Cumhuriyetçilik ve milliyetçilik

Bir öğrenci, şimdiye kadar okuduğu değişiklikleri bir kâğıda sıralasa uzun bir liste çıkar: meclisin açılması, saltanatın kaldırılması, cumhuriyetin ilanı, Medeni Kanun, yeni harfler, soyadı. Peki bu değişiklikler birbirinden bağımsız kararlar mıydı, yoksa onları birbirine bağlayan bir düşünce var mıydı? Cumhuriyet'in kurucuları bu soruya altı ilkeyle yanıt verdi. Bu ilkeler zamanla parti programına, ardından anayasaya girdi. Bu derste ilkelerin nasıl ortaya çıktığını ve ilk ikisini, yani cumhuriyetçilik ile milliyetçiliği, ders kitaplarında tanımlandığı biçimiyle inceliyoruz.

• Atatürk ilkelerinin ortaya çıkışını ve anayasaya girişini açıklarsın.
• Cumhuriyetçilik ilkesinin anlamını ve uygulamalarını açıklarsın.
• Milliyetçilik ilkesinin ders kitaplarında vurgulanan niteliklerini açıklarsın.
• Bir inkılabın hangi ilkeyle ilişkili olduğunu gerekçesiyle belirlersin.

İlkeler nasıl ortaya çıktı?

Atatürk ilkeleri, önceden yazılmış bir kitaptan alınmadı. Kurtuluş Savaşı ve sonrasındaki uygulamalar içinde biçimlendi; ardından bu uygulamaları açıklayan ve yönlendiren ilkeler olarak adlandırıldı. Ders kitaplarında, ilkelerin bir bölümünün 1927'de Cumhuriyet Halk Fırkası'nın tüzüğünde yer aldığı, 1931'de partinin programında altısının birlikte sayıldığı anlatılır. Partinin amblemindeki altı ok bu ilkeleri simgeler. 1937'de yapılan anayasa değişikliğiyle ilkeler devletin temel nitelikleri olarak anayasaya girdi.

Altı ilke şunlardır: cumhuriyetçilik, milliyetçilik, halkçılık, devletçilik, laiklik ve inkılapçılık. Bu ilkeler birbirinden ayrı düşünülmez; biri öbürünü tamamlar. Örneğin cumhuriyetçilik egemenliği millete verir, halkçılık bu egemenliğin bütün halk için kullanılmasını, laiklik ise egemenliğin dinî bir kaynağa dayanmamasını gerektirir.

Cumhuriyetçilik

Cumhuriyetçilik, devletin yönetim biçiminin cumhuriyet olmasını ve egemenliğin millete ait olmasını ifade eder. Bu ilkeye göre yönetenler, belirli bir aileden doğdukları için değil, seçimle ve belirli bir süre için iş başına gelir. Yönetim yetkisi, milletin seçtiği temsilciler aracılığıyla kullanılır.

Ders kitaplarında cumhuriyetçiliğin, Osmanlı'daki hanedan egemenliğinin yerine millî egemenliği koyan ilke olduğu vurgulanır. Mustafa Kemal Paşa'nın cumhuriyeti, millî egemenliği en iyi gerçekleştiren yönetim biçimi olarak gördüğü anlatılır. Cumhuriyet, düşünce ve vicdan özgürlüğüne, eşitliğe ve hukukun üstünlüğüne dayanan bir yönetim olarak tanımlanır.

Bu ilkeyi daha iyi anlamak için öteki yönetim biçimleriyle karşılaştırmak yararlıdır. Mutlak monarşide egemenlik tümüyle hükümdara aittir. Meşrutiyette halkın seçtiği bir meclis bulunur, ama hükümdar yetkilerini korur; Osmanlı'nın son döneminde bu düzen iki kez denenmişti. Cumhuriyette ise egemenliğin tek kaynağı millettir ve devlet başkanı da seçimle belirlenir. Ders kitaplarında, cumhuriyetin yalnız bir ad değişikliği olmadığı, vatandaşın yönetime katılmasını ve yönetenlerin hesap vermesini gerektiren bir düzen olduğu vurgulanır. Bu nedenle cumhuriyetçilik, halkçılık ilkesiyle sıkı bir bağ içindedir.

