Ekonomi alanında gelişmeler

Şubat 1923'te, Lozan görüşmeleri kesilmişken İzmir'de bambaşka bir toplantı açıldı. Salonda generaller değil; çiftçiler, tüccarlar, esnaf ve işçi temsilcileri oturuyordu. Savaş yeni bitmiş, kentlerin bir bölümü yanmış, köyler ürününü taşıyacak yol bulamıyordu. Ülkede birkaç fabrikadan fazlası yoktu. Toplantıda tekrar tekrar aynı fikir dile getirildi: siyasi bağımsızlık, ekonomik bağımsızlıkla tamamlanmazsa yarım kalırdı. Bu derste genç cumhuriyetin ekonomiyi nasıl yeniden kurmaya çalıştığını, ilk yıllardaki yaklaşımı ve 1929 bunalımından sonra yaşanan dönüşümü inceliyoruz.

• Cumhuriyet'in devraldığı ekonomik durumu açıklarsın.
• İzmir İktisat Kongresi'nin amaçlarını ve kararlarını açıklarsın.
• 1923–1929 döneminde tarım, sanayi ve ticaret alanında atılan adımları sıralarsın.
• 1929 dünya ekonomik bunalımının Türkiye'nin ekonomi politikasına etkisini değerlendirirsin.

Devralınan ekonomi

Cumhuriyet, uzun savaş yıllarından yorgun çıkmış bir ülkeyi devraldı. Balkan Savaşları'ndan Kurtuluş Savaşı'na uzanan on yılda çalışma çağındaki nüfusun önemli bir bölümü yitirilmişti. Ekonomi büyük ölçüde tarıma dayanıyordu; ancak tarımda ilkel araçlar kullanılıyor, verim düşük kalıyordu. Sanayi çok zayıftı; var olan küçük işletmeler daha çok el emeğine dayanıyordu. Demiryolları ve limanların önemli bir bölümü yabancı şirketlerin elindeydi. Mevcut demiryolları da çoğunlukla ülkenin iç bölgelerini birbirine bağlamaktan çok, ham maddeyi limanlara taşıyacak biçimde kurulmuştu. Bu yüzden Doğu ve Orta Anadolu'nun birçok bölgesi pazarlara ulaşamıyor, köylü ürettiğini satamıyordu. Kentlerde ise savaş yıllarının yıkımı nedeniyle konut, atölye ve iş yeri sıkıntısı vardı.

Osmanlı'dan kalan borçlar ve Lozan'da kabul edilen bazı ticari hükümler de yeni devletin elini bağlıyordu. Ders kitaplarında, Lozan'ın gümrük vergileriyle ilgili bazı düzenlemelerinin 1929'a kadar Türkiye'nin kendi gümrük politikasını özgürce belirlemesini sınırladığı anlatılır. Ayrıca ticaretin önemli bir bölümünün yabancıların ve azınlıkların elinde bulunduğu, mübadeleyle bu kesimlerin bir bölümünün ülkeden ayrılmasının da ticarette bir boşluk yarattığı belirtilir.

İzmir İktisat Kongresi (1923)

Cumhuriyet ilan edilmeden önce, 17 Şubat 1923'te İzmir İktisat Kongresi toplandı. Kongreye çiftçi, tüccar, sanayici ve işçi gruplarından temsilciler katıldı. Ders kitaplarında, kongrenin başkanlığını Kâzım Karabekir'in yaptığı ve açılış konuşmasını Mustafa Kemal Paşa'nın yaptığı anlatılır.

Kongrede Misak-ı İktisadi adı verilen ilkeler kabul edildi. Başlıca kararlar şöyle özetlenebilir:

• Yerli malı üretimi ve kullanımı özendirilecekti.
• Özel girişim desteklenecek, yabancı sermayeye ülkenin yasalarına uymak koşuluyla izin verilecekti.
• Tekelcilik önlenecek, kapitülasyonlara benzer ayrıcalıklar kabul edilmeyecekti.
• Tarımın ve sanayinin gelişmesi için kredi olanakları genişletilecekti.

