Hukuk alanında inkılaplar

1920'lerin başında İstanbul'da bir tüccar, bir alacak davası için mahkemeye gitmek istediğinde önce hangi mahkemeye gideceğini düşünmek zorundaydı. Davanın konusu ticaretse bir mahkeme, miras ya da evlilikse başka bir mahkeme yetkiliydi. Karşı taraf yabancı bir tüccarsa, işin içine konsolosluklar da girebiliyordu. Aynı kentte, aynı sokakta yaşayan insanlar, dinlerine ve uyruklarına göre farklı kurallara bağlıydı. Birkaç yıl içinde bu tablo baştan değişti: herkes için aynı mahkeme, aynı kanun, aynı vatandaşlık. Bu derste hukuk alanında yapılan değişiklikleri, anayasaları ve Türk Medeni Kanunu'nu inceliyoruz.

• Osmanlı Devleti'nin son döneminde hukuk alanındaki ikiliği açıklarsın.
• 1921 ve 1924 anayasalarının temel özelliklerini karşılaştırırsın.
• Türk Medeni Kanunu'nun getirdiği yenilikleri açıklarsın.
• Hukuk alanındaki değişikliklerin laiklik ve eşitlik ilkeleriyle bağlantısını değerlendirirsin.

Osmanlı'dan devralınan hukuk düzeni

Osmanlı Devleti'nde hukuk, dinî kurallara dayanan şer'i hukuk ile padişahın koyduğu kurallara dayanan örfi hukuk üzerine kuruluydu. Tanzimat'tan sonra Batı'dan alınan bazı kanunlar ve bunları uygulayan nizamiye mahkemeleri bu yapıya eklendi. Ancak eski kurumlar kaldırılmadı. Böylece yan yana çalışan farklı mahkemeler ve farklı kurallar ortaya çıktı.

Aile ve miras gibi konularda şer'iye mahkemeleri yetkiliydi. Gayrimüslim topluluklar ise bu konularda kendi dinî kurumlarının kurallarına bağlıydı. Yabancılar, kapitülasyonlar sayesinde birçok davada kendi konsoloslarının yargısına başvurabiliyordu. Ders kitaplarında Tanzimat döneminde hazırlanan Mecelle'nin, medeni hukukun bir bölümünü düzenleyen önemli bir derleme olduğu, ancak aile hukukunu kapsamadığı anlatılır. Kısacası, ülkede herkes için geçerli olan tek bir hukuk düzeni yoktu. Bir kadının miras payı, bir evliliğin nasıl bozulacağı ya da bir sözleşmenin hangi kurala göre yorumlanacağı, kişinin hangi topluluğa mensup olduğuna göre değişebiliyordu. Hukukçular bu karmaşık yapıyı uygulamakta zorlanıyor, davalar uzayabiliyordu.

Hukuk birliği neden gerekiyordu?

Yeni devlet, egemenliğin millete ait olduğu ilkesine dayanıyordu. Bu ilke, bütün vatandaşların aynı yasalar karşısında eşit olmasını gerektiriyordu. Lozan'da kapitülasyonların kaldırılması da Türkiye'nin yabancılara güven verecek çağdaş bir hukuk düzeni kurmasını zorunlu kılmıştı. Ayrıca dinî kurallara dayanan hukukun, cumhuriyetin laik bir devlet olma yönündeki hedefleriyle çeliştiği düşünülüyordu. Hukuk alanındaki değişikliklerin amacı, bu nedenle hukuk birliğini sağlamak ve hukuku dinî kurallardan ayırmaktı.

1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu

Kurtuluş Savaşı sırasında kabul edilen ilk anayasa, kısa ve olağanüstü koşullara göre hazırlanmış bir metindi. Metnin ilk maddesi, egemenliğin hiçbir koşula bağlı olmaksızın milletin elinde olduğunu söylüyordu. Yasa yapma ve yasaları uygulama yetkisi aynı kurulda, yani mecliste toplanmıştı; anayasa hukukunda güçler birliği denen yapı budur. Ancak bu anayasa bir devlet başkanından ya da rejimin adından söz etmiyordu. 1923'te yapılan değişiklikle cumhuriyet ilan edildi, ama yeni devletin bütün kurumlarını düzenleyen kapsamlı bir anayasaya ihtiyaç sürüyordu.

