Lozan'dan kalan sorunlar

Temmuz 1923'te Lozan'da imzalar atıldığında, Türk heyeti büyük bir başarıyla dönüyordu: bağımsızlık tanınmış, kapitülasyonlar kaldırılmıştı. Ama heyetin çantasında, «sonra görüşülecek» diye bir kenara konmuş dosyalar da vardı. Irak sınırında bir petrol bölgesinin kime ait olacağı, İstanbul'daki bazı Rumların mübadeleye girip girmeyeceği, Osmanlı'dan kalan borçların hangi parayla ödeneceği, yabancı okulların hangi kurallara uyacağı gibi. Bu dosyalar, cumhuriyetin ilk on beş yılının dış politikasını büyük ölçüde belirledi. Bu derste Lozan'da çözülemeyen ya da uygulamada yeni sorunlar doğuran konuları ve genç devletin dış politikasının genel çizgisini inceliyoruz.

• Lozan'da çözülemeyen ya da sonraya bırakılan sorunları sıralarsın.
• Nüfus mübadelesinin uygulamasında ortaya çıkan sorunları ve çözüm yollarını açıklarsın.
• Yabancı okullar ve Osmanlı borçları sorunlarının nasıl ele alındığını açıklarsın.
• Atatürk dönemi dış politikasının temel özelliklerini açıklarsın.

Atatürk dönemi dış politikasının çerçevesi

Cumhuriyet'in ilk yıllarında dış politika, Kurtuluş Savaşı'nda kazanılanları korumak ve Lozan'da yarım kalan işleri tamamlamak üzerine kuruldu. Ders kitaplarında bu dönemin dış politikası genellikle şu özelliklerle anlatılır:

• Barışçıdır: Sorunlar mümkün olduğunca görüşme ve antlaşma yoluyla çözülmeye çalışılır.
• Bağımsızlığa dayanır: Hiçbir büyük devletin yönlendirmesine girilmez.
• Gerçekçidir: Ülkenin askerî ve ekonomik gücü gözetilerek ulaşılabilir hedefler konur.
• Ulusal and sınırlarını esas alır: Yayılmacı bir amaç güdülmez; hedef, ulusal sınırların tamamlanması ve korunmasıdır.
• Uluslararası hukuka saygılıdır: Değişiklikler tek taraflı oldubittilerle değil, antlaşmalar ve uluslararası kuruluşlar aracılığıyla istenir.

Bu çerçevenin arkasında açık bir öncelik vardı: savaştan yeni çıkmış ülkenin iç kalkınmaya ve inkılaplara odaklanabilmesi için uzun bir barış dönemine ihtiyacı vardı. Ders kitaplarında, yeni bir çatışmanın hem ekonomiyi hem de yapılmakta olan köklü değişiklikleri tehlikeye atacağı düşüncesinin dış politikada temkinli bir tutumu beslediği anlatılır. Bu çerçeve, Lozan'dan kalan sorunların ele alınış biçimini de belirledi.

Sorunların genel tablosu

Lozan'dan kalan sorunlar iki gruba ayrılabilir. Birinci grupta, Lozan'da hiç çözülemeyen ve sonraya bırakılan konular vardır: Musul ile Irak sınırı bunların başında gelir. İkinci grupta ise Lozan'da bir çözüme bağlanan, ama uygulamada anlaşmazlık doğuran ya da Türkiye'nin sonradan değiştirmek istediği konular yer alır: nüfus mübadelesinin uygulanması, yabancı okullar, Osmanlı borçlarının ödenmesi, Boğazlar rejimi ve Hatay'daki Türklerin durumu. Musul, Boğazlar ve Hatay konuları sonraki derslerde ayrıntılı biçimde işlenecektir; bu derste ötekileri ele alıyoruz.

Nüfus mübadelesinin uygulanması

Lozan'da kararlaştırılan mübadeleye göre Yunanistan'daki Müslüman Türkler ile Türkiye'deki Ortodoks Rumlar yer değiştirecek; İstanbul'daki Rumlar ve Batı Trakya'daki Türkler bunun dışında kalacaktı. Uygulamada en büyük sorun, İstanbul'da kalacak Rumların kimler olduğunun belirlenmesinde çıktı. Lozan'da bu kişiler, belirli bir tarihten önce İstanbul'a yerleşmiş olanlar, yani «etabli» (yerleşik) Rumlar olarak tanımlanmıştı. Ancak bu tarihin ve yerleşikliğin nasıl kanıtlanacağı konusunda iki ülke farklı görüşler savundu.

