Eğitim ve kültür alanında inkılaplar

1920'lerin ortasında bir Anadolu kasabasında aynı yaşta üç çocuk düşünelim. Biri mahalledeki medresede Arapça metinler ezberliyor, öbürü devletin açtığı okulda coğrafya ve hesap öğreniyor, üçüncüsü ise yabancı bir okulda başka bir dilde ders görüyor. Üçü de büyüdüklerinde aynı ülkenin vatandaşı olacak, ama birbirlerinin okuduğu kitapları belki hiç anlayamayacaklar. Üstelik ülkede okuma yazma bilenlerin oranı çok düşük. Birkaç yıl içinde okullar tek çatı altında toplandı, yazı değişti, kasaba meydanlarında yetişkinler için dersler açıldı. Bu derste eğitim ve kültür alanında yapılan değişiklikleri inceliyoruz.

• Tevhid-i Tedrisat Kanunu'nun nedenlerini ve sonuçlarını açıklarsın.
• Harf İnkılabı'nın gerekçelerini ve Millet Mektepleri ile ilişkisini açıklarsın.
• Türk Tarih Kurumu ile Türk Dil Kurumu'nun kuruluş amaçlarını açıklarsın.
• Üniversite Reformu'nun bilim hayatına etkisini değerlendirirsin.

Eğitimdeki dağınıklık

İmparatorluğun son yüzyılında eğitim birbirinden kopuk parçalardan oluşuyordu. Bir yanda dinî eğitim veren medreseler, öbür yanda Tanzimat'tan sonra açılan ve Batı tarzı dersler veren mektepler vardı. Bunlara ek olarak gayrimüslim toplulukların kendi okulları ile yabancı devletlerin ya da kuruluşların açtığı yabancı okullar bulunuyordu. Bu okulların programları, öğretim dilleri ve amaçları birbirinden çok farklıydı. Medreselerde öğretim büyük ölçüde geleneksel metinlere dayanıyor, deneysel bilimlere pek yer verilmiyordu. Mekteplerde ise öğretmen ve ders kitabı eksikliği vardı; birçok köyde hiç okul yoktu. Kız çocuklarının okula gitme olanakları da sınırlıydı.

Ders kitaplarında bu durumun, toplumda farklı dünya görüşlerine sahip kuşaklar yetiştirdiği ve ortak bir kültürün oluşmasını zorlaştırdığı vurgulanır. Cumhuriyet'in kurucuları, millî birliğin ve çağdaşlaşmanın ancak ortak bir eğitimle sağlanabileceğini düşünüyordu.

Tevhid-i Tedrisat Kanunu (3 Mart 1924)

Halifeliğin kaldırıldığı gün çıkarılan Tevhid-i Tedrisat Kanunu, ülkedeki bütün eğitim ve öğretim kurumları Maarif Vekâleti'ne, yani bugünkü Millî Eğitim Bakanlığı'na bağladı. «Tevhid-i Tedrisat», öğretimin birleştirilmesi anlamına gelir.

Kanunun ardından medreseler kapatıldı. Kız ve erkek öğrencilerin aynı sınıflarda okuduğu karma eğitim de bu dönemde yaygınlaştırılmaya başlandı. Yabancı okullar ve azınlık okulları da devletin denetimine alındı; bu okulların programlarının devletin belirlediği kurallara uyması istendi. Böylece eğitimde birlik sağlandı ve eğitim, laik ve millî bir yapıya kavuştu. Kanun, din eğitiminin tümüyle kaldırılması anlamına gelmiyordu; ders kitaplarında, din görevlisi yetiştirmek amacıyla bazı okulların ve bir ilahiyat fakültesinin açılmasının da öngörüldüğü anlatılır.

Harf İnkılabı (1 Kasım 1928)

Yüzyıllardır kullanılan Arap kökenli alfabe, Türkçenin ses yapısına tam uymuyordu. Özellikle ünlü harflerin azlığı, aynı yazılışın farklı biçimlerde okunmasına yol açıyordu. Bu da okuma yazma öğrenmeyi zorlaştırıyordu. Ders kitaplarında, bu dönemde okuma yazma bilenlerin oranının çok düşük olduğu vurgulanır.

