Siyasi alanda inkılaplar

Ekim 1923'ün sonunda Ankara'da yeni bir hükümet kurulamıyordu. Meclis her bakanı ayrı ayrı oyla seçiyordu; gruplar arasındaki çekişme yüzünden kimse bir kabine oluşturamıyordu. Devletin başı kimdi, hükümeti kim kuracaktı, bu soruların yasalarda açık bir yanıtı yoktu. Birkaç gün süren bu tıkanıklığın sonunda meclis, rejimin adını koyan bir değişikliği kabul etti. Birkaç ay sonra ise yüzyıllardır süren bir makamı da kaldırdı. Bu derste Cumhuriyet'in ilanını, halifeliğin kaldırılmasını ve çok partili hayata geçiş için yapılan ilk denemeleri inceliyoruz.

• Cumhuriyet'in ilanına giden süreci ve ilanın sonuçlarını açıklarsın.
• Halifeliğin kaldırılmasının nedenlerini ve aynı gün alınan kararları açıklarsın.
• Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası ile Serbest Cumhuriyet Fırkası denemelerini açıklarsın.
• Siyasi inkılapların millî egemenlik ilkesiyle bağlantısını değerlendirirsin.

Başlangıç noktası: egemenlik meclisteydi

Siyasi alandaki değişiklikler, Kurtuluş Savaşı sırasında atılan bir adımın devamıdır. 1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu egemenliği kayıtsız şartsız millete vermişti. Kasım 1922'de saltanatın kaldırılmasıyla bu ilke, hanedanın siyasi yetkisini de ortadan kaldırmıştı. Ancak yeni devletin adı henüz konmamıştı. Devletin başında kimin bulunacağı, hükümetin nasıl kurulacağı belirsizdi. Bu belirsizlik, kısa sürede gündelik siyasette sorunlara yol açtı.

Halk Fırkası ve Ankara'nın başkent olması

Lozan'ın imzalanmasından sonra yapılan seçimlerle yeni bir meclis oluştu. Mustafa Kemal Paşa'nın önderliğinde, Müdafaa-i Hukuk örgütlerinden doğan Halk Fırkası Eylül 1923'te resmen kuruldu. Ders kitaplarında, bunun Türkiye'nin ilk siyasi partilerinden biri olarak kurulduğu anlatılır.

13 Ekim 1923'te çıkarılan bir kanunla Ankara devletin merkezi, yani başkenti oldu. Kurtuluş Savaşı'nın yönetildiği bu kentin seçilmesi, yeni devletin İstanbul'daki eski yönetim geleneğinden ayrıldığını da simgeliyordu. Kaynaklarda, Ankara'nın Anadolu'nun ortasında ve demiryoluna bağlı olmasının, ayrıca savunma açısından görece güvenli bir konumda bulunmasının bu seçimde etkili olduğu aktarılır.

Cumhuriyet'in ilanı (29 Ekim 1923)

Meclis hükümeti sisteminde bakanlar, meclis tarafından tek tek seçiliyordu. Ekim 1923'te bakanlar kurulu istifa edince yeni bakanlar seçilemedi ve bir hükümet bunalımı ortaya çıktı. Mustafa Kemal Paşa, bu bunalımı rejimin adını koyarak çözmeyi önerdi. 29 Ekim 1923'te Teşkilat-ı Esasiye'de yapılan değişiklikle devletin yönetim biçiminin cumhuriyet olduğu ilan edildi.

Bu değişiklikle devletin başına bir cumhurbaşkanı geldi. Meclis, ilk cumhurbaşkanı olarak Mustafa Kemal Paşa'yı seçti. Cumhurbaşkanı başbakanı atayacak, başbakan da bakanları seçerek meclisin onayına sunacaktı. İlk başbakan İsmet Paşa oldu. Böylece meclis hükümeti sisteminden, kabine sistemine doğru bir geçiş başladı.