Ayrıca mübadillerin geride bıraktıkları mülklerin değerinin nasıl belirleneceği ve karşılığının nasıl ödeneceği de tartışma konusu oldu. Lozan'da mübadelenin yürütülmesi için Türk, Yunan ve tarafsız üyelerden oluşan karma bir komisyon kurulmuştu; ancak komisyonun çalışmaları da bu anlaşmazlıklar nedeniyle uzadı. Anlaşmazlık bir süre iki ülke arasındaki ilişkileri gerdi. Sonunda 1930'da imzalanan antlaşmalarla mülk ve yerleşiklik sorunları büyük ölçüde çözüldü. Ders kitaplarında, bu antlaşmaların ardından Türk-Yunan ilişkilerinin belirgin biçimde yumuşadığı ve iki ülkenin bir dostluk sürecine girdiği anlatılır.

Mübadele, yüz binlerce insan için ata topraklarından ayrılmak anlamına geldi. Mübadillerin yeni yerlerine uyum sağlaması, iki ülkede de kuşaklar boyu süren izler bıraktı.

Yabancı okullar

Osmanlı döneminde açılan yabancı okullar, kapitülasyonların sağladığı ayrıcalıklarla uzun süre devlet denetiminin dışında kalmıştı. Bu okulların bir bölümünü yabancı devletler, bir bölümünü ise dinî kuruluşlar ve dernekler açmıştı. Programlarını kendileri belirliyor, öğretim dillerini kendileri seçiyor, kimi zaman öğrencilerine kendi ülkelerinin bakış açısını aktarıyorlardı. Ders kitaplarında, bu durumun yeni devletin ortak bir millî eğitim kurma hedefiyle çeliştiği vurgulanır. Lozan'da bu okulların durumu ayrıntılı olarak düzenlenmedi. Cumhuriyet, eğitimin birleştirilmesinden sonra bu okulların da Türk yasalarına uymasını istedi. Ders kitaplarında, bu okullarda Türkçe, tarih ve coğrafya derslerinin Türk öğretmenler tarafından verilmesi, dinî simgelerin ve propagandanın sınırlandırılması gibi kuralların getirildiği anlatılır. Bu kurallara uymayan bazı okullar kapandı, bazıları ise kurallara uyarak eğitimini sürdürdü. Ders kitaplarında bu düzenlemenin, kültürel bağımsızlığın bir gereği olarak açıklandığı görülür.

Osmanlı borçları

Lozan'da Osmanlı borçları, imparatorluktan ayrılan devletler arasında paylaştırılmıştı. Türkiye'ye düşen payın ödenmesinde ise yeni bir anlaşmazlık çıktı: alacaklılar ödemenin daha değerli bir para birimi ya da altın üzerinden yapılmasını isterken, Türkiye kâğıt para üzerinden ödemeyi savundu. Ders kitaplarında, 1920'lerin sonunda varılan bir anlaşmayla taksitlerin belirlendiği, ancak 1929 dünya ekonomik bunalımının ödemeleri zorlaştırdığı ve ödeme koşullarının sonraki yıllarda yeniden düzenlendiği anlatılır. Borçların son taksitleri, ders kitaplarına göre ancak 1950'lerde ödenebildi. Bu süreçte Osmanlı döneminde borçları yöneten ve devletin önemli gelirlerine el koymuş olan yabancı denetimli idarenin de tasfiye edildiği anlatılır. Böylece borç yükü sürse de, ülkenin gelirleri üzerindeki yabancı denetimi sona ermiş oldu.

Patrikhane

Lozan görüşmelerinde İstanbul'daki Rum Ortodoks Patrikhanesi'nin durumu da tartışıldı. Sonuçta Patrikhane'nin İstanbul'da kalması, ancak yalnız dinî işlerle ilgilenmesi ve siyasi bir rol üstlenmemesi koşulu benimsendi. Patrikhane'nin uluslararası nitelikte, yani «ekümenik» bir kurum sayılıp sayılmayacağı ise sonraki on yıllarda da farklı biçimlerde yorumlanan ve tartışılan bir konu olarak kaldı.

