Toplumsal hayatta inkılaplar

1920'lerin başında bir yolcu İstanbul'dan Paris'e trenle gitse, yalnız sınırları değil zamanı da aşmış olurdu. İstanbul'da günün saati güneşin batışına göre hesaplanıyor, yıllar Hicri ve Rumi takvimle sayılıyordu. Çarşıda kumaş arşınla, yağ okkayla ölçülüyordu. Resmî bir belgede adı yazılırken çoğu zaman soyadı değil, babasının adı, mesleği ya da lakabı kullanılıyordu. On yıl kadar sonra aynı yolcu, aynı saati, aynı takvimi, aynı ölçüleri kullanan ve kimliğinde bir soyadı taşıyan bir ülkeden yola çıkacaktı. Bu derste gündelik hayatın görünen yüzünü baştan değiştiren kıyafet, takvim, ölçü ve ad düzenlemelerini inceliyoruz.

• Kıyafet alanındaki düzenlemeleri ve gerekçelerini açıklarsın.
• Tekke ve zaviyelerin kapatılmasını laiklik ilkesiyle ilişkilendirirsin.
• Takvim, saat, ölçü ve soyadı alanındaki düzenlemelerin amaçlarını açıklarsın.
• Kadınlara tanınan siyasi hakları ve bunların sırasını açıklarsın.

Toplumsal değişimin amacı

Siyaset, hukuk ve eğitim alanındaki değişiklikler, toplumun gündelik hayatına da yansımalıydı. Cumhuriyet'in kurucuları, çağdaş bir toplum yaratmanın yalnız kanunlarla değil, kıyafetten zaman ölçüsüne kadar gündelik hayatın görünen yüzünün de değişmesiyle mümkün olacağını düşünüyordu. Bu alandaki düzenlemelerin ortak amaçları, toplumdaki ayrılıkları azaltmak, gündelik hayatı dinî kurumların etkisinden ayırmak ve dünyayla ortak ölçüler kullanmaktı.

Şapka Kanunu ve kıyafet düzenlemeleri

Osmanlı toplumunda kıyafet, kişinin dinini, mesleğini ve toplumsal konumunu gösteren bir işaretti. Fes, sarık, kalpak gibi başlıklar farklı kesimleri birbirinden ayırıyordu. Fes de aslında bir yüzyıl önce, II. Mahmut döneminde bir yenilik olarak benimsenmiş, zamanla geleneğin simgesine dönüşmüştü. Cumhuriyet'in kurucuları ise başlıkların ayrıştırıcı rolüne son vermek ve çağdaş dünyada yaygın olan giyimi benimsemek istiyordu. Anlatılana göre Gazi, Ağustos 1925'teki Kastamonu ve İnebolu gezisinde halkın karşısına şapkayla çıkmış ve kıyafet konusundaki görüşlerini orada yaptığı konuşmalarda açıklamıştır. Bu gezi, değişikliğin önce bir örnekle tanıtılıp ardından kanunla genelleştirilmesinin ilk adımı sayılır.

25 Kasım 1925'te kabul edilen Şapka Kanunu ile erkeklerin şapka giymesi zorunlu hâle geldi. Kanun bazı yerlerde tepkiyle karşılandı. Bu tepkiler, dönemin olağanüstü mahkemeleri olan İstiklal Mahkemelerinde yargılamalara yol açtı. Bu yargılamaların ölçüsü ve verilen cezalar, tarih yazımında farklı biçimlerde değerlendirilir.

1934'te çıkarılan bir kanunla ise din görevlilerinin, dinî kıyafetlerini yalnız ibadet yerlerinde ve dinî törenlerde giyebilmesi kuralı getirildi. Bu düzenleme bütün dinlerin görevlilerini kapsıyordu. Kadınların giyimiyle ilgili ise ülke çapında bir yasak konmadı; ders kitaplarında, bu konuda daha çok yerel yönetimlerin kararlarının ve özendirme yolunun izlendiği anlatılır.

