Bütünleyici ilkeler

Taş bir köprüyü düşünelim. Ayaklar köprünün yükünü taşır; ama ayakları birbirine bağlayan kemerler, aralardaki harç ve taşların dizilişi olmasa, ayaklar tek başına bir köprü oluşturmaz. Önceki üç derste altı temel ilkeyi tek tek inceledik. Ancak ders kitaplarında bu altı ilkenin yanında, onları birbirine bağlayan, onlara yön veren ve anlamlarını tamamlayan başka ilkelerden de söz edilir. Millî egemenlikten insanlık sevgisine kadar uzanan bu ilkeler, temel ilkelerin arasındaki boşlukları doldurur. Bu derste bütünleyici ilkeleri, her birinin hangi uygulamalarda karşılık bulduğunu göstererek ele alıyoruz.

• Bütünleyici ilkelerin ne anlama geldiğini ve temel ilkelerle ilişkisini açıklarsın.
• Her bütünleyici ilkeyi bir uygulamayla eşleştirirsin.
• Millî egemenlik ile millî bağımsızlık arasındaki farkı ayırt edersin.
• Çağdaşlaşma ile bilimsellik ve akılcılık ilkelerinin inkılaplardaki yerini değerlendirirsin.

Bütünleyici ilke ne demektir?

Altı temel ilke 1937'de anayasaya girmişti. Bütünleyici ilkeler ise anayasada ayrı ayrı sayılmaz; ama temel ilkelerin uygulanmasında yol gösteren, onların ortak paydasını oluşturan düşüncelerdir. Ders kitaplarında bütünleyici ilkeler genellikle şu başlıklarla sayılır: millî egemenlik, millî bağımsızlık, millî birlik ve beraberlik, yurtta sulh cihanda sulh, çağdaşlaşma, bilimsellik ve akılcılık, insan ve insanlık sevgisi. Bazı kaynaklarda bu listeye eklemeler yapıldığı ya da başlıkların farklı adlandırıldığı görülür; ama ana çerçeve büyük ölçüde aynıdır.

Millî egemenlik

Millî egemenlik, yönetme yetkisinin milletin elinde olması ve millet adına onun seçtiği temsilciler tarafından kullanılmasıdır. Bu ilke, cumhuriyetçilik ile halkçılığın ortak zeminidir. Ders kitaplarında, egemenliğin bir kişiye, aileye ya da zümreye değil, bütün millete ait olduğu ve bu yetkinin anayasa ile kanunlar çerçevesinde kullanıldığı vurgulanır. Kurtuluş Savaşı sırasında Amasya Genelgesi ve kongrelerle dile getirilen bu düşünce, TBMM'nin açılmasıyla kurumsal bir biçim kazandı. Hanedan yönetiminin sona ermesi, rejimin cumhuriyet olarak adlandırılması ve kadınlara siyasi haklar tanınması bu ilkenin genişleyen uygulamalarıdır.

Millî bağımsızlık

Millî bağımsızlık, devletin hiçbir dış gücün denetimi altında olmadan kendi kararlarını kendisinin vermesidir. Ders kitaplarında bu bağımsızlığın yalnız siyasi değil, askerî, ekonomik, hukuki ve kültürel boyutları da olduğu vurgulanır. Sivas Kongresi'nde manda ve himayenin reddedilmesi, Misak-ı Millî kararları, Lozan'da yabancı ayrıcalıklarının sona erdirilmesi ve Kabotaj Kanunu bu ilkenin örnekleridir.

Millî egemenlik ile millî bağımsızlık sık karıştırılır. Aralarındaki fark şudur: Egemenlik içeriye bakar ve yönetme yetkisinin kimde olduğunu söyler; bağımsızlık ise dışarıya bakar ve devletin başka devletlere bağımlı olmadığını anlatır. Bir ülke bağımsız olup da egemenliği bir hanedanın elinde olabilir; Osmanlı'nın uzun dönemleri buna örnektir.