Değerlendirme

Lozan'dan kalan sorunlar, genç cumhuriyetin dış politikada nasıl davrandığını gösteren ilk sınavlar oldu. Türkiye bu sorunların çoğunu silah yerine görüşmeyle, kimi zaman ödün vererek, kimi zaman uzun süre sabrederek çözmeye çalıştı. Mübadele sorununun 1930'da çözülmesi, Yunanistan ile ilişkileri dostluğa dönüştürdü. Ancak en çetin dosya, büyük bir devletin, İngiltere'nin karşı tarafta olduğu bir sınır sorunuydu. Sıradaki derste Lozan'da çözülemeyip Milletler Cemiyeti'ne kadar giden Musul sorununu inceleyeceğiz.

Örnek 1 — Sorunların sınıflandırılması

Soru: Aşağıdakilerden hangisi Lozan'da hiç çözülemeyip sonraya bırakılan bir sorundur?

• A) Kapitülasyonlar
• B) Musul ve Irak sınırı
• C) Yunanistan sınırı
• D) Savaş tazminatı
• E) Gökçeada ve Bozcaada

Çözüm: Musul sorunu önce İngiltere ile pazarlığa, sonuç alınamazsa uluslararası bir kuruluşa bırakılmıştı. Cevap: B.

Örnek 2 — Etabli sorunu

Soru: Nüfus mübadelesinin uygulanmasında «etabli» sorunu neyle ilgilidir?

• A) Batı Trakya Türklerinin göç tarihi
• B) Yabancı okulların ders programı
• C) Osmanlı borçlarının para birimi
• D) Boğazlardaki komisyonun yetkisi
• E) İstanbul'da kalacak Rumların kimler olduğunun belirlenmesi

Çözüm: Yerleşikliğin hangi tarihe göre ve nasıl kanıtlanacağı tartışılmıştı. Cevap: E.

Örnek 3 — Dostluğa geçiş

Soru: Türk-Yunan ilişkilerinin dostluk sürecine girmesini sağlayan gelişme hangisidir?

• A) 1930'da imzalanan antlaşmalarla mübadele sorunlarının büyük ölçüde çözülmesi
• B) Musul sorununun çözülmesi
• C) Montrö Sözleşmesi
• D) Hatay'ın anavatana katılması
• E) Osmanlı borçlarının ödenmesi

Çözüm: Mülk ve yerleşiklik sorunlarının çözülmesi ilişkileri yumuşatmıştır. Cevap: A.

Örnek 4 — Yabancı okullar

Soru: Yabancı okulların Türk yasalarına bağlanması öncelikle neyin gereği olarak açıklanır?

• A) Ekonomik bağımsızlığın
• B) Askerî bağımsızlığın
• C) Kültürel bağımsızlığın
• D) Dinî birliğin
• E) Sınırların genişletilmesinin

Çözüm: Bu okullar uzun süre devlet denetiminin dışında kalmıştı. Cevap: C.

• Lozan'dan kalan bütün sorunların aynı türden olduğunu sanmak. Bazıları hiç çözülemedi, bazıları ise uygulamada yeni anlaşmazlık doğurdu.
• Mübadelenin İstanbul Rumlarını da kapsadığını düşünmek. İstanbul'daki Rumlar ve Batı Trakya'daki Türkler mübadele dışındaydı; sorun, kimin «etabli» sayılacağıydı.
• Osmanlı borçlarının Lozan'da tamamen silindiğini sanmak. Borçlar paylaştırıldı; Türkiye'nin payı uzun yıllar boyunca taksitle ödendi.
• Patrikhane'nin siyasi bir rol üstlendiğini düşünmek. Lozan'da yalnız dinî işlerle ilgilenmesi koşuluyla İstanbul'da kalması benimsendi.
• Atatürk dönemi dış politikasını yayılmacı sanmak. Hedef, Misak-ı Millî çerçevesinde sınırların tamamlanması ve korunmasıydı.