgi, fiil kökü "sev-"den türemiştir. Cevap: D.

• Gövdeyi kök sanmak. "Yolcu" bir gövdedir; kökü "yol"dur. Kök, anlamlı en küçük parçadır.
• Her eki yapım eki saymak. Çoğul, iyelik, hâl ve zaman ekleri çekim ekidir; yeni sözcük türetmez.
• Anlam değişimine bakmadan karar vermek. Ayrımın ölçütü, ekin sözlükte ayrı bir madde yaratıp yaratmadığıdır.
• Ad kökünü fiil kökünden ayırmamak. "-mak / -mek" sınaması iki türü hızla ayırır.
• Eklerin sırasını unutmak. Önce yapım, sonra çekim ekleri gelir; parçalamaya sözcüğün sonundan başla.
• Zincirde bir halkayı atlamak. Anlatım bozukluğu, önceki bütün konuları kullanır; zorlandığında bir önceki modüle dön.