Cumhuriyet'in ilanı herkes tarafından aynı biçimde karşılanmadı. Kaynaklarda, Kurtuluş Savaşı'nın bazı önde gelen isimlerinin kararın aceleye getirildiğini düşündüğü ve bu kararın meclisin yeterince tartışmasına fırsat verilmeden alındığını eleştirdiği aktarılır. Bu eleştiriler, ileride kurulacak muhalefet partisinin de zeminini oluşturdu.

Halifeliğin kaldırılması (3 Mart 1924)

Saltanat kaldırıldığında halifelik, siyasi yetkisi olmayan bir makam olarak bırakılmıştı. Ancak kısa sürede bu ayrımın sürdürülmesinin güç olduğu görüldü. Halife Abdülmecit Efendi'nin çevresinde toplanan kesimler, onu yeni rejime karşı bir odak olarak görmeye başladı. Ders kitaplarında, Hindistan'daki bazı Müslüman önderlerin halifeliğin korunmasını isteyen bir mektup göndermesinin ve bu mektubun İstanbul basınında yayımlanmasının tartışmaları sertleştirdiği anlatılır. Ankara bu gelişmeleri, egemenliğin milletten başka bir yerde de aranabileceği yönünde bir tehlike olarak değerlendirdi.

3 Mart 1924'te TBMM halifeliği kaldırdı ve Osmanlı hanedanı üyelerinin yurt dışına çıkarılmasına karar verdi. Aynı gün alınan öteki kararlar da siyasi değişikliğin parçasıydı:

• Şeriye ve Evkaf Vekâleti kaldırıldı; yerine din hizmetlerini yürütmek üzere Diyanet İşleri Başkanlığı kuruldu.
• Erkân-ı Harbiye Vekâleti kaldırıldı; ordunun yönetimi siyasetten ayrılarak Genelkurmay Başkanlığına bırakıldı.
• Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile eğitim kurumları tek çatı altında toplandı; bu kanunun ayrıntıları eğitim alanındaki değişikliklerle birlikte ele alınacaktır.

Halifeliğin kaldırılması, din işlerinin devlet yönetiminden ayrılması yönünde atılmış önemli bir adım olarak değerlendirilir. Bu adım, yerli ve yabancı çevrelerde farklı tepkiler doğurdu.

Çok partili hayata ilk deneme: Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası

Kasım 1924'te, Kurtuluş Savaşı'nın önemli komutanları ve siyasetçilerinden bazılarının öncülüğünde Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası kuruldu. Kurucuları arasında Kâzım Karabekir, Ali Fuat Paşa ve Rauf Bey gibi isimler vardı. Parti programında liberal ekonomiye ve yerinden yönetime yakın görüşler yer alıyordu; kaynaklarda dinî inançlara saygı vurgusunun da programda bulunduğu aktarılır.

1925'te Doğu'da çıkan Şeyh Said İsyanı'ndan sonra hükümet, Takrir-i Sükûn Kanunu ile olağanüstü yetkiler aldı. Haziran 1925'te Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası, isyanla bağlantılı olduğu gerekçesiyle kapatıldı. Partinin bu isyanla gerçekten ne ölçüde ilişkili olduğu, tarihçiler arasında tartışılan bir konudur.

İkinci deneme: Serbest Cumhuriyet Fırkası

1929 dünya ekonomik bunalımının ülkeye yansıdığı günlerde, hükümete karşı eleştirilerin açıkça dile getirilebileceği bir muhalefete ihtiyaç duyuldu. Ağustos 1930'da Mustafa Kemal Paşa'nın onayıyla, eski başbakanlardan Fethi Bey (Okyar) önderliğinde Serbest Cumhuriyet Fırkası kuruldu. Parti kısa sürede büyük ilgi gördü; bazı yerlerdeki toplantılarında kalabalıklar toplandı.

Ancak parti, rejime karşı olan çevrelerin de çevresinde toplandığı bir yer olarak görülmeye başlandı. Yerel seçimlerin ardından yaşanan tartışmalar ve gerginlikler üzerine Fethi Bey, partiyi Kasım 1930'da kendisi kapattı. Aynı yılın Aralık ayında yaşanan Menemen Olayı, rejime karşı tepkilerin varlığını gösteren bir olay olarak ders kitaplarında yer alır.

