Atatürkçü düşünce sistemi

Ekim 1927'de Ankara'da, Cumhuriyet Halk Fırkası'nın kurultayında bir konuşma başladı ve altı gün sürdü. Mustafa Kemal Paşa, Samsun'a çıktığı günden o güne kadar yaşananları belgelerle, telgraflarla, kendi gerekçeleriyle anlattı. Bu konuşma daha sonra Nutuk adıyla yayımlandı. Nutuk'u okuyan biri yalnız olayları değil, o olayların arkasındaki düşünme biçimini de görür: kararların hangi gerekçelerle alındığını, hangi amaçlara hizmet ettiğini, nelerin reddedildiğini. Altı ilke, bütünleyici ilkeler ve onlarca inkılap bu düşünme biçiminin farklı yüzleridir. Bu derste onları tek bir çerçevede, Atatürkçü düşünce sistemi olarak ele alıyoruz.

• Atatürkçü düşünce sisteminin ne anlama geldiğini açıklarsın.
• Bu düşünce sistemini besleyen kaynakları açıklarsın.
• Atatürkçü düşünce sisteminin ders kitaplarında vurgulanan özelliklerini açıklarsın.
• Atatürk İlke ve İnkılapları modülünün bütününü özetlersin.

Kavramın anlamı

Ders kitaplarında Atatürkçü düşünce sistemi, Atatürk'ün devlet, toplum, hukuk, eğitim, ekonomi ve kültür alanlarındaki temel görüşlerinin ve bu görüşlere dayanan ilke ve inkılapların bütünü olarak tanımlanır. Bu tanımda iki nokta önemlidir. Birincisi, düşünce sistemi yalnız ilkelerden ibaret değildir; ilkelerle birlikte onları hayata geçiren uygulamaları da kapsar. İkincisi, bu bir sistemdir; yani parçaları birbirinden bağımsız değil, aynı amaca yönelik olarak birbirini tamamlar.

Bu ortak amaç, ders kitaplarında Türk milletinin çağdaş uygarlık düzeyine ulaşması ve onu aşması olarak ifade edilir. Bağımsız, egemenliği millete ait, hukuk birliğini sağlamış, eğitimi bilime dayanan ve ekonomik olarak kalkınmış bir toplum bu amacın somut görünümüdür. Bu nedenle bir inkılabı tek başına değerlendirmek yerine, onun bu büyük amaca nasıl hizmet ettiğini sormak daha doğrudur. Örneğin Harf İnkılabı yalnız bir yazı değişikliği değil; okuryazarlığı, bilimsel yayını ve çağdaşlaşmayı birlikte hedefleyen bir adımdır.

Düşüncenin kaynakları

Ders kitaplarında Atatürkçü düşünce sistemini besleyen kaynaklar genellikle şu başlıklarla açıklanır:

• Kişisel özellikler ve eğitim: Askerî okullarda aldığı eğitim, okuduğu kitaplar ve öğrenme merakı; anlatılana göre genç subay, tarih, edebiyat ve siyaset üzerine yoğun okumalar yapmıştır.
• Doğup büyüdüğü çevre: Selanik ve Manastır gibi farklı toplulukların bir arada yaşadığı, Avrupa ile ilişkilerin yoğun olduğu kentler.
• Dönemin düşünce akımları: Osmanlı'nın son döneminde tartışılan Osmanlıcılık, İslamcılık, Türkçülük ve Batıcılık akımları; Namık Kemal ve Ziya Gökalp gibi yazarların düşünceleri. Ders kitaplarında bu akımların bazı yönlerinden etkilendiği, ama hiçbirini olduğu gibi benimsemediği vurgulanır.
• Askerî ve siyasi deneyimler: Trablusgarp, Balkan Savaşları, Çanakkale ve öteki cephelerde yaşananlar, imparatorluğun çöküşüne tanıklık etmek ve Kurtuluş Savaşı'nı yönetmek.
• Türk tarihi ve kültürü: Millî kimliği güçlendirme isteği.