Tekke, zaviye ve türbelerin kapatılması (1925)

30 Kasım 1925'te çıkarılan bir kanunla tekke ve zaviyeler ile türbeler kapatıldı; şeyhlik, dervişlik, müritlik gibi unvanlar ve bunlara bağlı hizmetler yasaklandı. Ders kitaplarında bu kararın gerekçesi olarak, bazı tarikatların siyasi amaçlarla kullanılabildiği, toplumda batıl inançların yayılmasına aracılık edebildiği ve cumhuriyet rejimine karşı çevrelerin bu kurumları bir örgütlenme alanı olarak görebildiği gösterilir. Kararın, laik devlet yapısının yerleşmesine yönelik bir adım olduğu vurgulanır. Bazı türbeler daha sonra yeniden ziyarete açıldı.

Takvim ve saat (1925–1926)

Osmanlı'da resmî işlerde Hicri ve Rumi takvimler kullanılıyordu; günün saati ise güneşin batışını başlangıç kabul eden ezani saate göre hesaplanıyordu. Bu durum, özellikle ticarette ve dış ilişkilerde karışıklığa yol açıyordu. Aralık 1925'te çıkarılan kanunlarla miladi takvim ve uluslararası saat kabul edildi; bu düzenlemeler 1926 yılının başında yürürlüğe girdi. Böylece Türkiye, gününü ve yılını dünyanın büyük bölümüyle aynı biçimde saymaya başladı. Ticari sözleşmelerde, demiryolu tarifelerinde ve uluslararası yazışmalarda tarih ve saat çevirme zorunluluğu ortadan kalktı. Dinî günlerin belirlenmesinde ise Hicri takvim kullanılmaya devam etti.

Ölçüler Kanunu (1931)

Arşın, endaze, okka, dirhem gibi geleneksel ölçü birimleri bölgeden bölgeye değişebiliyor, alışverişte ve sanayide güçlüklere yol açıyordu. 1931'de kabul edilen Ölçüler Kanunu ile metre, kilogram ve litre gibi uluslararası ölçü birimleri kabul edildi. Ders kitaplarında, bu kanunun birkaç yıllık bir geçiş süresinden sonra uygulamaya konduğu anlatılır.

Hafta tatili

1935'te çıkarılan bir kanunla hafta tatili Cuma'dan Pazar'a alındı. Bu düzenleme, ticari ve ekonomik ilişkilerde Avrupa ülkeleriyle uyumu sağlamayı amaçlıyordu.

Soyadı Kanunu ve unvanların kaldırılması (1934)

Osmanlı'da insanların çoğunun soyadı yoktu. Aynı adı taşıyan kişileri ayırt etmek için baba adı, doğum yeri, meslek ya da lakaplar kullanılıyordu. Bu durum nüfus kayıtlarında, askerlikte, mahkemelerde ve mülkiyet işlerinde karışıklıklara yol açıyordu. Aynı köyde aynı adı taşıyan birkaç kişinin hangisinin vergi borçlusu, hangisinin askerlik yükümlüsü olduğunu belirlemek zorlaşıyordu. 21 Haziran 1934'te kabul edilen Soyadı Kanunu ile her Türk vatandaşının bir soyadı alması zorunlu hâle geldi.

Aynı yıl TBMM, Mustafa Kemal Paşa'ya Atatürk soyadını verdi. Yine 1934'te çıkarılan bir kanunla efendi, bey, paşa gibi lakap ve unvanlar kaldırıldı; bunların yerine bay ve bayan sözcüklerinin kullanılması kararlaştırıldı. Bu düzenleme, vatandaşlar arasındaki eşitliği vurgulamayı amaçlıyordu.

Kadınlara siyasi haklar

Medeni Kanun ile aile hayatında başlayan eşitlik, siyasi haklarla sürdü. Kadınlar önce 1930'da belediye seçimlerinde oy verme ve aday olma hakkını kazandı. 1933'te köylerde muhtar ve ihtiyar heyeti seçimlerine katılma hakkı verildi. 5 Aralık 1934'te ise anayasada yapılan değişiklikle kadınlar milletvekili seçme ve seçilme hakkını kazandı. 1935 seçimlerinde ilk kez kadın milletvekilleri meclise girdi.

