Montrö Boğazlar Sözleşmesi

1936 yazının sonunda Türk askerleri Çanakkale ve İstanbul boğazlarının kıyılarına yeniden yerleşmeye başladı. On üç yıldır bu kıyılarda Türk ordusu bulunamıyordu; ülkenin en önemli su yolu, uluslararası bir komisyonun gözetiminde, savunmasız duruyordu. Bu değişiklik ne bir savaşla ne de bir oldubittiyle gerçekleşti. Türkiye önce bir nota yazdı, sonra İsviçre'de bir masaya oturdu ve birkaç hafta süren görüşmelerin sonunda istediğini aldı. Bu derste Lozan'ın Boğazlar düzenini, Türkiye'nin bu düzeni değiştirme isteğini ve Montrö Boğazlar Sözleşmesi'ni inceliyoruz.

• Lozan'da Boğazlar için kurulan düzeni ve sakıncalarını açıklarsın.
• Türkiye'nin 1936'da Boğazlar düzeninin değiştirilmesini istemesinin nedenlerini açıklarsın.
• Montrö Boğazlar Sözleşmesi'nin temel hükümlerini açıklarsın.
• Montrö'nün Türk dış politikasındaki önemini değerlendirirsin.

Boğazlar sorununun geçmişi

İstanbul ve Çanakkale boğazları, Karadeniz'i Akdeniz'e bağlayan tek su yolu olduğu için yüzyıllardır büyük devletlerin ilgi alanındaydı. Osmanlı Devleti zayıfladıkça Boğazların statüsü uluslararası antlaşmalarla belirlenmeye başladı. 1841 Londra Boğazlar Sözleşmesi ile barış zamanında Boğazların bütün yabancı savaş gemilerine kapalı olması ilkesi kabul edildi. 1856 Paris Antlaşması ile Karadeniz tarafsız bir deniz olarak tanımlandı. Birinci Dünya Savaşı'nın sonunda imzalanan Mondros Ateşkesi ise Boğazları İtilaf donanmalarına açmış ve İstanbul'un işgaline yol açmıştı. Bu geçmiş, Boğazlar meselesinin Türkiye için yalnız bir ticaret yolu değil, doğrudan bir varlık ve güvenlik meselesi olduğunu gösteriyordu.

Lozan'ın Boğazlar düzeni

Boğazlar, Lozan'da Ankara'nın beklentisini karşılamayan bir düzene bağlanmıştı. Kurulan düzenin ana hatları şunlardı:

• Boğazların iki yakası askerden arındırılmıştı; Türkiye bu bölgede asker ve tahkimat bulunduramıyordu.
• Geçişleri düzenlemek için başkanı Türk olan, ama uluslararası nitelikte bir Boğazlar Komisyonu kurulmuştu.
• Boğazların güvenliği, büyük ölçüde Milletler Cemiyeti'nin ve büyük devletlerin güvencesine bırakılmıştı.

Böylece ülke, kendi topraklarının ortasından geçen bir su yolunda tam söz sahibi değildi. Ders kitaplarında bu durumun, egemenlik ve güvenlik açısından Lozan'ın Türkiye aleyhine olan hükümlerinden biri olarak değerlendirildiği görülür.

Değişen uluslararası ortam

1930'ların ortasında Lozan'daki güvencelerin değeri hızla azaldı. Önceki derste görüldüğü gibi revizyonist devletler güç kazanıyordu. İtalya Doğu Afrika'da Habeşistan'a saldırmış ve Ege'deki adaları tahkim etmişti. Almanya, 1919 barışında kendisine konan askerî sınırlamaları tanımadığını açıklamış ve 1936'da Ren bölgesine asker sokmuştu. Milletler Cemiyeti ise bu saldırgan girişimleri durdurmakta yetersiz kalıyordu.

Bu ortamda Türkiye, Boğazların güvenliğinin artık uluslararası güvencelere bırakılamayacağını düşündü. Ders kitaplarında, Lozan'da Boğazların askerden arındırılmasının Milletler Cemiyeti'nin ortak güvenlik sistemine dayandığı, bu sistem çalışmayınca düzenlemenin de anlamını yitirdiği yönündeki Türk tezine yer verilir. Başka bir deyişle Türkiye, askersiz bir Boğazlar bölgesini ancak onu koruyacak güçlü bir uluslararası güvence varken kabul edebilirdi; güvence ortadan kalkınca, bölgeyi kendisinin savunması zorunlu hâle gelmişti.