Millî birlik ve beraberlik

Bu ilke, milleti oluşturan bireylerin ortak amaçlar etrafında dayanışma içinde olmasını ifade eder. Kurtuluş Savaşı'nda cepheye cephane taşıyan kadınlar, Tekalif-i Milliye ile elindekini paylaşan köylüler, kongrelerde bir araya gelen farklı bölgelerin temsilcileri bu dayanışmanın örnekleri olarak anılır. Ders kitaplarında bu ilkenin, toplumu bölebilecek ayrılıkların değil, birleştiren bağların öne çıkarılmasını istediği vurgulanır. Bu yönüyle milliyetçilik ve halkçılıkla yakından ilişkilidir.

Yurtta sulh cihanda sulh

Bu ilke, ülke içinde huzurun ve dünyada barışın korunmasını hedefler. Dış politikada barışçı bir tutumu, saldırgan ve yayılmacı hedeflerden uzak durmayı, uyuşmazlıkları anlaşma yoluyla çözmeyi ifade eder. Cumhuriyet'in 1930'lardaki dış politikasında komşu ülkelerle yapılan antlaşmalar ve uluslararası kuruluşlara katılım, bu ilkenin örnekleri olarak ele alınır; bu antlaşmalar ilerideki derslerde ayrıntılı biçimde işlenecektir. Ancak bu ilke, ülkenin haklarından vazgeçmek anlamına gelmez; ders kitaplarında barışın, bağımsızlığın korunmasıyla birlikte düşünüldüğü belirtilir.

Çağdaşlaşma

Çağdaşlaşma, toplumun çağın gerektirdiği bilgi, kurum ve yaşam biçimlerine ulaşmasıdır. Ders kitaplarında Mustafa Kemal'in hedefinin, Türk milletini çağdaş uygarlık düzeyinin üzerine çıkarmak olduğu anlatılır. Harf İnkılabı, takvim, saat ve ölçü birimlerindeki değişiklikler, kıyafet düzenlemeleri ve Medeni Kanun bu ilkenin uygulamalarıdır. Çağdaşlaşma, millî kültürü terk etmek olarak değil, onu koruyarak geliştirmek olarak açıklanır.

Bilimsellik ve akılcılık

Bu ilke, sorunların çözümünde aklın ve bilimin yol gösterici olmasını ifade eder. Kararların gelenek, alışkanlık ya da dogmalara göre değil, gözleme, deneye ve akıl yürütmeye dayanarak verilmesi istenir. Üniversite Reformu, Türk tarihini ve dilini inceleyen kurumların kurulması, eğitimin laik ve bilimsel bir temele oturtulması bu ilkenin uygulamalarıdır. Laiklik ve inkılapçılıkla sıkı bir bağ içindedir.

İnsan ve insanlık sevgisi

Bu ilke, ırk, din, dil ve cinsiyet ayrımı gözetmeksizin insana değer vermeyi ve bütün insanlığın barış ve refahını gözetmeyi ifade eder. Ders kitaplarında, Atatürk'ün milletleri birbirine düşman olarak değil, insanlığın parçaları olarak gördüğü anlatılır. Yurtta sulh cihanda sulh ilkesi ile birlikte, dış politikanın insani temelini oluşturur.

Temel ve bütünleyici ilkelerin ilişkisi

Bütünleyici ilkeler, temel ilkelerin yanında bağımsız bir liste değil, onların birbirine bağlanma biçimidir. Örneğin millî egemenlik cumhuriyetçiliği ve halkçılığı, millî bağımsızlık milliyetçiliği, bilimsellik ve akılcılık ise laiklik ile inkılapçılığı tamamlar.

Bir uygulama, birden çok ilke

Sınavlarda bir uygulamanın tek bir ilkeyle eşleştirilmesi istenebilir; ama gerçekte çoğu uygulama birden fazla ilkeye dokunur. 1934'te kadınların meclise aday olabilmesini ve oy verebilmesini düşünelim. Bu karar, yönetme yetkisini kullanan kitleyi genişlettiği için millî egemenlikle; kadınla erkeği eşitlediği için halkçılıkla; dönemin pek çok ülkesinden önce atılmış bir adım olduğu için çağdaşlaşmayla ilişkilidir. Lozan Antlaşması da benzer biçimde hem millî bağımsızlığın hem de uyuşmazlıkları masada çözme yönüyle yurtta sulh cihanda sulh ilkesinin örneğidir. Bu nedenle soruda «öncelikle» ya da «doğrudan» gibi bir ifade varsa, uygulamanın en temel amacına bakmak gerekir. Böyle bir ifade yoksa, seçeneklerdeki ilkelerin her biri için uygulamanın o ilkeye nasıl hizmet ettiği düşünülmelidir.