Ders kitaplarında, Türkiye'nin bu hakları birçok Avrupa ülkesinden önce tanıdığı vurgulanır. Ancak kanunda tanınan hakların toplumun bütün kesimlerinde ne kadar hızlı yaşama geçtiği ayrı bir soru olarak tartışılır.

Değerlendirme

Toplumsal alandaki düzenlemeler, gündelik hayatın en görünür yanlarını değiştirdi: başa giyilen şapkadan saatin kadranına, çarşıdaki terazinin ölçüsünden nüfus kâğıdındaki soyadına kadar. Bu değişikliklerin bir bölümü kısa sürede benimsendi, bir bölümü tepkilerle karşılaştı. Ancak çağdaş bir toplum kurmanın bir de ekonomik yüzü vardı. Savaştan yeni çıkmış, sermayesi ve sanayisi zayıf bir ülkenin nasıl kalkınacağı sorusu, sıradaki dersin konusudur.

Örnek 1 — Kanunun yılı

Soru: Şapka Kanunu ile tekke ve zaviyelerin kapatılması hangi yıl gerçekleşmiştir?

• A) 1923
• B) 1924
• C) 1925
• D) 1928
• E) 1934

Çözüm: İki düzenleme de 1925'in son aylarında yapılmıştır. Cevap: C.

Örnek 2 — Sıralama

Soru: Kadınlara tanınan siyasi hakların doğru sıralaması hangisidir?

• A) Milletvekilliği → belediye → muhtarlık
• B) Belediye → muhtarlık → milletvekilliği
• C) Muhtarlık → milletvekilliği → belediye
• D) Belediye → milletvekilliği → muhtarlık
• E) Milletvekilliği → muhtarlık → belediye

Çözüm: Belediye 1930'da, muhtarlık 1933'te, milletvekilliği 1934'te tanınmıştır. Cevap: B.

Örnek 3 — Dünya ile ortak ölçü

Soru: Aşağıdakilerden hangisi dünya ile ortak ölçüler kullanma amacına yönelik bir düzenleme değildir?

• A) Miladi takvimin kabulü
• B) Uluslararası saatin kabulü
• C) Ölçüler Kanunu
• D) Hafta tatilinin Pazar'a alınması
• E) Tekke ve zaviyelerin kapatılması

Çözüm: Bu düzenleme laik devlet yapısıyla ilgilidir. Cevap: E.

Örnek 4 — Soyadının gereği

Soru: Soyadı Kanunu'nun çıkarılmasına yol açan sorun hangisidir?

• A) Nüfus kayıtlarında, askerlikte ve mahkemelerde kişilerin ayırt edilmesindeki karışıklık
• B) Yabancı okulların çoğalması
• C) Ölçü birimlerinin farklılığı
• D) Takvimlerin farklılığı
• E) Kıyafetlerin farklılığı

Çözüm: Çoğu kişinin soyadı yoktu; baba adı ve lakaplar kullanılıyordu. Cevap: A.

• Şapka Kanunu'nu kadınların giyimini düzenleyen bir kanun sanmak. Kanun erkeklere yönelikti; kadın giyimi için ülke çapında bir yasak konmadı.
• Kadın haklarının sırasını karıştırmak. Önce belediye (1930), sonra muhtarlık (1933), en son milletvekilliği (1934).
• Takvim ve saatin 1926'da kabul edildiğini düşünmek. Kanunlar Aralık 1925'te çıkarıldı, 1926'nın başında yürürlüğe girdi.
• Soyadı Kanunu ile unvanların kaldırılmasını farklı yıllara koymak. İkisi de 1934'te gerçekleşti.
• 1934 kıyafet düzenlemesini yalnız bir dine yönelik sanmak. Düzenleme bütün dinlerin görevlilerini kapsıyordu.