Ders kitaplarında vurgulanan özellikler

• Akla ve bilime dayanır. Kararlar gelenek ya da dogmaya göre değil, akıl ve bilim yol gösterici alınarak verilir.
• Gerçekçidir. Ülkenin içinde bulunduğu koşulları ve imkânları gözetir; ulaşılamayacak hayallere değil, uygulanabilir hedeflere yönelir. Ders kitaplarında Osmanlıcılık ve İslamcılık gibi akımların imparatorluğu kurtaramamasından çıkarılan derslerin bu gerçekçiliği beslediği anlatılır.
• Millîdir. Türk milletinin ihtiyaçlarından ve tarihinden doğmuştur; başka bir ülkeden hazır alınmış bir model değildir.
• Evrenseldir. Bağımsızlık, egemenlik, barış ve insan sevgisi gibi değerleri bütün insanlık için geçerli sayar.
• Dinamiktir. Değişen koşullara göre gelişmeye açıktır; inkılapçılık ilkesi bu yönünü ifade eder. Ders kitaplarında bu sistemin dogma olmadığı, yani tartışılmaz ve değişmez kurallar bütünü olarak görülmemesi gerektiği vurgulanır.

Farklı yorumlar

Atatürkçü düşünce sistemi, Atatürk'ün ölümünden sonra da Türkiye'nin siyasi ve toplumsal hayatında önemli bir başvuru noktası olmaya devam etti. Farklı siyasi görüşler, bu düşünce sisteminin farklı yönlerini öne çıkardı: kimileri bağımsızlık ve devletçilik vurgusunu, kimileri laiklik ve çağdaşlaşmayı, kimileri de millî birlik düşüncesini merkeze aldı. Bu yorumların hangisinin daha isabetli olduğu, tarih ve siyaset bilimi alanında süren bir tartışmadır. Tartışmanın varlığı, düşünce sisteminin hâlâ canlı bir başvuru kaynağı olduğunu da gösterir. Sınavlarda ise ders kitaplarındaki tanımlar ve özellikler esas alınır.

Düşünce sistemi sınavda nasıl okunur?

Sınavlarda bu konuda sık görülen bir soru türü, kısa bir metin verip bu metnin düşünce sisteminin hangi özelliğini yansıttığını sormaktır. Böyle bir soruda metnin anahtar ifadesine bakmak gerekir. Metin, koşullar değiştikçe kurumların da yenilenmesi gerektiğini söylüyorsa dinamiklik; ülkenin imkânlarını ve gerçek durumunu gözeten hedefler koymaktan söz ediyorsa gerçekçilik; bütün insanlığın barışını ve refahını öne çıkarıyorsa evrensellik; kararların deneye ve gözleme dayanmasını istiyorsa akılcılık ve bilimsellik; milletin kendi tarihinden ve ihtiyaçlarından yola çıkmayı vurguluyorsa millîlik özelliği yansıtılmaktadır. Seçeneklerde birden fazla özellik uygun görünebilir; bu durumda metnin en çok vurguladığı düşünceyi seçmek gerekir.

Süreklilik

Atatürk 10 Kasım 1938'de öldü. İlkeler ise devletin temel nitelikleri olarak kalmaya devam etti; sonraki anayasalarda da Atatürk ilke ve inkılaplarına atıf yapıldı ve inkılap kanunlarını koruyan hükümler yer aldı.

Nutuk ve Gençliğe Hitabe

Ekim 1927'de okunan Nutuk, 1919–1927 arasındaki olayları Mustafa Kemal'in gözünden anlatır ve bu dönemin en önemli kaynaklarından biri sayılır. Tarihçiler Nutuk'u kullanırken, onun aynı zamanda bir siyasi savunma metni olduğunu ve başka kaynaklarla karşılaştırılarak okunması gerektiğini de vurgular. Nutuk'un sonunda yer alan Gençliğe Hitabe, cumhuriyetin ve bağımsızlığın korunması görevini gençlere bırakan bir metin olarak bilinir.

