Laiklik ve inkılapçılık

Bir kanunun doğru olup olmadığına kim karar verir: kutsal bir metnin yorumcuları mı, yoksa halkın seçtiği bir meclis mi? Bir kez yapılan bir değişiklik, yıllar sonra koşullar değiştiğinde olduğu gibi mi korunmalı, yoksa yenilenmeli mi? Osmanlı'nın son yüzyılında bu sorular defalarca tartışılmış, ama kesin bir yanıta bağlanmamıştı. Cumhuriyet döneminde bu sorular laiklik ve inkılapçılık ilkeleriyle yanıtlandı. Bu derste birincisinin devlet ile din arasındaki ilişkiyi, ikincisinin değişime bakışı nasıl tanımladığını okul kitaplarındaki tanımlar üzerinden ele alıyoruz.

• Laiklik ilkesinin anlamını ve kapsamını açıklarsın.
• Laiklikle ilgili uygulamaları kronolojik sırayla açıklarsın.
• İnkılapçılık ilkesinin anlamını açıklarsın; inkılap ile ıslahat arasındaki farkı ayırt edersin.
• Altı ilke arasındaki bağlantıları değerlendirirsin.

Laikliğin anlamı

Ders kitaplarında laiklik, din ve devlet işlerinin birbirinden ayrılması olarak tanımlanır. Bu tanımın birkaç boyutu vardır:

• Devletin yönetimi ve kanunları dinî kurallara değil, akla, bilime ve toplumun ihtiyaçlarına dayanır. Kanunları halkın seçtiği meclis yapar.
• Din ve vicdan özgürlüğü güvence altındadır. Herkes dilediği inancı benimseyebilir, ibadetini yapabilir ya da hiçbir inancı benimsemeyebilir.
• Devlet, bütün inançlara eşit uzaklıkta durur; vatandaşlar arasında inançları nedeniyle ayrım yapmaz.
• Din, siyasi amaçlarla kullanılmaz; dinî duygular siyasi çıkar için araç yapılamaz.

Ders kitaplarında, laikliğin dine karşı bir tutum olmadığı, aksine dinin siyasetin etkisinden korunmasını da amaçladığı vurgulanır. Laiklik yalnız devlet yönetimiyle sınırlı değildir; eğitimde, hukukta ve toplumsal hayatta da aklın ve bilimin esas alınmasını kapsar.

Laikliğe neden gerek duyuldu?

Osmanlı Devleti'nde padişahın kararlarının ve kanunların dinî kurallara uygunluğu, çoğu zaman şeyhülislamın verdiği fetvalarla onaylanıyordu. Ders kitaplarında, bu yapının yeniliklerin önünde zaman zaman engel oluşturduğu, ayrıca dinin siyasi çekişmelerde araç olarak kullanılabildiği anlatılır. Tanzimat'tan sonra eski kurumların yanına yenilerinin eklenmesi ise hukukta ve eğitimde ikilik yaratmıştı. Egemenliğin millete ait olduğunu ilan eden yeni devlet, kanunlarının meşruiyetini dinî bir onaya değil, meclisin iradesine dayandırmak istiyordu. Laiklik, bu nedenle cumhuriyetçilikle birlikte düşünülür. Farklı inançlardan vatandaşların aynı kanunlara bağlı ve eşit olması da ancak böyle bir düzende mümkün görülüyordu.

Türkiye'deki uygulamanın bir özelliği

Türkiye'de din hizmetleri, 1924'te kurulan Diyanet İşleri Başkanlığı aracılığıyla bir devlet kurumu tarafından yürütülür. Ders kitaplarında bu düzenin, din hizmetlerinin düzenli ve denetimli biçimde sunulmasını amaçladığı anlatılır. Bu modelin, din ile devleti kurumsal olarak tümüyle ayıran başka ülkelerdeki uygulamalardan farklı olduğu ve bu farkın nasıl yorumlanacağı, siyaset bilimi ve hukuk alanında tartışılan bir konudur.