Türkiye'nin notası (1936)

Türkiye, Boğazlara tek taraflı olarak asker sokmak yerine hukuki yolu seçti. Nisan 1936'da Lozan'daki Boğazlar Sözleşmesi'ni imzalayan devletlere bir nota gönderdi. Notada, uluslararası koşulların değiştiği, Lozan'daki güvencelerin artık işlemediği belirtiliyor ve Boğazlar düzeninin yeniden görüşülmesi isteniyordu.

Okul kitapları, Ankara'nın bu tutumunun aynı yıllarda antlaşmaları tek taraflı olarak çiğneyen devletlerin davranışından açıkça ayrıldığını vurgular. Bu tutum, ilgili devletlerin de Türkiye'nin isteğine olumlu yaklaşmasında etkili oldu.

Montrö Konferansı ve sözleşme (1936)

Türkiye'nin notası olumlu karşılandı ve İsviçre'nin Montrö kentinde bir konferans toplandı. Konferansa Türkiye'nin yanı sıra İngiltere, Fransa, Sovyetler Birliği, Yunanistan, Bulgaristan, Romanya, Yugoslavya ve Japonya gibi devletler katıldı. Ders kitaplarında, İtalya'nın Habeşistan meselesi yüzünden konferansa katılmadığı ve sözleşmeye daha sonra katıldığı anlatılır.

Görüşmelerde devletlerin çıkarları farklıydı. Karadeniz'e kıyısı olan Sovyetler Birliği, Karadeniz'e girebilecek yabancı savaş gemilerinin sınırlanmasını istiyordu. İngiltere ise başlangıçta savaş gemilerinin geçişinin daha serbest olmasından yanaydı; ancak ders kitaplarında, İtalya'nın Akdeniz'deki tehdidi karşısında İngiltere'nin Türkiye ile yakınlaşmayı önemsediği ve uzlaşmaya açık davrandığı anlatılır. Türk heyeti bu farklı istekler arasında dengeyi kurmaya çalıştı. Sonuçta ortaya çıkan metin, Türkiye'nin egemenliğini tanırken Karadeniz'e kıyısı olan devletlerin güvenlik kaygılarını ve uluslararası ticaretin serbestliğini de gözeten bir uzlaşma oldu. Ders kitaplarında bu dengenin, sözleşmenin uzun ömürlü olmasının nedenlerinden biri olarak gösterildiği görülür; çünkü taraflardan hiçbiri sözleşmeyi bütünüyle kendi aleyhine görmüyordu.

20 Temmuz 1936'da Montrö Boğazlar Sözleşmesi imzalandı. Sözleşmenin başlıca hükümleri şunlardır:

• Boğazlar Komisyonu kaldırıldı; yetkileri Türkiye'ye devredildi.
• Türkiye, Boğazlar bölgesini silahlandırma ve buraya asker yerleştirme hakkını kazandı.
• Barış zamanında ticaret gemileri Boğazlardan serbestçe geçebilecekti.
• Savaş gemilerinin geçişi belirli kurallara bağlandı. Karadeniz'e kıyısı olmayan devletlerin savaş gemilerinin Karadeniz'de bulundurabileceği toplam tonaj ve kalış süresi sınırlandırıldı.
• Türkiye savaşa katılmamışsa, savaşan devletlerin savaş gemileri Boğazlardan geçemeyecekti.
• Türkiye savaşta ya da yakın bir savaş tehdidi altında ise, savaş gemilerinin geçişine kendisi karar verecekti.

Montrö'nün önemi

• Tam egemenlik: Türkiye, Lozan'da eksik kalan Boğazlar üzerindeki egemenliğini yeniden kazandı.
• Barışçı yöntem: Lozan'ın Türkiye aleyhine olan bir hükmü, savaş ya da oldubitti olmadan, görüşme yoluyla değiştirildi. Ders kitaplarında Montrö, Atatürk dönemi dış politikasının en önemli başarılarından biri olarak anılır.
• Uluslararası saygınlık: Türkiye'nin antlaşmalara saygılı tutumu, uluslararası alanda güvenilir bir devlet olarak görülmesine katkı sağladı.
• İkinci Dünya Savaşı: Ders kitaplarında, Montrö'nün Türkiye'ye tanıdığı yetkilerin, birkaç yıl sonra başlayacak İkinci Dünya Savaşı'nda Türkiye'nin tarafsızlığını korumasında önemli rol oynadığı vurgulanır.

