Mudanya ve saltanatın kaldırılması

Eylül 1922'nin sonlarında Çanakkale kıyısında, birkaç yüz metre arayla iki ordu birbirini gözlüyordu. Bir yanda İzmir'den kuzeye ilerleyen Türk süvarileri, öbür yanda Boğazları korumakla görevli İngiliz birlikleri vardı. Tek bir kurşun, bitmek üzere olan savaşı yeni ve çok daha büyük bir çatışmaya dönüştürebilirdi. Kurşun atılmadı. Birkaç gün sonra taraflar, Marmara kıyısındaki küçük bir kasabada masaya oturdu. Bir ay geçmeden de Ankara'daki meclis, altı yüzyıllık bir hanedanın siyasi yetkisine son veren bir karar aldı. Bu derste Mudanya Ateşkes Antlaşması'nı ve saltanatın kaldırılmasını inceliyoruz.

• Çanakkale bunalımını ve Mudanya görüşmelerine giden süreci açıklarsın.
• Mudanya Ateşkes Antlaşması'nın hükümlerini ve önemini açıklarsın.
• Saltanatın kaldırılmasının nedenlerini ve sonuçlarını açıklarsın.
• Mudanya ile saltanatın kaldırılması arasındaki bağlantıyı değerlendirirsin.

Boğazlarda bunalım

İzmir'in kurtuluşundan sonra süvari ve piyade birlikleri bu kez Marmara'ya, Çanakkale ve İzmit yönüne yürüdü. Boğazların iki yakasında, İtilaf devletlerinin «tarafsız bölge» saydığı alanlar bulunuyordu. İngiltere, Türk birliklerinin bu bölgeye girmesini kabul etmeyeceğini bildirdi. Ders kitaplarında, İngiltere Başbakanı Lloyd George'un dominyonlardan ve müttefiklerinden askerî destek istediği anlatılır.

Ancak beklenen destek gelmedi. Fransa ve İtalya, Türklerle yeni bir savaşa girmeyi istemedi ve Boğazlardaki birliklerini geri çekti. Dominyonların çoğu da isteksiz kaldı. Kendi kamuoyu da yeni bir savaşa karşıydı. Bu durumda İngiltere, Ankara ile görüşmekten başka yolu olmadığını gördü. Kaynaklarda, bu bunalımın Lloyd George hükümetinin kısa süre sonra düşmesinde etkili olan gelişmeler arasında sayıldığı aktarılır.

Mudanya görüşmeleri

Görüşmeler 3 Ekim 1922'de Mudanya'da başladı. TBMM'yi cephenin komutanı İsmet Paşa temsil etti. İngiltere, Fransa ve İtalya'nın temsilcileri de masadaydı. Yunanistan'ın temsilcileri ise görüşmelere doğrudan katılmadı; ders kitaplarında, onların körfezdeki bir gemide beklediği ve antlaşmayı sonradan kabul ettiği anlatılır.

Görüşmeler kolay geçmedi. Masadaki her söz, birkaç yüz kilometre ötedeki ordunun gücüyle tartılıyordu; İtilaf temsilcileri de kendi hükümetlerinden sık sık talimat beklemek zorunda kaldı. En çetin konu Doğu Trakya'ydı. İngiliz temsilcisi bölgenin hemen Türklere bırakılmasına direndi; İsmet Paşa ise geri adım atmadı. Görüşmeler bir ara kesilme noktasına geldi. Ders kitaplarında, Ankara'nın görüşmeler sürerken ordunun hareket hâlinde tutulmasıyla İtilaf temsilcilerine baskı kurduğu, böylece masadaki pazarlığın cephedeki güçle desteklendiği anlatılır. Bu tutum, Mudanya'nın bir yenilen tarafın imzası değil, kazanan tarafın şartlarını kabul ettirdiği bir ateşkes olmasını sağladı. Sonunda 11 Ekim 1922'de Mudanya Ateşkes Antlaşması imzalandı.

