Halkçılık ve devletçilik

Bir ülkede herkes oy kullanabiliyor, ama bazı aileler kanun karşısında ayrıcalıklıysa, köylü hasadının onda birini devlete bırakıyorsa ve kadınlar mirastan eksik pay alıyorsa, o ülkede egemenlik gerçekten milletin midir? Öte yandan sermayesi az bir ülkede kimse fabrika kurmaya cesaret edemiyorsa, devlet seyirci mi kalmalı, yoksa kendisi mi yatırım yapmalı? Cumhuriyet'in kurucuları bu iki soruya iki ilkeyle yanıt verdi. Bu derste, devletin kimin yararına yönetileceğini tanımlayan halkçılığı ve ekonomideki yerini belirleyen devletçiliği, ders kitaplarında açıklandığı biçimiyle inceliyoruz.

• Halkçılık ilkesinin anlamını ve öteki ilkelerle ilişkisini açıklarsın.
• Halkçılıkla ilişkili uygulamaları sıralarsın.
• Devletçilik ilkesinin anlamını, liberal ve sosyalist ekonomi anlayışlarından farkını açıklarsın.
• Bir uygulamanın halkçılık mı devletçilik mi olduğunu gerekçesiyle belirlersin.

Halkçılık: egemenliğin içeriği

Cumhuriyetçilik egemenliğin millete ait olduğunu söyler. Halkçılık ise bu egemenliğin nasıl ve kimin yararına kullanılacağını tanımlar. Ders kitaplarında halkçılık, yönetimin halk tarafından ve halk için yapılması, toplumda hiçbir kişiye, aileye ya da sınıfa ayrıcalık tanınmaması ve herkesin kanun önünde eşit olması anlamında açıklanır.

Halkçılığın temel öğeleri şöyle özetlenebilir:

• Eşitlik: Kişiler arasında doğum, servet, cinsiyet ya da inanç nedeniyle kanun önünde ayrım yapılmaz.
• Katılım: Halk, seçtiği temsilciler aracılığıyla yönetime katılır. Bu yönüyle halkçılık, demokrasi anlayışıyla sıkı bir bağ içindedir.
• Halk yararı: Devletin görevi, halkın refahını ve gelişmesini sağlamaktır.
• Dayanışma: Ders kitaplarında halkçılığın, toplumu birbirine düşman sınıflardan oluşan bir yapı olarak değil, birbirini tamamlayan meslek gruplarının dayanışması olarak gördüğü anlatılır. Bu yaklaşımın, sınıf çatışmasını esas alan görüşlerden farklı olduğu vurgulanır.

Halkçılıkla ilgili uygulamalar

• Saltanatın kaldırılması ve cumhuriyetin ilanı, egemenliğin bir aileden alınıp halka verilmesi anlamında halkçılıkla da ilişkilidir.
• Aşarın kaldırılması, nüfusun büyük bölümünü oluşturan köylünün yükünü hafifletmiştir. Ders kitaplarında «Köylü milletin efendisidir» sözünün bu anlayışı yansıttığı anlatılır.
• Medeni Kanun, kadın ve erkeği aile hayatında eşitlemiştir.
• Kadınlara siyasi hakların tanınması, yönetime katılımı nüfusun yarısına genişletmiştir.
• Lakap ve unvanların kaldırılması ile Soyadı Kanunu, vatandaşlar arasındaki görünür ayrıcalıkları azaltmıştır.
• 1924'te çıkarılan Köy Kanunu, köylerin yönetimini düzenleyerek köylünün kendi işlerine katılımını tanımlamıştır.
• Millet Mektepleri ve Halkevleri gibi kurumlar, eğitimi ve kültürü halkın geniş kesimlerine ulaştırmayı amaçlamıştır. Ders kitaplarında, 1932'de açılan Halkevlerinin kentlerde kütüphane, kurs, tiyatro ve spor etkinlikleri düzenlediği anlatılır.