Cumhuriyetçilikle ilgili başlıca uygulamalar:

• TBMM'nin açılması (1920),
• 1921 anayasasıyla egemenliğin millete verilmesi,
• Saltanatın kaldırılması (1922),
• Cumhuriyetin ilanı (1923),
• Halifeliğin kaldırılması (1924),
• 1924 Anayasası'na, devlet biçiminin cumhuriyet olduğunu belirten maddenin değiştirilmesinin önerilemeyeceği hükmünün konması,
• Çok partili hayata geçiş denemeleri.

Milliyetçilik

İmparatorluğun çöküş yıllarında devleti ayakta tutmak için çeşitli düşünce akımları ortaya çıkmıştı. Ders kitaplarında Osmanlıcılık akımının bütün toplulukları ortak bir Osmanlı kimliğinde birleştirmeyi, İslamcılık akımının Müslümanları din bağıyla bir arada tutmayı, Türkçülük akımının ise Türk kimliğini öne çıkarmayı amaçladığı anlatılır. Balkan Savaşları ve Birinci Dünya Savaşı sırasında ilk iki akımın imparatorluğu korumada yetersiz kaldığı görüşü güçlendi. Cumhuriyet'in milliyetçilik anlayışı bu birikimin üzerine kuruldu, ama onu yeni bir devletin sınırları ve vatandaşlık anlayışıyla yeniden tanımladı.

Ders kitaplarında Atatürk milliyetçiliği, ortak bir geçmişe, dile, kültüre ve geleceğe yönelik ortak bir ülküye sahip olan insanları bir arada tutan, birleştirici ve bütünleştirici bir anlayış olarak tanımlanır. Bu tanıma göre millet, soy ya da ırk temelinde değil; vatandaşlık bağı, ortak tarih ve kültür temelinde düşünülür. Ders kitaplarında, Türkiye Cumhuriyeti'ni kuran halkın Türk milleti olarak adlandırıldığı ve bu tanımın vatandaşlığı esas aldığı vurgulanır.

Ders kitaplarında bu milliyetçiliğin öne çıkarılan nitelikleri şunlardır:

• Birleştirici ve bütünleştiricidir: Toplumu bölen ayrılıkları değil, birleştiren bağları öne çıkarır.
• Barışçıdır: Başka milletlerin haklarına saygı gösterir; yayılmacı ve saldırgan değildir. «Yurtta sulh, cihanda sulh» sözünün bu anlayışı özetlediği anlatılır.
• Bağımsızlığa dayanır: Siyasi, ekonomik ve kültürel bağımsızlığı esas alır.
• Çağdaşlaşmaya açıktır: Millî kültürü korurken çağdaş uygarlıkla bağ kurmayı amaçlar.
• Laiklikle birlikte düşünülür: Millî birliği din ortaklığına değil, ortak vatandaşlığa dayandırır.

Milliyetçilikle ilgili başlıca uygulamalar:

• Ulusal sınırları belirleyen Misak-ı Millî kararları,
• Kapitülasyonların Lozan'da kaldırılması,
• Kabotaj Kanunu ve yerli malı kullanımının özendirilmesi,
• Tarih ve dil alanında araştırma kurumlarının açılması (1931, 1932),
• Harf İnkılabı ve Soyadı Kanunu,
• Hatay'ın anavatana katılması için yürütülen çabalar.

Milliyetçilik ilkesinin farklı dilleri konuşan ve farklı inançlara sahip toplulukların deneyimlerine uygulamada nasıl yansıdığı, tarih yazımında ayrıca tartışılan bir konudur. Bu tartışmada farklı araştırmacılar farklı dönemleri ve örnekleri öne çıkarır. Sınavlarda ise ilkenin ders kitaplarındaki tanımı ve bu tanıma bağlanan uygulamalar sorulur; bu nedenle önce tanımı doğru öğrenmek, ardından tartışmaların varlığından haberdar olmak gerekir.