Kongrenin önemi, Lozan görüşmeleri sürerken yeni devletin ekonomide de bağımsızlıktan ödün vermeyeceğini dünyaya göstermesidir.

1923–1929: özel girişime dayalı kalkınma

İlk yıllarda devlet, ekonomiyi doğrudan yönetmek yerine özel girişimi destekleyen bir yol izledi. Bu dönemde atılan başlıca adımlar şunlardır:

Tarım: Köylünün ürününün onda birini vergi olarak alan aşar vergisi, 1925'te kaldırıldı. Ders kitaplarında bu kararın köylüyü rahatlattığı, ancak devletin gelirlerinde önemli bir azalmaya yol açtığı ve bu açığın başka vergilerle kapatılmaya çalışıldığı anlatılır. Ziraat Bankası aracılığıyla çiftçiye kredi verildi, tarım okulları ve örnek çiftlikler açıldı.

Sanayi ve bankacılık: 1924'te özel sermayeyle Türkiye İş Bankası kuruldu. 1927'de çıkarılan Teşvik-i Sanayi Kanunu ile sanayi yatırımı yapanlara arazi, vergi muafiyeti ve gümrük kolaylıkları gibi destekler sağlandı.

Ulaşım ve ticaret: 1926'da çıkarılan Kabotaj Kanunu ile Türk limanları arasında yük ve yolcu taşıma hakkı yalnız Türk gemilerine verildi. Demiryolu yapımına hız verildi; yabancı şirketlerin elindeki hatların bir bölümü satın alınarak millîleştirildi. Yeni hatlarla Ankara, Sivas, Kayseri gibi iç bölgelerin limanlara ve birbirine bağlanması amaçlandı. Ders kitaplarında bu döneme ait «demir ağlarla örmek» deyişinin, demiryolu yapımına verilen önemi anlatmak için kullanıldığı belirtilir.

Bu dönemin sonunda bazı alanlarda gelişme sağlandı. Ancak özel sermayenin birikimi sınırlı kaldığından, sanayileşme beklenen hızda gerçekleşmedi.

1929 dünya ekonomik bunalımı

1929'da ABD'de başlayan dünya ekonomik bunalımı, kısa sürede bütün dünyaya yayıldı. Tarım ürünlerinin fiyatları hızla düştü. Buğday, tütün ve pamuk gibi ürünleri satarak geçinen üreticiler, aynı miktarda ürün için eskisinden çok daha az para almaya başladı. Ekonomisi tarım ihracatına dayanan Türkiye bu düşüşten ağır biçimde etkilendi. Köylünün geliri azaldı, dış ticaret dengesi bozuldu. Aynı yıl Lozan'daki gümrük sınırlamasının sona ermesi ise Türkiye'ye kendi gümrük politikasını belirleme imkânı verdi.

Bu koşullar, ekonomi politikasının yeniden düşünülmesine yol açtı. Özel girişimin tek başına kalkınmayı sağlayamadığı görüşü güçlendi. Böylece devletin, özel sermayenin yetersiz kaldığı alanlarda doğrudan yatırım yapacağı devletçilik uygulaması benimsendi. Bu ilkenin kuramsal yanı ve sınırları, ilkeler bölümünde ayrıca ele alınacaktır.

Devletçilik döneminde atılan adımlar

• 1930'da Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası kuruldu; para politikası tek merkezde toplandı.
• 1933'te sanayi yatırımları için Sümerbank, 1935'te madencilik ve enerji alanında Etibank kuruldu.
• 1934'te Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı uygulamaya konuldu. Plan, ülkede ham maddesi bulunan dokuma, kâğıt, cam, seramik ve demir-çelik gibi alanlarda fabrikalar kurulmasını öngörüyordu. Ders kitaplarında, bu plan çerçevesinde Kayseri ve Nazilli'de dokuma fabrikalarının açıldığı, Karabük'te demir-çelik tesislerinin temelinin atıldığı anlatılır.

