Kelime dağarcığı nasıl büyür?

"Kardeşi her konuda açık ve net konuşurdu; oysa o, sorulan her soruya muğlak cevaplar veriyordu." "Muğlak" sözcüğünü daha önce hiç duymamış olsan bile ne anlama geldiğini tahmin edebilirsin: cümle "açık ve net" ile başlıyor, sonra "oysa" ile karşı yöne dönüyor. Demek ki muğlak, açık ve netin tersidir; belirsiz, anlaşılması güç demektir. Sınavdaki paragraflarda her zaman bildiğin sözcüklerle karşılaşmazsın. Kelime dağarcığı iki yoldan büyür: bilmediğin sözcüğün anlamını cümleden çıkarmayı öğrenerek ve karşılaştığın yeni sözcükleri düzenli bir sistemle kalıcı hâle getirerek. Bu derste bağlamdan anlam tahmin etmenin ipuçlarını, kök ve ekten yararlanmayı ve haftada 30 kelimelik bir defter sistemini öğreneceğiz.

• Bilmediğin bir sözcüğün anlamını tanım, karşıtlık, örnek ve eş anlam ipuçlarından tahmin edersin.
• Bir sözcüğün kökünü tanıyarak aynı kökten türeyen sözcüklerin anlamını çıkarırsın.
• Bilinmeyen kelime defterini beş sütunlu bir düzenle tutar, tahminini sözlükle denetlersin.
• Haftada 30 kelimelik bir hedefi aralıklı tekrarla birleştirerek kalıcı bir plan kurarsın.

Pasif ve aktif dağarcık

Her insanın iki dağarcığı vardır. Pasif dağarcık, okuduğunda ya da duyduğunda anladığın ama kendin pek kullanmadığın sözcüklerden oluşur. Aktif dağarcık ise konuşurken ve yazarken kendiliğinden kullandığın sözcüklerdir. Pasif dağarcık her zaman aktif dağarcıktan büyüktür.

Sınav açısından önemli olan pasif dağarcıktır: paragraf sorularında sözcükleri kullanman değil, anlaman gerekir. Ama bir sözcüğü pasif dağarcığa kalıcı olarak yerleştirmenin en güçlü yolu, onu bir kez de olsa kendi cümlende kullanmaktır. Kullanılan sözcük, yalnızca okunan sözcükten daha iyi hatırlanır.

Bağlamdan anlam tahmin etmek

Bilmediğin bir sözcükle karşılaştığında önce sözlüğe değil, cümleye bak. Cümle çoğu zaman sözcüğün anlamına dair bir ipucu taşır. Dört ipucu türü özellikle sık görülür:

Tanım ipucu. "Takımın başarısının sırrı istikrardı; yani sezon boyunca aynı düzeyde oynamayı başarmıştı." "Yani" sonrasında gelen açıklama, istikrarın süreklilik, değişmeden sürme anlamına geldiğini söyler.

Karşıtlık ipucu. Kancadaki "muğlak" örneği budur: "oysa" bağlacı, sözcüğün önceki "açık ve net" ifadesinin tersi olduğunu gösterir.

Örnek ipucu. "Bu kasabada pek çok atıl bina var; örneğin yıllardır kapalı duran eski un fabrikası ve kimsenin kullanmadığı istasyon binası." Örnekler kullanılmayan binalardır; atıl, kullanılmayan, işe yaramayan demektir.

Eş anlam ipucu. "Yeni müdür son derece mütevazı biriydi; alçak gönüllülüğüyle herkesin sevgisini kazandı." İkinci cümlenin "alçak gönüllülüğü" ilk cümlenin "mütevazı"sını açıklar.

Bu ipuçlarından hiçbiri yoksa cümlenin genel tonuna bak. "Toplantıdaki tartışma o kadar vahim bir hâl aldı ki kimse ne diyeceğini bilemedi" cümlesi, "vahim"in olumsuz ve ağır bir durumu anlattığını gösterir. Tahminin kesin olmayabilir, ama çoğu soruyu çözmeye yeter; sonradan sözlükle denetlersin.

Kök ve ekten yararlanmak

Türkçe eklemeli bir dildir: sözcükler bir köke eklenen yapım ekleriyle türer. Kökü tanıyınca, o kökten türeyen pek çok sözcüğün anlamına yaklaşırsın. "Bil-" kökünden bilgi, bilim, bilinç ve bilge; "göz" kökünden gözlem, gözlemci ve gözlük; "yap-" kökünden yapı, yapıt ve yapım türer. Bilinmeyen bir sözcükte tanıdık bir kök görürsen, anlamın o kökün çevresinde olduğunu düşünebilirsin: "gözlemci" gözle izleyen, kayda geçiren kişidir.

Burada bir uyarı gerekir: bazı sözcükler yalnızca görünüşte bir köke benzer. "Bilet" "bil-" kökünden, "yaprak" da "yap-" kökünden türememiştir. Kök tahmini, bağlamla birlikte kullanıldığında güvenilirdir; tek başına yanıltabilir.

Bir sözcüğün birden çok anlamı

Bazı sözcüklerin birden çok anlamı vardır ve hangisinin kastedildiğini yine bağlam belirler. "Müstesna" sözcüğü bir cümlede "eşsiz, ayrıcalıklı" anlamına gelir: "müstesna bir yetenek". Başka bir cümlede ise "hariç" anlamına gelir: "Bu kural, hasta öğrenciler müstesna, herkes için geçerlidir." Sözlükte bir sözcüğün anlamına bakarken yalnızca ilk anlamı değil, bütün anlamları oku ve cümlene uyanı seç.

