Hatay meselesi

1921'de Ankara'da Fransa ile bir antlaşma imzalanırken, Türk heyeti zor bir kararı kabul etmek zorunda kalmıştı: İskenderun ve Antakya'yı da içine alan topraklar, Fransa'nın yönettiği Suriye'nin sınırları içinde kalacaktı. Antlaşmaya, bölgedeki Türklerin kendi kültürlerini yaşatabilecekleri özel bir yönetim düzeni eklenmişti; ama sınır, sınırdı. On beş yıl sonra Fransa'nın Suriye'den çekilmeye hazırlandığı haberi geldiğinde, bu eski dosya yeniden açıldı. Üç yıl içinde bölge önce bağımsız bir devlet oldu, ardından Türkiye'ye katıldı. Bu derste Hatay meselesinin nasıl ortaya çıktığını ve barışçı yollarla nasıl çözüldüğünü inceliyoruz.

• Hatay meselesinin kökenini ve 1921 Ankara Antlaşması ile ilişkisini açıklarsın.
• 1936'da meselenin yeniden gündeme gelmesinin nedenlerini açıklarsın.
• Hatay Devleti'nin kuruluşundan Türkiye'ye katılmaya uzanan süreci sıralarsın.
• Hatay'ın katılımını Atatürk dönemi dış politikasının yöntemi açısından değerlendirirsin.

Sorunun kökeni

Hatay, Misak-ı Millî'nin kabul edildiği dönemde Türk sınırları içinde düşünülen bölgelerden biriydi. Ancak Kurtuluş Savaşı sırasında Güney Cephesi'nde Fransa ile yapılan 1921 Ankara Antlaşması'nda bölge, Paris'in mandasındaki Suriye'ye bırakıldı. Antlaşmaya göre burada Türkler için özel bir yönetim düzeni kurulacak, Türkçe resmî dil olarak kullanılabilecek ve Türk kültürünün gelişmesi için kolaylıklar sağlanacaktı. Lozan Barış Antlaşması da Suriye sınırını bu biçimiyle kabul etti.

Ders kitaplarında bu düzenlemenin, Kurtuluş Savaşı'nın zor koşullarında Fransa'yı savaştan çekmek için ödenen bir bedel olarak değerlendirildiği görülür. Bölge bu nedenle Misak-ı Millî'nin tam olarak gerçekleşemediği noktalardan biri olarak kaldı.

Bölgenin önemi

Hatay, Akdeniz kıyısında, Anadolu'yu Suriye ve Mezopotamya'ya bağlayan yolların üzerinde bulunuyordu. İskenderun limanı, bölgenin ve iç kesimlerin ticareti için önemli bir çıkış noktasıydı. Antakya ise binlerce yıllık geçmişe sahip, farklı uygarlıkların izlerini taşıyan bir kentti. Bölgede Türklerin yanı sıra Arapça konuşan çeşitli topluluklar, Ermeniler ve Ortodoks Hristiyanlar gibi farklı dil ve inançtan gruplar bir arada yaşıyordu. Ders kitaplarında, Türk nüfusun bölgedeki en kalabalık topluluklardan biri olduğu vurgulanır; nüfusun oranlarına ilişkin hesaplar ise kaynaklarda farklılık gösterir. Bu çok topluluklu yapı, meselenin çözümünü güçleştiren etkenlerden biri oldu. Ankara için Hatay'ın yabancı bir yönetimde kalması, güney sınırının ve Doğu Akdeniz'deki güvenliğinin de zayıf bir noktası olarak görülüyordu.

Mesele yeniden açılıyor (1936)

1936'da Fransa, Suriye ile bir antlaşma imzalayarak birkaç yıl içinde mandayı sona erdirmeyi ve Suriye'ye bağımsızlık vermeyi kabul etti. Bu antlaşma, Hatay'ın da bağımsız Suriye'nin bir parçası olarak kalacağı anlamına geliyordu. Türkiye ise 1921'de tanınan özel düzenin Fransa'ya karşı verilmiş bir taahhüt olduğunu, Fransa çekildiğinde bölgenin durumunun yeniden belirlenmesi gerektiğini savundu.