1924 Anayasası

20 Nisan 1924'te kabul edilen Teşkilat-ı Esasiye Kanunu, cumhuriyet döneminin ilk kapsamlı anayasasıdır. Başlıca özellikleri şunlardır:

• Devletin yönetim biçimi cumhuriyettir; egemenlik kayıtsız şartsız milletindir.
• Yasama yetkisi TBMM'ye aittir. Yürütme yetkisini ise meclis, kendi seçtiği cumhurbaşkanı ve onun atadığı bakanlar kurulu eliyle kullanır.
• Yargı yetkisi, millet adına bağımsız mahkemelere aittir.
• Vatandaşların temel hak ve özgürlükleri anayasada yer almıştır.

Bu anayasada güçler, 1921'deki gibi tümüyle mecliste toplanmamıştır; ama tam bir ayrılık da yoktur. Ders kitaplarında bu düzen, güçler birliği ile güçler ayrılığı arasında bir karma olarak tanımlanır.

1924 Anayasası, sonraki yıllarda yapılan değişikliklerle inkılapları da yansıtır hâle geldi. 1928'de «devletin dini İslam'dır» hükmü anayasadan çıkarıldı. 1934'te kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkı tanındı. 1937'de Atatürk ilkeleri, laiklik de içinde olmak üzere, anayasaya girdi. Bu anayasa 1961'e kadar yürürlükte kaldı.

Şer'iye mahkemelerinin kaldırılması

Nisan 1924'te çıkarılan bir kanunla şer'iye mahkemeleri kaldırıldı ve yargı birliği sağlandı. Böylece bütün davalar, devletin kurduğu aynı mahkemelerde görülmeye başlandı. Yargı alanında bu adım, kanunlarda yapılacak büyük değişikliklerin zeminini hazırladı.

Türk Medeni Kanunu (1926)

Hukuk alanındaki en kapsamlı değişiklik, 17 Şubat 1926'da kabul edilen Türk Medeni Kanunu'dur. Kanun hazırlanırken İsviçre Medeni Kanunu örnek alındı. Ders kitaplarında bu seçimin, kanunun yeni ve ayrıntılı olması ile farklı toplulukları bir arada yaşatan bir ülkenin hukuku olmasıyla açıklandığı anlatılır.

Medeni Kanun, özellikle aile hayatını ve kadının toplumdaki yerini derinden değiştirdi:

• Tek eşle evlilik zorunlu hâle geldi.
• Evlilikler resmî nikâh ile, devlet görevlisi önünde yapılmaya başlandı.
• Boşanma, tek tarafın iradesine değil, mahkeme kararına bağlandı; kadına da boşanma davası açma hakkı tanındı.
• Mirasta kadın ile erkek eşit pay almaya başladı.
• Mahkemelerde kadın ile erkeğin tanıklığı eşit sayıldı.
• Kadınlara meslek seçme ve mal edinme konularında daha geniş haklar tanındı.

Bu düzenlemeler, din farkı gözetmeksizin bütün vatandaşlara uygulandı. Böylece gayrimüslim toplulukların aile hukukundaki ayrı düzenleri de ortadan kalktı.

Öteki kanunlar

Medeni Kanun'la aynı dönemde başka temel kanunlar da çıkarıldı. Ders kitaplarında Borçlar Kanunu'nun İsviçre'den, Türk Ceza Kanunu'nun İtalya'dan, Ticaret Kanunu'nun ise başta Almanya olmak üzere bazı Avrupa ülkelerinin kanunlarından yararlanılarak hazırlandığı anlatılır. Bu kanunların ortak amacı, çağdaş ve herkes için geçerli bir hukuk düzeni kurmaktı. Kanunların Avrupa'dan alınması, kimi çevrelerde toplumun yapısına uymayacağı gerekçesiyle eleştirildi. Kanunları hazırlayanlar ise temel ilkelerin evrensel olduğunu, ayrıntıların zamanla yerel koşullara göre düzenlenebileceğini savundu. Nitekim bu kanunlar sonraki on yıllarda birçok kez değiştirildi.

