Milletler Cemiyeti, Balkan Antantı, Sadabat Paktı

1930'ların başında Avrupa haritasına bakan bir diplomat, sınırların artık sağlam olmadığını hissediyordu. Bazı devletler Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra çizilen sınırları kabul etmiyor, kaybettikleri toprakları geri istiyordu. Roma'dan Akdeniz'in bir «iç deniz» olduğuna dair sözler yükseliyor, Ege'deki adalarda yeni tahkimatlar yapılıyordu. Türkiye ise tam tersi bir yerde duruyordu: kendi sınırlarından memnundu ve bunların değişmesini istemiyordu. Böyle bir ülke, güvenliğini nasıl sağlar? Bu derste Türkiye'nin 1930'larda uluslararası bir kuruluşa girerek ve komşularıyla bölgesel antlaşmalar yaparak bu soruya verdiği yanıtları inceliyoruz.

• 1930'larda uluslararası ortamı ve Türkiye'nin bu ortamdaki tutumunu açıklarsın.
• Ankara'nın 1932'de Cenevre'deki uluslararası kuruluşa katılmasını ve bunun önemini açıklarsın.
• Balkan Antantı'nın kuruluşunu, üyelerini ve amacını açıklarsın.
• Sadabat Paktı'nın kuruluşunu ve Türkiye'nin güvenlik politikasındaki yerini değerlendirirsin.

1930'larda uluslararası ortam

1929 dünya ekonomik bunalımı, yalnız ekonomileri değil siyaseti de sarstı. Bazı ülkelerde, Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra kurulan düzene karşı çıkan yönetimler güç kazandı. Ders kitaplarında bu devletler revizyonist devletler olarak adlandırılır; yani savaş sonrasında çizilen sınırların ve imzalanan antlaşmaların değiştirilmesini isteyen devletler. Almanya, İtalya ve Japonya bu grubun başında gelir. Özellikle Mussolini yönetimindeki İtalya, Akdeniz'de genişleme hedefleri açıklıyor ve Türkiye kıyılarına çok yakın olan On İki Ada'yı tahkim ediyordu.

Türkiye ise statükocu bir tutum izledi; yani var olan sınırların korunmasını istedi. Bu tutum, sınırların hiçbir koşulda tartışılmayacağı anlamına gelmiyordu; Türkiye Boğazlar ve Hatay gibi konularda değişiklik istedi, ama bunu güç kullanarak değil, görüşme ve antlaşma yoluyla yapmayı seçti. Lozan'la çizilen sınırlar, Misak-ı Millî'ye büyük ölçüde uygun düşüyordu ve Türkiye'nin yeni topraklar kazanmak gibi bir hedefi yoktu. Bu tutum, Türkiye'yi doğal olarak kendisi gibi sınırların korunmasını isteyen devletlere yaklaştırdı.

Milletler Cemiyeti'ne giriş (1932)

Milletler Cemiyeti, Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra uluslararası barışı korumak amacıyla kurulmuştu. Türkiye, Musul sorunu sırasında Cemiyet'in kararıyla karşı karşıya kalmış ve bir süre ona mesafeli durmuştu. Ancak Musul sorununun kapanması, Yunanistan ile ilişkilerin düzelmesi ve 1930'lardaki yeni tehlikeler, bu tutumu değiştirdi.

Temmuz 1932'de Türkiye, Cemiyet üyelerinin daveti üzerine Milletler Cemiyeti'ne üye oldu. Okul kitapları, Türkiye'nin Cemiyet'e davetle giren devletlerden biri olduğunu ve bunun yeni devletin uluslararası saygınlığının bir göstergesi sayıldığını vurgular. Türkiye, Cemiyet'e girişiyle barışçı dış politikasını uluslararası alanda da kabul ettirmiş oldu. Cemiyet'te silahsızlanma ve barışın korunmasına ilişkin görüşmelere etkin biçimde katıldı; anlatılana göre ülke, ilerleyen yıllarda Cemiyet Konseyi'nin geçici üyeliklerine de seçilmiştir. Böylece birkaç yıl önce Cemiyet'in bir kararına itiraz eden ülke, Cemiyet'in karar organlarında yer alan bir ülkeye dönüştü. Ancak Cemiyet, büyük devletlerin saldırgan girişimlerini durdurmakta zamanla yetersiz kaldı; ders kitaplarında bu durumun Türkiye'yi bölgesel güvenlik antlaşmalarına yönelttiği anlatılır.