Türkiye konuyu önce Fransa ile görüştü, ardından Milletler Cemiyeti'ne götürdü. Ders kitaplarında, Atatürk'ün bu meseleyi kişisel olarak da çok önemsediği ve Hatay'ı uzun yıllardır taşıdığı bir dava olarak gördüğü yönündeki sözlerinin aktarıldığı görülür. Ders kitaplarında, Atatürk'ün bu dönemde güneye bir yolculuk yaparak Türkiye'nin kararlılığını gösterdiği de anlatılır.

Milletler Cemiyeti'nin çözümü (1937)

Milletler Cemiyeti, 1937'de bir çözüm buldu. Buna göre Hatay:

• İç işlerinde bağımsız olacaktı,
• Dış işlerinde ise Suriye'ye bağlı kalacaktı,
• Kendi anayasasına ve meclisine sahip olacaktı,
• Bölgenin toprak bütünlüğü Türkiye ve Fransa'nın güvencesi altında olacaktı.

Cemiyet, bölge için bir anayasa hazırladı ve seçimlerin yapılmasını kararlaştırdı. Ders kitaplarında, seçimlerin hazırlanması sırasında seçmen kayıtları ve bölgedeki topluluklar arasındaki dengeler konusunda tartışmalar ve gerginlikler yaşandığı anlatılır.

Hatay Devleti (1938)

1938 yazında bölgede Türk ve Fransız askerlerinin birlikte bulunduğu bir düzen kuruldu. Ardından yapılan seçimlerde oluşan Hatay Meclisi, Eylül 1938'de toplanarak Hatay Devleti'ni ilan etti. Devletin başkanlığına Tayfur Sökmen seçildi. Yeni devletin bayrağı, anayasası ve meclisi vardı; ama ders kitaplarında, bu yapının başından itibaren Türkiye'ye katılmaya hazırlanan bir geçiş aşaması olarak görüldüğü vurgulanır.

Anavatana katılma (1939)

Atatürk'ün 10 Kasım 1938'deki ölümü, katılımdan önce geldi. Süreç, İsmet İnönü'nün cumhurbaşkanlığı döneminde tamamlandı. 29 Haziran 1939'da Hatay Meclisi, Türkiye'ye katılma kararı aldı. Aynı günlerde Türkiye ile Fransa arasında yapılan bir antlaşmayla Fransa bu katılımı kabul etti ve Fransız askerleri bölgeden çekildi. Böylece Hatay, Türkiye'ye katıldı. Kısa süre sonra bölge, Türkiye'nin bir ili olarak yeniden düzenlendi.

Uluslararası ortamın etkisi

Hatay meselesinin Türkiye lehine çözülmesinde dönemin uluslararası ortamı da etkili oldu. 1938–1939 yıllarında Avrupa yeni bir büyük savaşın eşiğine geliyordu. Almanya ve İtalya'nın saldırgan politikaları karşısında Fransa ve İngiltere, Doğu Akdeniz'de Türkiye'nin desteğini kazanmak istiyordu. Ders kitaplarında, bu durumun Fransa'yı Hatay konusunda uzlaşmaya yönelttiği ve Türkiye'nin diplomatik konumunu güçlendirdiği anlatılır.

Suriye ise bu katılımı tanımadı ve konu, iki ülke arasında uzun yıllar boyunca bir anlaşmazlık noktası olarak kaldı. Bir sonucun farklı taraflarca farklı görülmesi, tarihsel değerlendirmenin doğal bir parçasıdır; sınavda ise ders kitaplarında yer alan kronoloji ve hükümler esas alınır. Bu nedenle tarihleri ve aşamaları doğru sıralamak, bu konuda en sık sınanan beceridir.

Değerlendirme

Hatay'ın katılımı, Misak-ı Millî'nin Lozan'da tamamlanamayan bir bölümünün sonradan, savaşa başvurmadan gerçekleştirilmesidir. Ders kitaplarında bu süreç, Montrö'de olduğu gibi, uluslararası kuruluşları ve diplomasiyi kullanan, koşullardaki değişimi zamanında fark eden bir diplomasinin örneği olarak değerlendirilir.