Değerlendirme

Bütünleyici ilkeler, temel ilkelerin günlük uygulamada nasıl yorumlanacağını gösterir. Ancak ilkeler ister temel ister bütünleyici olsun, tek tek ezberlendiğinde birbirinden kopuk görünür. Onları bir arada düşünmek, bir düşünce sistemi olarak ele almayı gerektirir. Sıradaki derste ilkelerin tümünü bir bütün olarak ele alan Atatürkçü düşünce sistemini inceleyeceğiz.

Örnek 1 — Egemenlik mi bağımsızlık mı?

Soru: Millî egemenlik ile millî bağımsızlık arasındaki farkı doğru açıklayan hangisidir?

• A) İkisi de yalnız dış politikayla ilgilidir.
• B) Egemenlik yönetme yetkisinin kimde olduğunu, bağımsızlık devletin dış güçlere bağımlı olmadığını anlatır.
• C) Bağımsızlık yönetme yetkisinin kimde olduğunu anlatır.
• D) İkisi aynı anlama gelir.
• E) Egemenlik yalnız ekonomiyle ilgilidir.

Çözüm: Egemenlik içeriye, bağımsızlık dışarıya bakar. Cevap: B.

Örnek 2 — İlke-uygulama eşleşmesi

Soru: Sivas Kongresi'nde manda ve himayenin reddedilmesi hangi bütünleyici ilkeyle ilişkilendirilir?

• A) Bilimsellik ve akılcılık
• B) İnsan ve insanlık sevgisi
• C) Çağdaşlaşma
• D) Millî bağımsızlık
• E) Yurtta sulh cihanda sulh

Çözüm: Bu karar ülkenin hiçbir dış gücün denetimine girmemesini istemiştir. Cevap: D.

Örnek 3 — Çağdaşlaşmanın anlamı

Soru: Ders kitaplarında çağdaşlaşma ilkesi nasıl açıklanır?

• A) Millî kültürü tümüyle terk etmek
• B) Yalnız yabancı dil öğrenmek
• C) Yalnız ekonomik büyüme
• D) Geleneği değiştirmeden korumak
• E) Millî kültürü koruyarak çağın bilgi, kurum ve yaşam biçimlerine ulaşmak

Çözüm: Harf, takvim ve ölçü değişiklikleri bu ilkenin uygulamalarıdır. Cevap: E.

Örnek 4 — Barış ve haklar

Soru: Yurtta sulh cihanda sulh ilkesi için hangisi doğrudur?

• A) Barış için ülkenin haklarından vazgeçilmesini öngörür.
• B) Yayılmacı bir dış politikayı savunur.
• C) Barışçı tutumu, bağımsızlığın korunmasıyla birlikte düşünür.
• D) Yalnız iç politikayla ilgilidir.
• E) Uluslararası kuruluşlara katılımı yasaklar.

Çözüm: Uyuşmazlıklar anlaşma yoluyla çözülür, ama haklardan vazgeçilmez. Cevap: C.

• Bütünleyici ilkelerin anayasada ayrı ayrı sayıldığını sanmak. 1937'de anayasaya giren altı temel ilkedir.
• Millî egemenlik ile millî bağımsızlığı karıştırmak. Biri yönetme yetkisinin kaynağını, öbürü dış güçlerden bağımsızlığı anlatır.
• Çağdaşlaşmayı millî kültürün terk edilmesi sanmak. Ders kitaplarında kültürü koruyarak geliştirmek olarak açıklanır.
• Yurtta sulh cihanda sulh ilkesini her koşulda ödün vermek olarak okumak. Barış, bağımsızlıkla birlikte düşünülür.
• Bütünleyici ilkeleri temel ilkelerden bağımsız bir liste gibi ezberlemek. Her biri bir ya da birkaç temel ilkeyi tamamlar.