Balkan Antantı (1934)

Türkiye ile Yunanistan arasında 1930'da başlayan yakınlaşma, Balkan ülkeleri arasında daha geniş bir iş birliğinin zeminini hazırladı. Ders kitaplarında, mübadele anlaşmazlıklarının çözülmesinin ardından iki ülkenin dostluk, tarafsızlık ve hakemlik konularında antlaşmalar imzaladığı, birkaç yıl sonra da ortak sınırlarını karşılıklı olarak güvenceye alan bir antlaşma yaptığı anlatılır. Birkaç yıl önce savaşan iki ülkenin bu kadar kısa sürede yakınlaşması, dönemin dış politikasının en dikkat çekici sonuçlarından biri sayılır. 1930'ların başında Balkan ülkelerinin temsilcileri bir dizi konferansta bir araya geldi.

9 Şubat 1934'te Atina'da Türkiye, Yunanistan, Romanya ve Yugoslavya arasında Balkan Antantı imzalandı. Antantın temel amacı, üye ülkelerin Balkanlardaki sınırlarını karşılıklı olarak güvence altına almak ve bölge dışından gelebilecek tehditlere karşı birlikte hareket etmekti.

Bulgaristan ve Arnavutluk antanta katılmadı. Ders kitaplarında Bulgaristan'ın 1912–1918 arasındaki savaşlarda yitirdiği toprakları geri isteyen, yani sınırların korunmasını değil değiştirilmesini isteyen bir tutum içinde olduğu; Arnavutluk'un ise İtalya'nın etkisi altında bulunduğu anlatılır.

Ders kitaplarında Balkan Antantı'nın, özellikle İtalya'nın Balkanlara ve Doğu Akdeniz'e yönelik genişleme hedeflerine karşı bir denge unsuru olarak kurulduğu vurgulanır. Ancak antant, İkinci Dünya Savaşı sırasında büyük devletlerin baskısı karşısında etkisini yitirdi.

Sadabat Paktı (1937)

Türkiye, batı sınırını Balkan Antantı ile güvenceye almaya çalışırken, doğu ve güneydoğu sınırları için de benzer bir arayışa girdi. 8 Temmuz 1937'de Tahran'daki Sadabat Sarayı'nda Türkiye, İran, Irak ve Afganistan arasında Sadabat Paktı imzalandı.

Paktın başlıca ilkeleri şunlardır:

• Üye devletler birbirlerinin sınırlarına saygı gösterecek,
• Birbirlerinin iç işlerine karışmayacak,
• Birbirlerine saldırmayacak ve birbirlerine karşı yöneltilmiş bir saldırıya katılmayacaktı,
• Ortak çıkarlarını ilgilendiren uluslararası konularda danışmalarda bulunacaklardı.

Ders kitaplarında, İtalya'nın 1935'te Habeşistan'ı işgal etmesinin Orta Doğu'da da kaygı yarattığı ve Sadabat Paktı'nın bu ortamda bölge ülkeleri arasında bir dayanışma çabası olarak ortaya çıktığı anlatılır. Pakt, Musul sorunundan sonra Irak ile ilişkilerin de düzeldiğini gösteriyordu. Ders kitaplarında, paktın bir askerî ittifak olmadığı, daha çok bölge ülkeleri arasında güven ve danışma ortamı yaratmayı amaçlayan bir dostluk belgesi olduğu vurgulanır. Pakt da İkinci Dünya Savaşı sırasında etkisini büyük ölçüde yitirdi.