Modülün kapanışı

Atatürk Dönemi Dış Politika modülü burada sona eriyor. Bu modülde Lozan'dan kalan sorunlarla başladık; nüfus mübadelesinin uygulama sorunlarını, yabancı okulları, borçları ve Musul'u inceledik. Ardından 1930'larda Türkiye'nin Cenevre'deki kuruluşa katılmasını, Balkan ülkeleriyle ve doğu komşularıyla yaptığı güvenlik antlaşmalarını; Boğazlarda tam egemenliği getiren Montrö'yü ve son olarak Hatay'ın katılımını ele aldık. Bu modülle birlikte Tarih akademisinin konu modülleri de tamamlanmış oluyor. Sıradaki aşamada, öğrendiklerini sınava hazır bir bütüne dönüştürmek için derece kampına geçiyoruz. İlk adım, Mezopotamya'daki ilk yazılı belgelerden günümüze uzanan bütün dönemleri tek bir duvar çizelgesinde yan yana görmek olacak.

Örnek 1 — Sorunun kökeni

Soru: Hatay'ın Suriye sınırları içinde kalmasına yol açan antlaşma hangisidir?

• A) 1921 Ankara Antlaşması
• B) Mudanya Ateşkesi
• C) Montrö Sözleşmesi
• D) Gümrü Antlaşması
• E) Sadabat Paktı

Çözüm: Bu antlaşma Güney Cephesi'nde Fransa ile imzalanmıştı. Cevap: A.

Örnek 2 — 1937 çözümü

Soru: Milletler Cemiyeti'nin 1937'deki çözümüne göre Hatay'ın durumu hangisidir?

• A) Tamamen Türkiye'ye katılması
• B) Tamamen Suriye'ye bağlanması
• C) İç işlerinde bağımsız, dış işlerinde Suriye'ye bağlı olması
• D) Fransa'nın sömürgesi olması
• E) Milletler Cemiyeti tarafından yönetilmesi

Çözüm: Hatay kendi anayasasına ve meclisine sahip olacaktı. Cevap: C.

Örnek 3 — Sürecin sırası

Soru: Hatay meselesindeki adımlar zaman sırasına göre nasıl dizilir?

• A) Hatay Devleti → Cemiyet çözümü → Fransa-Suriye antlaşması → Katılma
• B) Katılma → Hatay Devleti → Cemiyet çözümü → Fransa-Suriye antlaşması
• C) Cemiyet çözümü → Katılma → Hatay Devleti → Fransa-Suriye antlaşması
• D) Fransa-Suriye antlaşması → Katılma → Cemiyet çözümü → Hatay Devleti
• E) Fransa-Suriye antlaşması → Cemiyet çözümü → Hatay Devleti → Katılma

Çözüm: 1936, 1937, 1938 ve 1939 sırası izlenmiştir. Cevap: E.

Örnek 4 — Uluslararası ortam

Soru: Fransa'nın Hatay konusunda uzlaşmaya yönelmesinde etkili olan gelişme hangisidir?

• A) Suriye'nin bağımsızlığını reddetmesi
• B) Yaklaşan büyük savaş öncesinde Ankara'nın desteğini kazanmak istemesi
• C) Türkiye'nin Fransa'ya savaş açması
• D) Milletler Cemiyeti'nin dağılması
• E) Sovyetlerin baskısı

Çözüm: Fransa ve İngiltere Doğu Akdeniz'de Türkiye'nin desteğini önemsiyordu. Cevap: B.

• Hatay'ın Atatürk döneminde Türkiye'ye katıldığını sanmak. Katılma 1939'da, Atatürk'ün ölümünden sonra gerçekleşti.
• Hatay Devleti'ni Türkiye'nin bir ili sanmak. 1938–1939 arasında ayrı bir devlet olarak var oldu.
• 1937 çözümünü tam bağımsızlık sanmak. Hatay iç işlerinde bağımsız, dış işlerinde Suriye'ye bağlıydı.
• Hatay'ın Lozan'da sınır dışında bırakıldığını düşünmek. Sınır 1921 Ankara Antlaşması'yla belirlenmiş, Lozan bunu kabul etmişti.
• Katılımın herkesçe tanındığını sanmak. Suriye bu katılımı tanımadı.