Sözleşmenin TBMM'de onaylanmasının ardından Türk birlikleri Boğazlar bölgesine yeniden yerleşti. Montrö Boğazlar Sözleşmesi, bazı değişikliklerle birlikte bugün de yürürlüktedir.

Değerlendirme

Montrö, Ankara'nın o yıllardaki diplomasi yöntemini en açık biçimde gösteren örnektir: değişen koşulları doğru okumak, hukuka saygıyı bırakmadan haklarını istemek ve sonuca masada ulaşmak. Aynı yöntem, Lozan'dan kalan son büyük sorunda da denenecekti. Ankara Antlaşması'yla Fransız mandası altındaki Suriye sınırının ötesinde kalan Hatay'da, Türk nüfusun geleceği 1930'ların ortasında yeniden gündeme geliyordu. Sıradaki derste Hatay meselesini inceleyeceğiz.

Örnek 1 — Lozan'ın düzeni

Soru: Lozan'ın Boğazlar düzeninin Türkiye açısından sakıncası hangisidir?

• A) Boğazların Yunanistan'a bırakılması
• B) Ticaret gemilerinin geçişinin yasaklanması
• C) Türkiye'nin Boğazlar bölgesinde asker ve tahkimat bulunduramaması
• D) Boğazların kapatılması
• E) Boğazlardan yalnız Türk gemilerinin geçebilmesi

Çözüm: Bu durum Türkiye'nin kendi su yolunda tam söz sahibi olmamasına yol açıyordu. Cevap: C.

Örnek 2 — Yöntem

Soru: Türkiye'nin Boğazlar düzenini değiştirmek için izlediği yol hangisidir?

• A) Boğazlara tek taraflı olarak asker sokmak
• B) İmzacı devletlere nota göndererek yeniden görüşme istemek
• C) Lozan'dan çekilmek
• D) Boğazları kapatmak
• E) İtalya ile ittifak kurmak

Çözüm: Türkiye hukuki yolu seçmiş ve notası olumlu karşılanmıştır. Cevap: B.

Örnek 3 — Hükümler

Soru: Montrö Sözleşmesi ile kaldırılan kurum hangisidir?

• A) Boğazlar Komisyonu
• B) Milletler Cemiyeti
• C) Balkan Antantı
• D) Sadabat Paktı
• E) Karma Mübadele Komisyonu

Çözüm: Bu kurumun yetkileri Türkiye'ye devredilmiştir. Cevap: A.

Örnek 4 — Savaş zamanı

Soru: Montrö'ye göre Türkiye savaşta ya da yakın bir savaş tehdidi altında ise savaş gemilerinin geçişi nasıl belirlenir?

• A) Milletler Cemiyeti karar verir.
• B) Boğazlar Komisyonu karar verir.
• C) Bütün gemiler serbestçe geçer.
• D) İngiltere karar verir.
• E) Türkiye kendisi karar verir.

Çözüm: Bu hüküm Türkiye'nin tam egemenliğinin göstergesidir. Cevap: E.

• Montrö'nün Lozan'da imzalandığını sanmak. Montrö ayrı bir konferansta, 1936'da İsviçre'nin Montrö kentinde imzalandı.
• Türkiye'nin Boğazlara önce asker sokup sonra antlaşma yaptığını düşünmek. Türkiye önce nota gönderdi, sonra konferansa katıldı.
• Montrö'nün ticaret gemilerinin geçişini yasakladığını sanmak. Barış zamanında ticaret gemileri serbestçe geçebilir.
• İtalya'nın konferansa katıldığını düşünmek. İtalya konferansa katılmadı, sözleşmeye daha sonra katıldı.
• Montrö'nün yürürlükten kalktığını sanmak. Sözleşme bazı değişikliklerle bugün de yürürlüktedir.