Türkiye'nin güvenlik politikası

Bu üç adım bir arada düşünüldüğünde, Türkiye'nin 1930'lardaki güvenlik politikasının bir çember gibi kurulduğu görülür: uluslararası düzeyde Milletler Cemiyeti, batıda Balkan Antantı, doğuda Sadabat Paktı. Okul kitapları bu politikayı, ülkede ve dünyada barışı hedefleyen ilkenin somut bir uygulaması olarak sunar. Türkiye bu antlaşmalarla bir yandan barışı korumaya, bir yandan da olası bir saldırıya karşı yalnız kalmamaya çalıştı.

Değerlendirme

1930'larda Türkiye, sınırlarını değiştirmek isteyen devletlere karşı sınırlarını korumak isteyen devletlerle bir araya geldi. Ancak bu antlaşmaların hiçbiri, Türkiye'nin en hassas noktasındaki bir sorunu çözmüyordu: Boğazlar hâlâ askerden arındırılmıştı ve uluslararası bir komisyonun denetimindeydi. İtalya'nın Ege'deki tahkimatları ve Avrupa'da artan savaş tehlikesi, bu durumu giderek daha tehlikeli kılıyordu. Sıradaki derste Türkiye'nin Boğazlar üzerindeki egemenliğini yeniden kazandığı Montrö Sözleşmesi'ni inceleyeceğiz.

Örnek 1 — Statükocu tutum

Soru: Türkiye'nin 1930'lardaki dış politikada «statükocu» olması ne anlama gelir?

• A) Sınırlarını genişletmek istemesi
• B) Var olan sınırların korunmasını istemesi
• C) Bütün antlaşmaları reddetmesi
• D) Revizyonist devletlere katılması
• E) Uluslararası kuruluşlardan uzak durması

Çözüm: Türkiye'nin yeni topraklar kazanmak gibi bir hedefi yoktu. Cevap: B.

Örnek 2 — Antantın üyeleri

Soru: Aşağıdakilerden hangisi Balkan Antantı'nın üyelerinden biri değildir?

• A) Romanya
• B) Yugoslavya
• C) Türkiye
• D) Yunanistan
• E) Bulgaristan

Çözüm: Bulgaristan kaybettiği toprakları geri istediği için katılmamıştır. Cevap: E.

Örnek 3 — Sadabat'ın ilkeleri

Soru: Sadabat Paktı'nın ilkeleri arasında hangisi yer alır?

• A) Üye devletlerin ortak bir ordu kurması
• B) Üye devletlerin ortak para kullanması
• C) Üye devletlerin birbirlerinin iç işlerine karışmaması
• D) Üye devletlerin sınırlarının kaldırılması
• E) Üye devletlerin tek bir hükümet kurması

Çözüm: Sınırlara saygı ve saldırmazlık da paktın ilkeleri arasındadır. Cevap: C.

Örnek 4 — Güvenlik çemberi

Soru: Türkiye'nin 1930'lardaki güvenlik politikasında batı sınırını güvenceye almaya yönelik adım hangisidir?

• A) Balkan Antantı
• B) Sadabat Paktı
• C) Milletler Cemiyeti'ne giriş
• D) Musul antlaşması
• E) Sovyetlerle dostluk antlaşması

Çözüm: Doğu ve güneydoğu için ise Sadabat Paktı imzalanmıştır. Cevap: A.

• Balkan Antantı'na Bulgaristan'ın katıldığını sanmak. Bulgaristan ve Arnavutluk katılmadı.
• Sadabat Paktı'nın üyelerini karıştırmak. Üyeler Türkiye, İran, Irak ve Afganistan'dır.
• Ankara'nın Cemiyet'in kurucu üyelerinden olduğunu düşünmek. Türkiye 1932'de, davet üzerine üye oldu.
• Türkiye'yi revizyonist devletler arasında saymak. Türkiye sınırların korunmasını isteyen statükocu bir tutum izledi.
• Bu antlaşmaların Boğazlar sorununu çözdüğünü sanmak. Boğazlar sorunu ayrı bir sözleşmeyle çözüldü.