Antlaşmanın hükümleri

• Doğu Trakya, Meriç Nehri'ne kadar Yunanlarca boşaltılacak ve kısa bir süre içinde TBMM yönetimine teslim edilecekti.
• Barış yapılıncaya kadar TBMM, Doğu Trakya'da yalnızca sınırlı sayıda jandarma bulundurabilecekti.
• İstanbul ve Boğazlar, barış imzalanıncaya kadar İtilaf devletlerinin askerleri tarafından tutulacaktı; ancak İstanbul'un yönetimi TBMM'ye bırakılacaktı.
• Yunan ve Türk kuvvetleri arasında ateşkes başlayacaktı.

Mudanya'nın önemi

• Kurtuluş Savaşı'nın askerî evresi sona erdi. Silahlar sustu; bundan sonrası barış masasında kararlaştırılacaktı.
• Doğu Trakya savaşmadan kazanıldı. Bu bölge, kurşun atılmadan diplomasiyle geri alındı.
• İstanbul'un yönetimi TBMM'ye geçti. Antlaşmanın ardından TBMM adına İstanbul'a Refet Paşa gönderildi. Kaynaklarda, Refet Paşa'nın kentte büyük bir kalabalık tarafından karşılandığı aktarılır. Böylece Ankara'nın yetkisi, padişahın bulunduğu kentte de fiilen tanınmış oldu.
• Sevr fiilen geçersizleşti. İtilaf devletleri, Sevr'de Yunanistan'a bıraktıkları Trakya'yı TBMM'ye teslim etmeyi kabul etmişti.
• İstanbul hükümetinin konumu sarsıldı. Ders kitaplarında, Mudanya'dan sonra İstanbul hükümetinin hukuken var olsa da fiilen etkisiz kaldığı vurgulanır.

Lozan'a çifte davet

Ekim 1922'nin sonlarında İtilaf devletleri, barış konferansı için Lozan'a hem TBMM'yi hem de İstanbul hükümetini davet etti. İstanbul hükümetinin sadrazamı Tevfik Paşa ise Ankara'ya bir telgraf göndererek konferansa birlikte katılmayı önerdi. Ankara açısından bu, büyük bir tehlikeydi: Kurtuluş Savaşı'nı yürüten meclisin yanında, savaş boyunca ona karşı tutum almış bir hükümet aynı masada söz hakkı isteyecekti. Bu ikilik, Türk tarafının sesini bölebilir ve İtilaf devletlerine bir koz verebilirdi.

Saltanatın kaldırılması (1 Kasım 1922)

Bu durum karşısında TBMM, saltanat meselesini kesin olarak çözmeye karar verdi. Mecliste tartışmalar yaşandı; bir bölüm milletvekili saltanatın korunmasından yanaydı. Okul kitaplarında yer alan bir konuşmasında Mustafa Kemal Paşa, egemenliğin tarih boyunca güçle elde edildiğini, milletin de onu artık kendi eline aldığını savunur. Tartışma uzadı ve kimi milletvekilleri kararın aceleye getirildiğini öne sürdü. Sonunda 1 Kasım 1922'de TBMM, saltanat ile halifeliği birbirinden ayırarak saltanatı kaldırdı. Halifelik ise Osmanlı hanedanında kalacak, ama siyasi yetkisi olmayacaktı. Bu ayrım, kararın dinî duyguları sarsmadan alınabilmesini sağlayan bir ara çözüm olarak da değerlendirilir; hanedan tümüyle devre dışı bırakılmamış, yalnızca siyasi yetkiden uzaklaştırılmıştı.

Kararın ardından İstanbul hükümeti istifa etti. Son padişah Vahdettin, Kasım 1922'de bir İngiliz savaş gemisiyle İstanbul'dan ayrıldı. TBMM, hanedandan Abdülmecit Efendi'yi halife seçti. Halifenin meclis tarafından seçilmesi, makamın artık egemenliğin kaynağı değil, meclise bağlı bir dinî unvan olarak görüldüğünü gösteriyordu.