Laiklikle ilgili uygulamalar

Laiklik tek bir kararla değil, birbirini izleyen adımlarla hayata geçti. Ders kitaplarında bu adımlar genellikle şu sırayla anlatılır:

1. Saltanatın kaldırılması (1922): Siyasi otoritenin hanedana ve onun dinî meşruiyetine dayanması sona erdi.
2. Halifeliğin kaldırılması (1924): Devletin dinî bir makamla bağı koparıldı.
3. Şer'iye ve vakıf işlerine bakan bakanlığın kaldırılması (1924): Din işleri hükümetin bir bakanlığı olmaktan çıkarıldı.
4. Tevhid-i Tedrisat (1924): Eğitim tek çatı altında, laik bir yapıya kavuştu.
5. Şer'iye mahkemelerinin kaldırılması (1924): Yargı birliği sağlandı.
6. Tekke ve zaviyelerin kapatılması (1925): Tarikatların toplum üzerindeki örgütlü etkisi kaldırıldı.
7. Medeni Kanun (1926): Aile ve miras hukuku dinî kurallardan ayrıldı.
8. Anayasadaki resmî din maddesinin kaldırılması (1928): Ders kitaplarında, aynı yıl milletvekillerinin yemininde dinî ifadelerin yerine namus ve şeref üzerine yemin edilmesinin kabul edildiği de anlatılır.
9. Laikliğin anayasaya girmesi (1937).

İnkılapçılığın anlamı

İnkılapçılık, ders kitaplarında iki boyutlu olarak açıklanır:

• Korumak: Yapılan inkılapları korumak ve onlara yönelecek geri dönüş girişimlerine karşı durmak.
• Sürdürmek: Toplumun sürekli olarak çağdaş uygarlık düzeyine ulaşmasını hedeflemek; koşullar değiştikçe yeni yenilikleri gerçekleştirmek.

Bu ilke, öteki ilkelerin dinamik yanını oluşturur. Ders kitaplarında inkılapçılığın, değişimi bir kerede bitmiş bir iş olarak değil, sürekli bir süreç olarak gördüğü vurgulanır. İnkılapçılık, değişime karşı çıkan ve eski düzenin korunmasını savunan tutuculuk anlayışının karşısında yer alır. Ancak bu ilke, her yeniliğin düşünmeden kabul edilmesi anlamına da gelmez; yeniliklerin toplumun ihtiyaçlarına ve çağın koşullarına uygun olması beklenir. Bu süreçte yol gösterici olarak akıl ve bilim öne çıkarılır; Mustafa Kemal'in hayatta en gerçek yol göstericinin bilim olduğunu söylediği aktarılır.

İnkılap ile ıslahat arasındaki fark

Sınavlarda sık sorulan ayrımlardan biri budur:

• Islahat, var olan kurumları ve düzeni koruyarak onları iyileştirmeye çalışan değişikliklerdir. Osmanlı'nın son döneminde yapılan yenilikler çoğunlukla bu niteliktedir: eski kurumlar yerinde bırakılmış, yanlarına yenileri eklenmiştir. Örneğin medreseler korunurken yanına mektepler açılmıştı.
• İnkılap ise var olan kurumları kökünden değiştirerek yerine yenilerini koyan değişikliklerdir. Cumhuriyet döneminde medreseler kapatılmış, eğitim tek bir sisteme bağlanmıştır; şer'iye mahkemeleri kaldırılmış, tek bir yargı sistemi kurulmuştur.

Kısacası ıslahat eskiyi düzeltir, inkılap eskinin yerine yeniyi koyar. Bir de evrim kavramı vardır: toplumların kendiliğinden ve yavaş yavaş değişmesini anlatır. İnkılap ise bilinçli olarak ve kısa sürede yapılan köklü bir değişikliktir. Ders kitaplarında Osmanlı'daki ıslahatların kurumlar arasında ikilik yarattığı, cumhuriyet inkılaplarının ise bu ikiliği ortadan kaldırmayı amaçladığı vurgulanır.