Halkçılığın uygulamadaki sınırları

Halkçılık ilkesi katılımı vurgulasa da bu dönemde siyasi hayat büyük ölçüde tek parti çerçevesinde yürüdü. Muhalefet partisi denemeleri kısa sürdü; seçimler çoğunlukla iki dereceli yapıldı, yani halk önce ikinci seçmenleri, onlar da milletvekillerini seçti. Kaynaklarda, ilkede öngörülen katılım ile dönemin siyasi uygulamaları arasındaki farkın farklı biçimlerde yorumlandığı aktarılır. Kimi araştırmacılar bu dönemi halkın yönetime katılmaya hazırlandığı bir geçiş evresi olarak görür, kimileri ise katılımın sınırlı kaldığını vurgular. Ders kitaplarında ise halkçılığın, 1946'da çok partili hayata geçişle daha geniş bir uygulama alanı bulduğu belirtilir.

Devletçilik: ekonomide devletin rolü

Devletçilik, ekonomide devletin üstleneceği rolü tanımlar. Ders kitaplarında devletçilik, özel girişimin yetersiz kaldığı ya da çok büyük sermaye gerektiren alanlarda devletin doğrudan yatırım yapması ve ekonomiyi düzenlemesi olarak açıklanır. Bu ilke, özel mülkiyeti ve özel girişimi ortadan kaldırmaz. Devlet, özel sektörün yerine geçmek için değil, onun eksik kaldığı yerleri doldurmak ve ülkenin kalkınmasını hızlandırmak için ekonomiye girer.

Önceki derste görüldüğü gibi, bu ilke uygulamaya 1929 dünya ekonomik bunalımından sonra kondu. Sümerbank ve Etibank gibi kuruluşlar ile 1934'te başlayan ilk sanayi planı, ilkenin somut örnekleridir. Ders kitaplarında, demiryollarının devlet eliyle işletilmesinin ve tütün, tuz gibi bazı ürünlerde devlet tekellerinin kurulmasının da bu anlayışla ilişkilendirildiği anlatılır.

Devletçilik, liberalizm ve sosyalizm

Devletçiliği anlamanın en iyi yolu, onu iki farklı ekonomik anlayışla karşılaştırmaktır:

• Liberal ekonomide devlet ekonomiye mümkün olduğunca az karışır; üretim ve yatırım büyük ölçüde özel kişilere bırakılır.
• Sosyalist ekonomide üretim araçları büyük ölçüde devletin ya da toplumun mülkiyetindedir; özel girişime ya hiç yer verilmez ya da çok dar bir alan bırakılır.
• Devletçilikte ise özel mülkiyet ve özel girişim korunur; devlet, gerekli gördüğü alanlarda özel sektörle birlikte ekonomide yer alır. Ders kitaplarında bu düzen, karma ekonomi olarak da adlandırılır.

Bu yüzden devletçilik, ne tam bir serbest piyasa ne de tümüyle devlet denetiminde bir ekonomidir. Bu ara yolun seçilmesinde ülkenin özel koşulları belirleyici oldu: sermaye birikimi azdı, girişimci sayısı sınırlıydı, ama dünyadaki bunalım dışarıdan yatırım beklemeyi de olanaksız kılıyordu. Ders kitaplarında, bu koşullarda devletin hem yatırımcı hem de özel sektöre yol gösteren bir rol üstlendiği anlatılır. Devlet fabrikaları bir yandan üretim yaparken, bir yandan da teknik eleman ve usta yetiştiren okullar gibi çalıştı. Kaynaklarda, ilkenin dönemin koşullarına göre esnek uygulandığı ve sermaye birikimi arttıkça devletin rolünün azalabileceğinin öngörüldüğü aktarılır.

İki ilkenin bağı

Halkçılık ile devletçilik birbirini tamamlar. Halkçılık devletin halkın yararına çalışmasını ister; devletçilik ise bu amaca ulaşmak için ekonomide gerekli araçları sağlar. Halkçılık toplumsal eşitliği bir hedef olarak koyarken, devletçilik bu hedefin ekonomik temelini oluşturmaya çalıştı. Fabrikaların sermayesi az olan bölgelere kurulması, hem kalkınmayı hızlandırmak hem de ülkenin farklı bölgeleri arasındaki gelir farkını azaltmak amacını taşıyordu. Devletçilik uygulamalarının verimliliği ve sonuçları ise sonraki yıllarda iktisatçılar arasında farklı biçimlerde değerlendirildi.