Bilinmeyen kelime defteri

Tahmin etmek bir sözcüğü o an anlamanı sağlar; kalıcı kılmak için yazmak gerekir. Defterine her yeni sözcük için beş sütun ayır:

Tahmin sütunu önemlidir: tahminini yazıp sonra sözlükle karşılaştırmak, bağlamdan anlam çıkarma becerini ölçer ve geliştirir. Tahminin doğru çıktıkça bu beceriye güvenin artar. Sözlük olarak Türk Dil Kurumunun güncel sözlüğünü kullanabilirsin. Son sütunda sözcüğü kendi cümlende kullanmak, onu aktif dağarcığa doğru bir adım taşır.

Sözcüğü kullanmak

Deftere yazılan sözcük, kullanılmadıkça yarı öğrenilmiş kalır. Yeni öğrendiğin sözcükleri haftanın içinde bilinçli olarak kullanmaya çalış: günlük okuma özetini yazarken, bir arkadaşınla konuşurken ya da bir deneme sorusunun cevabını kendi sözlerinle açıklarken. Her kullanım, sözcüğün anlamını biraz daha netleştirir ve onu doğru bağlamda kullanıp kullanmadığını gösterir. Emin olmadığın bir kullanımı defterdeki örnek cümleyle karşılaştır. Bir sözcüğü üç farklı cümlede doğru kullandığında, onu artık ezberlenmiş bir tanım olarak değil, dağarcığının bir parçası olarak taşırsın.

Haftada 30 kelime

Akademinin önerdiği hedef haftada 30 yeni kelimedir; bu, günde dört beş sözcük eder. Bu sözcükler zaten günlük okuma rutininden gelir: köşe yazılarında ve denemelerde karşılaştığın bilinmeyen sözcükleri deftere geçirirsin. Haftada 30 kelime, 4 haftada 120, 12 haftada 360 kelime eder.

Yeni sözcükleri kalıcı yapmak için bu akademinin aralıklı tekrar takvimini kullan: bir sözcüğü deftere yazdığın günden sonraki 1., 3., 7. ve 21. günlerde deftere dön ve yalnızca sözcüğe bakarak anlamını hatırlamaya çalış. Hatırlayamadığın sözcükleri işaretle ve bir sonraki tekrarda yeniden sına. Ay sonunda bir haftanın 30 sözcüğünden 24'ünü doğru hatırlıyorsan yüzde 80'lik bir kalıcılığa ulaşmışsın demektir.

Örnek 1 — Karşıtlık ipucu

Soru: "Kardeşi her konuda açık ve net konuşurdu; oysa o, sorulan her soruya muğlak cevaplar veriyordu." Bu cümlede "muğlak" sözcüğü hangi anlamda kullanılmıştır?

• A) Kesin
• B) Belirsiz
• C) Kısa
• D) Kaba
• E) Neşeli

Çözüm: "Oysa" bağlacı karşıtlık kurar; muğlak, önceki "açık ve net"in tersidir. Açık ve netin tersi belirsizdir. A, karşıtlığı gözden kaçırıp sözcüğü "net" ile aynı sanan cevaptır. Cevap: B.

Örnek 2 — Tanım ipucu

Soru: "Takımın başarısının sırrı istikrardı; yani sezon boyunca aynı düzeyde oynamayı başarmıştı." Bu cümlede "istikrar" sözcüğünün anlamı aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Hız
• B) Şans
• C) Değişmeden sürme, süreklilik
• D) Cesaret
• E) Kalabalık

Çözüm: "Yani" bağlacının ardından gelen açıklama, sezon boyunca aynı düzeyde oynamayı anlatır. Bu, bir durumun değişmeden sürmesidir. Cevap: C.

Örnek 3 — Kök tuzağı

Soru: Aşağıdaki sözcüklerden hangisi ötekilerle aynı kökten türememiştir?

• A) Bilgi
• B) Bilinç
• C) Bilge
• D) Bilet
• E) Bilim

Çözüm: Bilgi, bilinç, bilge ve bilim "bil-" kökünden türemiştir. "Bilet" ise dilimize başka bir dilden girmiştir ve yalnızca görünüşte bu köke benzer. Cevap: D.

Örnek 4 — Haftalık hedef

Soru: Haftada 30 yeni kelime öğrenmeyi hedefleyen bir öğrenci bu hedefi 12 hafta sürdürürse kaç yeni kelime öğrenmiş olur?

• A) 120
• B) 240
• C) 300
• D) 360
• E) 420

Çözüm: 30 · 12 = 360 kelimedir. A, 4 haftalık toplamdır. Cevap: D.

• Hemen sözlüğe koşmak. Önce cümledeki ipucuna bak; tahmin etme becerisi sınavda tek araçtır.
• Karşıtlık bağlacını gözden kaçırmak. "Oysa", "ama" sözcüğün anlamını tersine çevirir.
• Görünüşe göre kök tahmin etmek. Bilet "bil-" kökünden gelmez; kök tahmini bağlamla sınanmalıdır.
• Sözlükte yalnızca ilk anlama bakmak. Çok anlamlı sözcükte cümleye uyan anlamı seç.
• Deftere yalnızca sözcüğü yazmak. Cümle, tahmin ve kendi cümlen olmadan sözcük kalıcı olmaz.
• Tekrar yapmadan yeni sözcük eklemek. 1-3-7-21 tekrarı olmadan haftalık 30 kelime unutulur.