Yeni alfabeyi hazırlamak için bir komisyon kuruldu. Okul kitaplarında, Gazi'nin Ağustos 1928'de İstanbul'da halka yeni harfleri tanıttığı ve ardından yurdun birçok yerinde bizzat ders verdiği anlatılır. 1 Kasım 1928'de TBMM, Latin harflerine dayanan yeni Türk alfabesini kabul etti.

Harf İnkılabı'nın amaçları şöyle özetlenebilir:

• Okuma yazmayı kolaylaştırmak ve okuryazar oranını artırmak,
• Türkçenin ses yapısına uygun bir yazı kullanmak,
• Batı dünyasıyla kültürel ve bilimsel ilişkileri güçlendirmek,
• Basın ve yayın hayatını genişletmek.

Değişikliğin bir bedeli de vardı: yeni kuşakların eski yazıyla yazılmış kitap ve belgeleri okuması güçleşti. Bu konu, değişikliğin değerlendirilmesinde bugün de farklı görüşlerle tartışılır.

Millet Mektepleri

Yeni harfleri yalnız okul çağındaki çocuklara değil, yetişkinlere de öğretmek gerekiyordu. Bunun için 1929'un başında Millet Mektepleri açıldı. Bu okullarda okuma yazma bilmeyen yetişkinlere yeni harfler, temel hesap ve yurttaşlık bilgileri öğretildi. Okul kitaplarında, Gazi'nin bu okulların başöğretmeni olarak anıldığı ve birkaç yıl içinde yüz binlerce kişinin bu kurslardan geçtiği anlatılır. Okullar köylerde, kahvehanelerde, kışla ve cezaevlerinde de açıldı. Gazeteler ve kitaplar kısa sürede yeni harflerle basılmaya başladı; eski harflerle yayın yapmak belirli bir geçiş süresinden sonra sona erdi.

Türk Tarih Kurumu (1931)

Cumhuriyet'in kurucuları, millî kimliği güçlendirmek için Türk tarihinin yeniden ve geniş bir çerçevede incelenmesini istedi. Bu amaçla 1931'de, daha sonra Türk Tarih Kurumu adını alacak olan bir dernek kuruldu. Kurum, Osmanlı'dan önceki Türk tarihini ve Anadolu'nun eski uygarlıklarını araştırmayı hedefledi.

Bu dönemde ortaya atılan Türk Tarih Tezi, Türklerin dünya uygarlıklarındaki yerini çok geniş bir çerçevede ele alıyordu. Ders kitaplarında, bu tezin dönemin koşullarında millî özgüveni güçlendirmeye yönelik olduğu, ancak bugün tarih biliminde birçok yönüyle eleştirildiği belirtilir.

Türk Dil Kurumu (1932)

1932'de, daha sonra Türk Dil Kurumu adını alacak olan bir dernek kuruldu. Amaç, Türkçeyi yabancı dillerin etkisinden arındırmak, Türkçenin zenginliklerini ortaya çıkarmak ve onu bilim ve kültür dili hâline getirmekti. Bu dönemde dil kurultayları toplandı, halk ağzından ve eski metinlerden sözcükler derlendi, Arapça ve Farsça kökenli birçok sözcüğün yerine Türkçe karşılıklar önerildi. Sadeleştirme çalışmalarının ölçüsü, o dönemde ve sonrasında farklı görüşlere konu oldu.

Üniversite Reformu (1933)

Osmanlı'dan kalan Darülfünun, yeni rejimin beklediği bilimsel çalışmaları yeterince yapamadığı gerekçesiyle eleştiriliyordu. 1933'te Darülfünun kapatıldı ve yerine İstanbul Üniversitesi kuruldu. Ders kitaplarında, bu dönemde Almanya'daki siyasi baskılardan kaçan çok sayıda bilim insanının Türkiye'ye davet edildiği ve yeni üniversitede görev aldığı anlatılır. Ankara'da da yüksek öğretim kurumları açılmaya başlandı. Reformun amacı, üniversiteyi yalnızca bilgi aktaran bir okul olmaktan çıkarıp araştırma yapan ve yeni devletin ihtiyaç duyduğu uzmanları yetiştiren bir kuruma dönüştürmekti. Bazı Darülfünun hocalarının yeni üniversiteye alınmaması ise o dönemde eleştirilere yol açtı.