Sonuçlar

• İkili yönetim sona erdi. Ülkede artık tek bir hükümet vardı: TBMM hükümeti. 1920'den beri süren, birinin Ankara'da, ötekinin İstanbul'da bulunduğu iki merkezli düzen böylece kapanmış, dış dünyanın kiminle konuşacağı sorusu da ortadan kalkmıştı.
• Osmanlı Devleti tarihe karıştı. Saltanatın kaldırılmasıyla yaklaşık altı yüzyıllık devletin siyasi yapısı sona ermiş oldu.
• Lozan'a tek temsil. Türkiye barış konferansına yalnız TBMM'nin temsilcileriyle katılacaktı.
• Millî egemenlik yolunda önemli bir adım. Egemenliğin hanedandan alınıp meclise geçmesi, ileride rejimin adının konmasına giden yolu açtı.

Değerlendirme

Mudanya ile saltanatın kaldırılması arasında bir ay vardır, ama aralarındaki bağ sıkıdır. Mudanya, Ankara'nın İstanbul'da da söz sahibi olduğunu gösterdi; Lozan'a çifte davet ise bu fiilî durumun hukuken de tamamlanmasını zorunlu kıldı. Böylece Türk heyeti barış masasına tek bir sesle gidebilecekti. Kasım 1922'de İsviçre'de toplanacak olan bu konferansta, savaş alanında kazanılanların uluslararası hukukta karşılık bulup bulmayacağı belirlenecekti.

Örnek 1 — İngiltere'nin geri adımı

Soru: Çanakkale bunalımında İngiltere'nin Ankara ile görüşmeye razı olmasında etkili olan gelişme hangisidir?

• A) Yunanistan'ın İngiltere'ye savaş açması
• B) Sovyet ordusunun Boğazlara gelmesi
• C) Fransa ve İtalya'nın destek vermeyip birliklerini çekmesi
• D) Türk ordusunun İstanbul'u alması
• E) Yunan ordusunun Anadolu'ya dönmesi

Çözüm: Müttefiklerinden ve dominyonlarından beklediği desteği bulamayan İngiltere masaya oturmuştur. Cevap: C.

Örnek 2 — Savaşsız kazanılan toprak

Soru: Mudanya Ateşkes Antlaşması ile savaşmadan kazanılan bölge hangisidir?

• A) Batı Trakya
• B) Musul
• C) Hatay
• D) Ege adaları
• E) Doğu Trakya

Çözüm: Bölge Meriç Nehri'ne kadar Yunanlarca boşaltılacaktı. Cevap: E.

Örnek 3 — Kararın hemen nedeni

Soru: Saltanatın Kasım 1922'de kaldırılmasının hemen nedeni hangisidir?

• A) İtilaf devletlerinin Lozan'a hem TBMM'yi hem İstanbul hükümetini davet etmesi
• B) Vahdettin'in meclise katılmak istemesi
• C) Cumhuriyetin ilan edilmesi
• D) Halifeliğin kaldırılması
• E) Mudanya görüşmelerinin kesilmesi

Çözüm: Çifte temsil Türk tarafının sesini bölebilirdi. Cevap: A.

Örnek 4 — Halifeliğin durumu

Soru: 1 Kasım 1922 kararından sonra halifeliğin durumu için hangisi doğrudur?

• A) Halifelik de aynı gün kaldırıldı.
• B) Halifelik siyasi yetkisiz olarak Osmanlı hanedanında bırakıldı.
• C) Halifelik başka bir ülkeye devredildi.
• D) Halife padişah unvanını korudu.
• E) Halifeyi İtilaf devletleri seçti.

Çözüm: Meclis saltanat ile halifeliği ayırmış, halifeyi de kendisi seçmiştir. Cevap: B.

• Mudanya'yı bir barış antlaşması sanmak. Mudanya bir ateşkestir; barış Lozan'da yapılacaktır.
• İstanbul'un askerî olarak da teslim edildiğini düşünmek. İtilaf askerleri barışa kadar kaldı; TBMM'ye geçen yönetimdi.
• Saltanat ile halifeliğin birlikte kaldırıldığını sanmak. 1 Kasım 1922'de yalnız saltanat kaldırıldı.
• Yunanistan'ı görüşmelerde masada saymak. Yunan temsilcileri doğrudan katılmadı, antlaşmayı sonradan kabul etti.
• Saltanatın kaldırılmasını cumhuriyetin ilanıyla karıştırmak. Rejimin adı daha sonra konacaktır.