Musul sorunu

Aralık 1925'te Cenevre'de, Milletler Cemiyeti'nin konseyi Türkiye ile İngiltere arasındaki bir sınır anlaşmazlığı hakkında kararını açıkladı. Türk temsilcileri salondan karardan memnun ayrılmadı: ulusal and ile sahiplendikleri bir bölge, İngiliz mandası altındaki Irak'a bırakılıyordu. Ankara'da sert tepkiler dile getirildi. Ama birkaç ay sonra Türkiye, bu kararı büyük ölçüde kabul eden bir antlaşma imzaladı. Neden? Bu derste Musul sorununun nasıl ortaya çıktığını, Lozan'dan Milletler Cemiyeti'ne uzanan süreci ve Türkiye'nin sonunda neden uzlaşma yolunu seçtiğini inceliyoruz.

• Musul sorununun ortaya çıkışını ve bölgenin önemini açıklarsın.
• Lozan'dan 1926 antlaşmasına uzanan süreci sıralarsın.
• Türkiye'nin uzlaşma yolunu seçmesinin nedenlerini açıklarsın.
• 1926 Ankara Antlaşması'nın hükümlerini ve Misak-ı Millî açısından anlamını değerlendirirsin.

Sorunun kökeni

Mondros Ateşkes Antlaşması imzalandığında Musul, Osmanlı askerlerinin elindeydi. Ateşkesin ardından İngiliz kuvvetleri, ders kitaplarında ateşkesin işgale izin veren maddelerine dayandığı anlatılan bir gerekçeyle Musul'u işgal etti. Türk tarafı bu işgalin ateşkesten sonra yapıldığını ve hukuka aykırı olduğunu savundu. Bu nedenle Musul, 1920'de kabul edilen Misak-ı Millî'nin sınırları içinde sayıldı.

Musul neden önemliydi?

• Petrol: Bölgede zengin petrol yataklarının bulunduğu biliniyordu. Ders kitaplarında, İngiltere'nin bölgeyi bırakmak istememesinin en önemli nedenlerinden birinin bu olduğu vurgulanır.
• Nüfus: Bölgede Türkmen, Kürt ve Arap nüfus bir arada yaşıyordu. Türkiye, bölge halkının önemli bir bölümünün kendisiyle tarihî ve kültürel bağları olduğunu öne sürdü.
• Stratejik konum: Musul, Anadolu'nun güneydoğusunu Mezopotamya'ya bağlayan bir geçiş bölgesiydi. Türkiye açısından bölgenin başka bir devletin denetiminde olması, güney sınırının güvenliği bakımından da önem taşıyordu.

Sorunun hukuki boyutu

Türkiye, Musul tartışmasında hem tarihî hem hukuki gerekçeler ileri sürdü. Türk tarafına göre İngiliz işgali ateşkesin ruhuna aykırıydı; bölge halkının önemli bir bölümü Türkiye ile yaşamak istiyordu ve bunun bir halk oylamasıyla belirlenmesi gerekirdi. İngiliz tarafı ise bölgenin artık Irak'ın bir parçası olduğunu, halk oylamasının uygulanamayacağını ve Irak'ın ekonomik olarak Musul'a muhtaç olduğunu savundu. Ders kitaplarında, Türkiye'nin halk oylaması önerisinin İngiltere tarafından kabul edilmediği anlatılır. Bu tartışma, sorunun neden kolayca çözülemediğini gösterir: iki taraf yalnız farklı çıkarları değil, farklı hukuki yorumları da savunuyordu.

Lozan'da çözülemeyen sorun

Lozan'da Türk ve İngiliz heyetleri Musul konusunda uzlaşamadı. Antlaşmada, sorunun dokuz ay içinde Türkiye ile İngiltere arasında doğrudan görüşmelerle çözülmesi, çözülemezse Milletler Cemiyeti'ne götürülmesi kararlaştırıldı. Bu süre içinde bölgedeki askerî durumun değiştirilmemesi de öngörüldü.

Haliç Konferansı (1924)

İki ülke, 1924'te İstanbul'da bir araya geldi. Bu görüşmeler Haliç Konferansı olarak bilinir. Türk tarafı Musul'un Türkiye'ye bırakılmasını isterken, İngiliz tarafı yalnız Musul'u değil, Hakkâri bölgesinin bir bölümünü de Irak'a katmayı önerdi. Taraflar uzlaşamadı ve sorun Milletler Cemiyeti'ne götürüldü.