Devletçilik uygulaması, özel girişimi ortadan kaldırmayı amaçlamıyordu; devlet daha çok sermaye ve teknik bilgi gerektiren, özel sektörün giremediği alanlarda yatırım yapıyordu. Kurulan fabrikalar çevrelerinde yeni iş alanları, işçi konutları ve okullar da doğurdu; bazı Anadolu kentleri bu yatırımlarla birlikte sanayi kenti kimliği kazandı. İkinci Beş Yıllık Sanayi Planı da hazırlandı; ancak İkinci Dünya Savaşı'nın başlaması, bu planın uygulanmasını büyük ölçüde engelledi.

Değerlendirme

Cumhuriyet'in ilk yıllarındaki ekonomi politikası, özel girişime dayanan bir başlangıçtan, 1929 bunalımının ardından devletin öncülük ettiği bir sanayileşme yoluna geçişle özetlenebilir. Bu dönüşümün başarısı ve bedelleri, iktisat tarihçileri tarafından farklı ölçütlerle değerlendirilir. Bütün bu değişikliklerin arkasında ise, bir dizi ilkeyle tanımlanan bir yönelim vardı. Sıradaki derste, bu ilkelerin ilk ikisi olan cumhuriyetçilik ve milliyetçiliği inceleyeceğiz.

Örnek 1 — Kongrenin yeri

Soru: İzmir İktisat Kongresi'nin önemi için hangisi doğrudur?

• A) Cumhuriyetin ilan edilmesini sağlamıştır.
• B) Lozan görüşmeleri sürerken yeni devletin ekonomide de bağımsızlıktan ödün vermeyeceğini göstermiştir.
• C) Devletçiliği ilk kez uygulamaya koymuştur.
• D) Merkez Bankası'nı kurmuştur.
• E) Kapitülasyonları yeniden kabul etmiştir.

Çözüm: Kongre Şubat 1923'te, Lozan görüşmelerinin kesildiği günlerde toplanmıştır. Cevap: B.

Örnek 2 — Köylüyü rahatlatan karar

Soru: 1925'te köylüyü rahatlatmak amacıyla kaldırılan vergi hangisidir?

• A) Cizye
• B) Gümrük vergisi
• C) Aşar
• D) Kazanç vergisi
• E) Damga vergisi

Çözüm: Bu vergi ürünün onda biri oranında alınıyordu. Cevap: C.

Örnek 3 — Dönüşümün nedeni

Soru: Devletçilik uygulamasının benimsenmesinde etkili olan gelişme hangisidir?

• A) İzmir İktisat Kongresi
• B) Aşarın kaldırılması
• C) Kabotaj Kanunu
• D) Teşvik-i Sanayi Kanunu
• E) 1929 dünya ekonomik bunalımı ve özel girişimin kalkınmayı tek başına sağlayamaması

Çözüm: Bunalım tarım ürünlerinin fiyatlarını düşürmüş, ekonomiyi sarsmıştır. Cevap: E.

Örnek 4 — Kıyıdaki hak

Soru: Türk limanları arasında taşımacılık hakkını yalnız Türk gemilerine veren kanun hangisidir?

• A) Kabotaj Kanunu
• B) Teşvik-i Sanayi Kanunu
• C) Ölçüler Kanunu
• D) Medeni Kanun
• E) Soyadı Kanunu

Çözüm: Bu kanun 1926'da çıkarılmıştır. Cevap: A.

• İzmir İktisat Kongresi'ni cumhuriyetten sonraya koymak. Kongre Şubat 1923'te, cumhuriyetin ilanından önce toplandı.
• 1923–1929 dönemini devletçilik dönemi sanmak. Bu dönemde özel girişim desteklendi; devletçilik 1929 bunalımından sonra benimsendi.
• İş Bankası'nı bir devlet bankası sanmak. İş Bankası 1924'te özel sermayeyle kuruldu.
• Sümerbank ile Etibank'ın alanlarını karıştırmak. Sümerbank sanayi, Etibank madencilik ve enerji alanında kuruldu.
• Aşarın kaldırılmasını yalnız olumlu bir sonuç gibi görmek. Karar köylüyü rahatlattı, ama devlet gelirlerinde önemli bir azalmaya yol açtı.