Modülün kapanışı

Atatürk İlke ve İnkılapları modülü burada sona eriyor. Bu modülde önce siyasi alanda rejimin adının konmasını, dinî makamın kaldırılmasını ve muhalefet partisi denemelerini; ardından hukuk birliğini sağlayan anayasaları ve Medeni Kanun'u; eğitimde Tevhid-i Tedrisat'ı, Harf İnkılabı'nı ve Üniversite Reformu'nu; toplumsal hayatta kıyafet, takvim, ölçü ve soyadı düzenlemelerini; ekonomide İzmir İktisat Kongresi'nden devletçiliğe uzanan yolu inceledik. Ardından bu değişikliklerin arkasındaki altı temel ilkeyi, bütünleyici ilkeleri ve son olarak onları bir araya getiren düşünce sistemini ele aldık. Yeni devlet içeride kurumlarını kurarken, dışarıda da Lozan'da çözülemeyen sorunlarla uğraşıyordu. Sıradaki modülde bu sorunlardan başlayarak Atatürk döneminin dış politikasını inceleyeceğiz.

Örnek 1 — Kavramın kapsamı

Soru: Ders kitaplarında Atatürkçü düşünce sisteminin tanımı için hangisi doğrudur?

• A) Yalnız altı temel ilkeden oluşur.
• B) Yalnız ekonomik görüşleri kapsar.
• C) Çeşitli alanlardaki temel görüşlerin ve bunlara dayanan ilke ve inkılapların bütünüdür.
• D) Yalnız dış politika görüşlerini kapsar.
• E) Başka bir ülkeden alınmış hazır bir modeldir.

Çözüm: Sistem ilkeleri ve onları hayata geçiren uygulamaları birlikte kapsar. Cevap: C.

Örnek 2 — Dinamiklik

Soru: Atatürkçü düşünce sisteminin «dinamik» olması ne anlama gelir?

• A) Değişmez kurallardan oluşması
• B) Değişen koşullara göre gelişmeye açık olması
• C) Yalnız askerî konuları kapsaması
• D) Geçmişe dönmeyi amaçlaması
• E) Yalnız bir dönemle sınırlı olması

Çözüm: İnkılapçılık ilkesi bu yönünü ifade eder; sistem dogma olarak görülmez. Cevap: B.

Örnek 3 — Gerçekçilik

Soru: Ders kitaplarında Atatürkçü düşünce sisteminin gerçekçiliğini besleyen deneyim olarak hangisi gösterilir?

• A) Osmanlıcılık ve İslamcılık gibi akımların imparatorluğu kurtaramaması
• B) Yabancı devletlerin önerileri
• C) Lozan'ın hükümleri
• D) Halifenin görüşleri
• E) Mondros'un maddeleri

Çözüm: Bu deneyim, uygulanabilir hedeflere yönelmenin gerekçesi olarak anlatılır. Cevap: A.

Örnek 4 — Nutuk'u okumak

Soru: Tarihçilerin Nutuk'u kullanırken dikkat çektiği nokta hangisidir?

• A) Nutuk'un hiçbir belge içermemesi
• B) Nutuk'un yalnız ekonomiyi anlatması
• C) Nutuk'un başka bir kişi tarafından yazılması
• D) Nutuk'un aynı zamanda bir siyasi savunma metni olduğu ve başka kaynaklarla karşılaştırılarak okunması gerektiği
• E) Nutuk'un 1919'dan önceki olayları anlatması

Çözüm: Nutuk dönemin en önemli kaynaklarından biridir, ama tek kaynak değildir. Cevap: D.

• Düşünce sistemini yalnız altı ilkeyle sınırlamak. Sistem ilkelerle birlikte uygulamaları ve temel görüşleri de kapsar.
• Sistemi değişmez kurallar bütünü sanmak. Ders kitaplarında dinamik olduğu ve dogma olmadığı vurgulanır.
• «Millî» ile «evrensel» özellikleri çelişkili görmek. Sistem millî ihtiyaçlardan doğar, ama evrensel değerleri de benimser.
• Nutuk'u tarafsız bir tarih kitabı gibi okumak. Önemli bir kaynaktır, ama aynı zamanda bir siyasi savunma metnidir.
• Dönemin düşünce akımlarının olduğu gibi benimsendiğini sanmak. Ders kitaplarında bu akımların bazı yönlerinden etkilenildiği, ama hiçbirinin olduğu gibi alınmadığı anlatılır.