Milletler Cemiyeti süreci

Milletler Cemiyeti, bölgeye bir inceleme komisyonu gönderdi. Ders kitaplarında, komisyonun bölge halkının görüşlerini ve ekonomik bağlarını incelediği, raporunda ise bölgenin belirli koşullarla Irak'ta kalmasının uygun olacağı yönünde bir değerlendirme yaptığı anlatılır.

Bu sırada Türkiye'de, 1925'in başında Doğu'da Şeyh Said İsyanı çıktı. Ders kitaplarında, bu isyanın Türkiye'nin Musul konusundaki pazarlık gücünü zayıflattığı ve İngiltere'nin elini güçlendirdiği yönünde bir değerlendirme yer alır. İsyanın dış bağlantıları konusunda ise kaynaklarda farklı görüşler bulunur.

Milletler Cemiyeti Konseyi, Aralık 1925'te Musul'un Irak'a bırakılmasına karar verdi. Bu karar, Irak ile Türkiye arasındaki sınırı fiilen var olan ateşkes hattı üzerinden çizen bir öneriyi temel alıyordu. Türkiye kararı başlangıçta tanımadığını açıkladı. Ders kitaplarında, Türkiye'nin Cemiyet Konseyi'nin bu konuda bağlayıcı karar verme yetkisini tartıştığı, ancak konunun uluslararası bir mahkemenin görüşüne de başvurularak Konsey lehine sonuçlandığı anlatılır.

Sovyetler Birliği ile yakınlaşma

Milletler Cemiyeti kararının hemen ardından, Aralık 1925'te Türkiye ile Sovyetler Birliği arasında bir dostluk ve tarafsızlık antlaşması imzalandı. Ders kitaplarında bu antlaşmanın, Batılı devletlerle anlaşmazlık yaşanan bir dönemde Türkiye'nin dış politikada yalnız olmadığını gösterme amacı taşıdığı anlatılır.

1926 Ankara Antlaşması

Türkiye, sonunda İngiltere ve Irak ile görüşmeyi kabul etti. 5 Haziran 1926'da imzalanan Ankara Antlaşması ile:

• Musul Irak'a bırakıldı; Türkiye-Irak sınırı, Milletler Cemiyeti kararındaki hatta büyük ölçüde uygun olarak belirlendi.
• Türkiye'ye, ders kitaplarında aktarıldığına göre, Musul petrollerinden yirmi beş yıl boyunca yüzde on pay verilmesi kararlaştırıldı. Ders kitaplarında, Türkiye'nin daha sonra bu paydan toplu bir ödeme karşılığında vazgeçtiği de anlatılır.
• Taraflar, sınır güvenliği konusunda iş birliği yapmayı kabul etti. Sınır boyunca silahlı grupların eylemlerinin önlenmesi ve sınır bölgesindeki aşiretlerin durumu da antlaşmada ele alınan konular arasındaydı. Ders kitaplarında bu düzenlemenin, sonraki yıllarda Türkiye ile Irak arasında görece sakin bir sınır ilişkisinin temelini attığı belirtilir. Böylece yalnız bir toprak sorunu değil, uzun bir sınırın nasıl yönetileceği sorusu da çözüme bağlanmaya çalışıldı.

Türkiye neden uzlaştı?

Ders kitaplarında Türkiye'nin uzlaşma yolunu seçmesinin nedenleri genellikle şöyle açıklanır:

• Askerî ve ekonomik güç: Savaştan yeni çıkmış ve kalkınmaya çalışan bir ülke, İngiltere gibi büyük bir devletle yeni bir savaşı göze alamazdı.
• İç güvenlik: Şeyh Said İsyanı'nın ardından iç düzenin korunması öncelik kazanmıştı.
• Uluslararası hukuk: Milletler Cemiyeti kararına karşı çıkmak, Türkiye'yi uluslararası alanda yalnızlaştırabilirdi.
• Dış politikanın genel çizgisi: Barışçı ve gerçekçi bir dış politika, sorunların çatışma yerine uzlaşmayla çözülmesini gerektiriyordu.