Değerlendirme

Hukuk alanındaki değişiklikler, cumhuriyetin «herkes için aynı kural» anlayışını somutlaştırdı. Mahkemeler birleştirildi, anayasa egemenliği millete dayandırdı, Medeni Kanun ise aileyi ve kadının konumunu yeniden tanımladı. Ancak bir kanunun kâğıt üzerinde değişmesi, toplumun alışkanlıklarının da hemen değişmesi anlamına gelmiyordu. Yeni düzenin yerleşmesi için okuyan, yazan ve yeni kurumları tanıyan bir topluma ihtiyaç vardı. Sıradaki derste, öğretimi tek çatı altında toplayan kanunu ve yazı değişikliğini inceleyeceğiz.

Örnek 1 — Hukuk ikiliği

Soru: Osmanlı Devleti'nin son döneminde hukuk alanındaki ikiliğin göstergesi hangisidir?

• A) Bütün davaların tek mahkemede görülmesi
• B) Herkesin aynı kanuna bağlı olması
• C) Kapitülasyonların bulunmaması
• D) Şer'iye mahkemeleri ile nizamiye mahkemelerinin yan yana çalışması
• E) Medeni kanunun İsviçre'den alınmış olması

Çözüm: Tanzimat'tan sonra yeni mahkemeler kurulmuş, ama eskiler kaldırılmamıştı. Cevap: D.

Örnek 2 — İki anayasa

Soru: 1924 Anayasası'nı 1921 Teşkilat-ı Esasiye'den ayıran özellik hangisidir?

• A) Egemenliği millete vermesi
• B) Yürütme yetkisinin meclis adına cumhurbaşkanı ve bakanlar kurulu eliyle kullanılması
• C) Saltanatı kaldırması
• D) Olağanüstü savaş koşullarında hazırlanması
• E) Yasamayı padişaha vermesi

Çözüm: 1921'de yasama ve yürütme tümüyle mecliste toplanmıştı. Cevap: B.

Örnek 3 — Medeni Kanun'un kaynağı

Soru: Türk Medeni Kanunu hazırlanırken örnek alınan kanun hangisidir?

• A) İsviçre Medeni Kanunu
• B) Fransız Ceza Kanunu
• C) İtalyan Ceza Kanunu
• D) Alman Ticaret Kanunu
• E) Mecelle

Çözüm: Kanun 17 Şubat 1926'da kabul edilmiştir. Cevap: A.

Örnek 4 — Aile hukukundaki değişiklik

Soru: Türk Medeni Kanunu'nun aile hayatına getirdiği yeniliklerden biri hangisidir?

• A) Boşanmanın tek tarafın iradesine bırakılması
• B) Mirasta erkeğe daha fazla pay verilmesi
• C) Evliliklerin dinî kurumlarca yapılması
• D) Kadının tanıklığının yarım sayılması
• E) Tek eşle evliliğin zorunlu hâle gelmesi

Çözüm: Resmî nikâh ve mahkeme kararıyla boşanma da bu yeniliklerin parçasıdır. Cevap: E.

• 1921 ile 1924 anayasalarını karıştırmak. 1921'de güçler birliği vardı; 1924'te yürütme ayrı organlar eliyle kullanılan karma bir yapı kuruldu.
• Laikliğin 1924'te anayasaya girdiğini sanmak. «Devletin dini» hükmü 1928'de çıkarıldı; laiklik 1937'de anayasaya girdi.
• Mecelle'yi aile hukukunu düzenleyen bir kanun sanmak. Mecelle aile hukukunu kapsamıyordu.
• Bütün kanunların İsviçre'den alındığını düşünmek. Ceza Kanunu İtalya'dan, Ticaret Kanunu başta Almanya olmak üzere farklı ülkelerden yararlanılarak hazırlandı.
• Medeni Kanun'un yalnız Müslümanlara uygulandığını sanmak. Kanun bütün vatandaşlara uygulandı.