İlkeler arasındaki bağ

Altı ilke birbirini tamamlayan bir bütündür. Cumhuriyetçilik egemenliği millete verir; laiklik ise milletin iradesini devletin tek meşruiyet kaynağı yapar. Milliyetçilik milleti ortak vatandaşlık bağıyla tanımlar; laiklik bu bağın din ortaklığına değil vatandaşlığa dayanmasını mümkün kılar. Halkçılık eşitliği öngörür; laiklik farklı inançtaki vatandaşların kanun önünde eşit olmasını güvenceye alır. İnkılapçılık ise bütün bu ilkelerin korunmasını ve geliştirilmesini sağlar.

Değerlendirme

Laiklik devletin dinle ilişkisini, inkılapçılık ise değişime bakışını tanımlar. İkisi birlikte, yeni devletin geçmişle ilişkisini belirler: geçmişin kurumları korunmaz, ama toplum sürekli olarak çağdaşlaşmaya yöneltilir. Ancak altı ilke tek başına bütün düşünce sistemini açıklamaz; bu ilkeleri tamamlayan ve onlarla birlikte anılan başka ilkeler de vardır. Sıradaki derste bu bütünleyici ilkeleri inceleyeceğiz.

Örnek 1 — Laikliğin tanımı

Soru: Ders kitaplarında laiklik ilkesine verilen anlam hangisidir?

• A) Ekonomide devletin öncülük etmesi
• B) Yönetimin halk için yapılması
• C) Din ve devlet işlerinin birbirinden ayrılması
• D) Ulusal sınırların korunması
• E) Seçimle iş başına gelen yönetim

Çözüm: Laiklik, devlet yönetiminin ve kanunların dinî kurallara değil akla ve bilime dayanmasını ifade eder. Cevap: C.

Örnek 2 — İnkılap mı ıslahat mı?

Soru: Aşağıdakilerden hangisi ıslahat niteliğindeki bir değişikliktir?

• A) Medreseler korunurken yanlarına mektepler açılması
• B) Medreselerin kapatılması
• C) Şer'iye mahkemelerinin kaldırılması
• D) Halifeliğin kaldırılması
• E) Saltanatın kaldırılması

Çözüm: Eski kurum yerinde bırakılmış, yanına yenisi eklenmiştir. Cevap: A.

Örnek 3 — Laikliğin ilk adımı

Soru: Ders kitaplarında laiklik yönündeki ilk adım olarak gösterilen uygulama hangisidir?

• A) Tevhid-i Tedrisat
• B) Medeni Kanun
• C) Tekke ve zaviyelerin kapatılması
• D) Laikliğin anayasaya girmesi
• E) Saltanatın kaldırılması

Çözüm: Bu adımla siyasi otoritenin hanedana ve onun dinî meşruiyetine dayanması sona ermiştir. Cevap: E.

Örnek 4 — İnkılapçılığın iki boyutu

Soru: İnkılapçılık ilkesinin iki boyutu hangileridir?

• A) Yasaklamak ve cezalandırmak
• B) Yapılan inkılapları korumak ve çağdaşlaşmayı sürdürmek
• C) Geçmişe dönmek ve beklemek
• D) Ekonomiyi yönetmek ve vergi toplamak
• E) Sınırları korumak ve genişletmek

Çözüm: Bu ilke öteki ilkelerin dinamik yanını oluşturur. Cevap: B.

• Laikliği dine karşı bir tutum sanmak. Ders kitaplarında laikliğin din ve vicdan özgürlüğünü güvenceye aldığı vurgulanır.
• Laikliğin 1924 Anayasası'nda yer aldığını düşünmek. Resmî din maddesi 1928'de metinden çıkarıldı, laiklik ilkesi ise 1937'de eklendi.
• İnkılap ile ıslahatı karıştırmak. Islahat eskiyi düzeltir; inkılap eskinin yerine yeniyi koyar.
• İnkılapçılığı yalnız korumak olarak anlamak. İlke aynı zamanda değişimi sürdürmeyi de kapsar.
• Laikliği yalnız devlet yönetimiyle sınırlamak. Eğitimde, hukukta ve toplumsal hayatta aklın ve bilimin esas alınmasını da kapsar.