Bir inkılabı bir ilkeyle ilişkilendirmek

Sınav sorularında sık sorulan beceri, bir inkılabın hangi ilkeyle ilişkili olduğunu bulmaktır. Bu soruların çoğunda birden fazla seçenek ilk bakışta uygun görünür; ayırt edici olan, inkılabın neyi değiştirmek için yapıldığıdır. Bunun için inkılabın asıl amacına bakmak gerekir. Saltanatın kaldırılmasının asıl amacı egemenliği hanedandan almaktır; bu nedenle önce cumhuriyetçilikle ilişkilendirilir. Kabotaj Kanunu'nun asıl amacı ekonomik bağımsızlıktır; bu nedenle milliyetçilikle ilişkilendirilir. Bazı inkılaplar birden fazla ilkeyle ilişkilidir: Halifeliğin kaldırılması hem cumhuriyetçilik hem laiklikle, Soyadı Kanunu hem milliyetçilik hem halkçılıkla bağlantılıdır.

Değerlendirme

Cumhuriyetçilik devletin kimin adına yönetileceğini, milliyetçilik ise bu devletin hangi bağlar üzerine kurulacağını tanımlar. İkisi birlikte, egemenliğin kaynağını ve toplumu bir arada tutan bağı açıklar. Ancak bir devletin yalnızca kimin adına yönetildiği değil, kimin yararına yönetildiği ve ekonomide nasıl bir rol üstleneceği de önemlidir. Sıradaki derste bu sorulara yanıt veren halkçılık ve devletçilik ilkelerini inceleyeceğiz.

Örnek 1 — İlkelerin anayasaya girişi

Soru: Altı ilke hangi yıl anayasa metnine eklenmiştir?

• A) 1924
• B) 1927
• C) 1931
• D) 1937
• E) 1946

Çözüm: İlkeler 1931'de parti programında birlikte sayılmış, 1937'de anayasaya girmiştir. Cevap: D.

Örnek 2 — Cumhuriyetçiliğin özü

Soru: Cumhuriyetçilik ilkesinin temel anlamı hangisidir?

• A) Devletin ekonomide öncülük etmesi
• B) Din ve devlet işlerinin ayrılması
• C) Yönetim biçiminin cumhuriyet olması ve egemenliğin millete ait olması
• D) Sürekli yenilik yapılması
• E) Toplumda sınıf ayrımı yapılmaması

Çözüm: Yönetenler seçimle ve belirli bir süre için iş başına gelir. Cevap: C.

Örnek 3 — Milliyetçiliğin niteliği

Soru: Ders kitaplarında Atatürk milliyetçiliğine yüklenen niteliklerden biri hangisidir?

• A) Yayılmacı olması
• B) Irk ayrımına dayanması
• C) Din ortaklığına dayanması
• D) Çağdaşlaşmaya kapalı olması
• E) Birleştirici ve bütünleştirici olması

Çözüm: Bu anlayış toplumu bölen değil, birleştiren bağları öne çıkarır. Cevap: E.

Örnek 4 — İnkılap-ilke eşleşmesi

Soru: Kabotaj Kanunu öncelikle hangi ilkeyle ilişkilendirilir?

• A) Milliyetçilik
• B) Laiklik
• C) Cumhuriyetçilik
• D) İnkılapçılık
• E) Halkçılık

Çözüm: Kanunun asıl amacı ekonomik bağımsızlıktır. Cevap: A.

• İlkelerin hepsinin 1937'de ortaya çıktığını sanmak. İlkeler uygulamalar içinde biçimlendi, parti belgelerinde yer aldı, 1937'de anayasaya girdi.
• Milliyetçiliği ırk temelli bir anlayış olarak okumak. Ders kitaplarında vatandaşlık ve ortak kültür temelinde tanımlanır.
• Bir inkılabı tek bir ilkeye hapsetmek. Halifeliğin kaldırılması gibi bazı inkılaplar birden çok ilkeyle ilişkilidir.
• Cumhuriyetçiliği yalnız 1923'teki ilanla sınırlamak. TBMM'nin açılışından çok partili denemelere kadar bir süreci kapsar.
• Milliyetçiliğin barışçı niteliğini görmezden gelmek. Ders kitaplarında yayılmacı ve saldırgan olmadığı vurgulanır.