Değerlendirme

Siyasi alandaki değişiklikler, egemenliğin kaynağını hanedandan millete taşıyan bir zincir oluşturur: saltanatın kaldırılması, cumhuriyetin ilanı ve halifeliğin kaldırılması bu zincirin halkalarıdır. Çok partili hayat denemeleri ise kısa sürmüş ve tek parti dönemi 1940'ların ortasına kadar sürmüştür. Bu dönem tarihçiler tarafından farklı biçimlerde yorumlanır: kimi araştırmacılar hızlı değişikliklerin ancak güçlü bir merkezle yapılabildiğini vurgular, kimileri ise muhalefetin susturulmasının bedellerine dikkat çeker. Ancak rejimin adı konduktan sonra, devletin hukuk düzeninin de bu yeni yapıya göre yeniden kurulması gerekiyordu. Sıradaki derste, eski hukuk düzeninin yerine geçen anayasaları ve gündelik hayatı düzenleyen Medeni Kanun'u inceleyeceğiz.

Örnek 1 — Bunalımın çözümü

Soru: Ekim 1923'teki hükümet bunalımının ortaya çıkmasında etkili olan durum hangisidir?

• A) Bakanların cumhurbaşkanınca atanması
• B) Bakanların meclis tarafından tek tek seçilmesi
• C) Padişahın bakanları görevden alması
• D) İtilaf devletlerinin hükümete karışması
• E) Meclisin kapatılması

Çözüm: Meclis hükümeti sisteminde gruplar arasındaki çekişme bakanların seçilmesini engellemişti. Cevap: B.

Örnek 2 — Aynı gün alınan kararlar

Soru: 3 Mart 1924'te halifeliğin kaldırılmasıyla aynı gün kurulan kurum hangisidir?

• A) Türk Tarih Kurumu
• B) Türk Dil Kurumu
• C) Diyanet İşleri Başkanlığı
• D) Danıştay
• E) Sayıştay

Çözüm: Bu kurum, kaldırılan Şeriye ve Evkaf Vekâleti'nin yerine din hizmetlerini yürütmek için kurulmuştur. Cevap: C.

Örnek 3 — İlk muhalefet partisi

Soru: Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın kapatılmasına gerekçe gösterilen olay hangisidir?

• A) Menemen Olayı
• B) Hükümet bunalımı
• C) Lozan'ın imzalanması
• D) Şeyh Said İsyanı
• E) Dünya ekonomik bunalımı

Çözüm: Parti, Haziran 1925'te bu isyanla bağlantılı olduğu gerekçesiyle kapatılmıştır. Cevap: D.

Örnek 4 — Cumhuriyetin getirdiği yapı

Soru: Cumhuriyet'in ilanıyla devlet yönetiminde ortaya çıkan değişiklik hangisidir?

• A) Devletin başına bir cumhurbaşkanının gelmesi ve başbakanın onun tarafından atanması
• B) Meclisin kaldırılması
• C) Saltanatın yeniden kurulması
• D) Bakanların halk tarafından seçilmesi
• E) Halifenin devlet başkanı olması

Çözüm: Böylece meclis hükümeti sisteminden kabine sistemine doğru bir geçiş başlamıştır. Cevap: A.

• Cumhuriyetin ilanını saltanatın kaldırılmasıyla aynı güne koymak. Saltanat Kasım 1922'de, cumhuriyet ise Ekim 1923'te ilan edildi.
• Halifeliğin saltanatla birlikte kaldırıldığını sanmak. Halifelik ayrı bir kararla, Mart 1924'te kaldırıldı.
• Diyanet İşleri Başkanlığı'nı din işlerinin kaldırılması sanmak. Bu kurum din hizmetlerini yürütmek için kuruldu.
• Serbest Cumhuriyet Fırkası'nın hükümetçe kapatıldığını düşünmek. Parti, kurucusu Fethi Bey tarafından kapatıldı.
• Terakkiperver'in isyanla bağını kanıtlanmış saymak. Bu bağın ölçüsü tartışmalıdır; kesin olan, kapatma gerekçesinin bu olay gösterildiğidir.