Değerlendirme

Musul, 1920'de çizilen ulusal sınırların dışında kalan bölgelerden biridir. Okul kitaplarında, Ankara'nın sonunda bu sonuca razı olmasının, gücünün sınırlarını gözeten gerçekçi bir dış politikanın örneği olarak değerlendirildiği görülür. Musul sorununun kapanmasıyla İngiltere ile ilişkiler de düzelmeye başladı. Bu yakınlaşma, Türkiye'nin uluslararası kuruluşlara katılması ve komşularıyla bölgesel antlaşmalar yapması için uygun bir ortam hazırladı. Sıradaki derste Türkiye'nin Milletler Cemiyeti'ne girişini, Balkan Antantı'nı ve Sadabat Paktı'nı inceleyeceğiz.

Örnek 1 — Sorunun kökeni

Soru: Ankara'nın Musul'u ulusal andın kapsadığı topraklardan saymasının gerekçesi hangisidir?

• A) Musul'un Lozan'da Türkiye'ye bırakılması
• B) Musul'un Haliç Konferansı'nda Türkiye'ye verilmesi
• C) Musul'un ateşkes imzalandığında Osmanlı askerlerinin elinde olması ve sonradan işgal edilmesi
• D) Musul'un Milletler Cemiyeti kararıyla Türkiye'ye verilmesi
• E) Musul'un Sevr'de Türkiye'ye bırakılması

Çözüm: İşgal ateşkesten sonra yapılmıştı; Türk tarafı bunu hukuka aykırı saydı. Cevap: C.

Örnek 2 — Sürecin sırası

Soru: Musul sorunuyla ilgili gelişmelerin doğru sıralaması hangisidir?

• A) Haliç Konferansı → Lozan → Milletler Cemiyeti kararı → Ankara Antlaşması
• B) Lozan → Haliç Konferansı → Milletler Cemiyeti kararı → Ankara Antlaşması
• C) Ankara Antlaşması → Lozan → Haliç Konferansı → Milletler Cemiyeti kararı
• D) Milletler Cemiyeti kararı → Lozan → Ankara Antlaşması → Haliç Konferansı
• E) Lozan → Ankara Antlaşması → Milletler Cemiyeti kararı → Haliç Konferansı

Çözüm: Lozan 1923, Haliç 1924, Milletler Cemiyeti kararı 1925, Ankara Antlaşması 1926'dır. Cevap: B.

Örnek 3 — Uzlaşmanın nedeni

Soru: Türkiye'nin Musul konusunda uzlaşma yolunu seçmesinin nedenlerinden biri hangisidir?

• A) İngiltere ile yeni bir savaşı göze alamaması
• B) Musul'un hiçbir öneminin olmaması
• C) Milletler Cemiyeti'nin üyesi olması
• D) Musul'un Misak-ı Millî dışında kalması
• E) Bölge halkının tümüyle Türkiye'yi istememesi

Çözüm: Savaştan yeni çıkmış bir ülke büyük bir devletle çatışmayı göze alamazdı. Cevap: A.

Örnek 4 — İki Ankara Antlaşması

Soru: 1926 Ankara Antlaşması'nı 1921 Ankara Antlaşması'ndan ayıran özellik hangisidir?

• A) 1926 antlaşmasının Fransa ile imzalanması
• B) 1926 antlaşmasının Güney Cephesi'ni kapatması
• C) 1926 antlaşmasının Hatay'ı düzenlemesi
• D) 1926 antlaşmasının Sovyet Rusya ile imzalanması
• E) 1926 antlaşmasının İngiltere ve Irak ile imzalanıp Musul'u Irak'a bırakması

Çözüm: 1921 antlaşması ise Fransa ile imzalanmış ve Güney Cephesi'ni kapatmıştı. Cevap: E.

• 1921 ve 1926 Ankara antlaşmalarını karıştırmak. 1921'deki Fransa ile, 1926'daki İngiltere ve Irak ile imzalandı.
• Musul'un Lozan'da Irak'a bırakıldığını sanmak. Lozan'da çözülemedi; karar 1925'te Milletler Cemiyeti'nde, kesin çözüm 1926'da Ankara'da oldu.
• Haliç Konferansı'nın Cenevre'de yapıldığını düşünmek. Konferans İstanbul'da yapıldı.
• Türkiye'nin Milletler Cemiyeti üyesi olarak karara katıldığını sanmak. Türkiye o sırada Cemiyet'in üyesi değildi.
• Şeyh Said İsyanı ile Musul arasındaki bağı kanıtlanmış saymak. Ders kitaplarında bir değerlendirme olarak yer alır; dış bağlantıları konusunda farklı görüşler vardır.