Değerlendirme

Eğitim ve kültür alanındaki değişiklikler, hukuk alanındaki birliğin bir benzerini zihinlerde kurmayı amaçladı: ortak okul, ortak yazı, ortak tarih anlatısı ve ortak bir dil. Bu değişikliklerin kimi sonuçları hemen görüldü, kimileri kuşaklar boyunca tartışıldı. Ancak okulda ve kitapta başlayan değişim, sokağa, giyime ve gündelik alışkanlıklara da uzanacaktı. Sıradaki derste, kıyafetten takvime, ölçü birimlerinden soyadına kadar toplumsal hayatı değiştiren düzenlemeleri inceleyeceğiz.

Örnek 1 — Kanunun anlamı

Soru: Tevhid-i Tedrisat Kanunu'nun temel amacı hangisidir?

• A) Eğitim kurumlarını tek çatı altında toplayarak eğitimde birlik sağlamak
• B) Yabancı okulları çoğaltmak
• C) Medreseleri güçlendirmek
• D) Eğitimi tamamen özel kurumlara bırakmak
• E) Yalnız yüksek öğretimi düzenlemek

Çözüm: Bütün eğitim kurumları Maarif Vekâleti'ne bağlanmıştır. Cevap: A.

Örnek 2 — Alfabenin gerekçesi

Soru: Harf İnkılabı'nın gerekçelerinden biri hangisidir?

• A) Arap harflerinin Türkçenin ses yapısına tam uyması
• B) Okuryazar oranının çok yüksek olması
• C) Batı ile ilişkilerin kesilmek istenmesi
• D) Arap kökenli alfabenin Türkçenin ses yapısına uymaması ve okuma yazmayı zorlaştırması
• E) Basın hayatının daraltılmak istenmesi

Çözüm: Özellikle ünlü harflerin azlığı farklı okunuşlara yol açıyordu. Cevap: D.

Örnek 3 — Yetişkin eğitimi

Soru: Yeni harflerin yetişkinlere öğretilmesi için açılan kurumlar hangileridir?

• A) Medreseler
• B) Darülfünun
• C) Millet Mektepleri
• D) Yabancı okullar
• E) Enderun

Çözüm: Bu okullar 1929'un başında açılmıştır. Cevap: C.

Örnek 4 — Darülfünun'un yerine

Soru: 1933 Üniversite Reformu'nun sonucu hangisidir?

• A) Medreselerin yeniden açılması
• B) Darülfünun'un kapatılıp yerine İstanbul Üniversitesi'nin kurulması
• C) Yabancı okulların kapatılması
• D) Millet Mekteplerinin açılması
• E) Türk Dil Kurumu'nun kurulması

Çözüm: Darülfünun bilimsel açıdan yetersiz bulunarak eleştiriliyordu. Cevap: B.

• Tevhid-i Tedrisat'ı din eğitiminin tümden yasaklanması sanmak. Kanun din görevlisi yetiştirecek okulları ve bir ilahiyat fakültesini de öngörüyordu.
• Harf İnkılabı ile Millet Mekteplerinin sırasını karıştırmak. Önce yeni alfabe kabul edildi (Kasım 1928), sonra Millet Mektepleri açıldı (1929).
• Türk Tarih Kurumu ile Türk Dil Kurumu'nun yıllarını karıştırmak. Tarih kurumu 1931'de, dil kurumu 1932'de kuruldu.
• Türk Tarih Tezi'ni bugün tarih biliminin kabul ettiği bir sonuç sanmak. Tez bugün birçok yönüyle eleştirilir.
• Üniversite Reformu'nu Ankara'da yeni bir üniversite kurulması sanmak. Reformun merkezi Darülfünun'un kapatılması ve İstanbul Üniversitesi'nin kurulmasıdır.