Değerlendirme

Halkçılık, egemenliğin bir ayrıcalık değil herkesin ortak hakkı olduğunu; devletçilik ise kalkınmanın yalnız piyasaya bırakılamayacak bir sorumluluk olduğunu dile getirir. İki ilke birlikte, yeni devletin toplumsal ve ekonomik yüzünü tanımlar. Sınavlarda bu iki ilke sık karıştırılır; ayırt etmek için uygulamanın eşitlikle mi, yoksa ekonomideki yatırımla mı ilgili olduğuna bakmak yeterlidir. Ancak bu ilkeleri hayata geçiren değişikliklerin önemli bir bölümü, devletin dinle ilişkisini ve değişime nasıl bakacağını da yeniden belirlemeyi gerektiriyordu. Sıradaki derste laiklik ve inkılapçılık ilkelerini inceleyeceğiz.

Örnek 1 — Halkçılığın özü

Soru: Ders kitaplarında halkçılık ilkesine verilen anlam hangisidir?

• A) Devletin fabrika kurması
• B) Dinin devlet işlerinden ayrı tutulması
• C) Yönetimin halk için yapılması, kimseye ayrıcalık tanınmaması ve kanun önünde eşitlik
• D) Değişimin sürekli kılınması
• E) Millî kültürün korunması

Çözüm: Halkçılık, egemenliğin nasıl ve kimin yararına kullanılacağını tanımlar. Cevap: C.

Örnek 2 — Devletçiliğin sınırı

Soru: Devletçilik ilkesi için hangisi doğrudur?

• A) Özel mülkiyeti kaldırır.
• B) Bütün üretimi devlete bırakır.
• C) Devletin ekonomiye hiç karışmamasını öngörür.
• D) Özel girişimi korur; devletin özel sektörün yetersiz kaldığı alanlarda yatırım yapmasını öngörür.
• E) Yalnız tarımı düzenler.

Çözüm: Devletçilik karma ekonomi olarak da adlandırılır. Cevap: D.

Örnek 3 — Uygulamayı ilkeyle eşleştirmek

Soru: Aşar vergisinin kaldırılması en çok hangi ilkenin yansımasıdır?

• A) İnkılapçılık
• B) Halkçılık
• C) Laiklik
• D) Milliyetçilik
• E) Cumhuriyetçilik

Çözüm: Karar nüfusun büyük bölümünü oluşturan köylünün yükünü hafifletmiştir. Cevap: B.

Örnek 4 — Üç ekonomik anlayış

Soru: Üretim araçlarının büyük ölçüde devletin ya da toplumun mülkiyetinde olduğu ekonomik anlayış hangisidir?

• A) Liberalizm
• B) Devletçilik
• C) Karma ekonomi
• D) Merkantilizm
• E) Sosyalizm

Çözüm: Devletçilik ise özel mülkiyeti korur. Cevap: E.

• Devletçiliği sosyalizmle eş tutmak. Devletçilik özel mülkiyeti ve özel girişimi korur.
• Devletçiliği Cumhuriyet'in ilk gününden beri uygulanmış saymak. İlke 1929 bunalımından sonra uygulamaya kondu.
• Halkçılığı yalnız seçimlerle sınırlamak. Halkçılık eşitliği, ayrıcalıkların kaldırılmasını ve halk yararını da kapsar.
• Halkevlerini Millet Mektepleriyle karıştırmak. Millet Mektepleri okuma yazma öğretti; Halkevleri geniş bir kültür ve eğitim programı yürüttü.
• Saltanatın kaldırılmasını yalnız cumhuriyetçilikle ilişkilendirmek. Karar, egemenliğin bir aileden halka geçmesi yönüyle halkçılıkla da bağlantılıdır.