Lozan Barış Antlaşması

Kasım 1922'de İsviçre'nin Lozan kentinde açılan konferansta, Türk heyetinin başında bir diplomat değil, birkaç hafta önce cepheden gelen bir asker oturuyordu. Karşısında ise dünyanın en deneyimli diplomatlarından bazıları vardı. Kaynaklarda, İsmet Paşa'nın kulaklarının iyi duymadığı, bu yüzden hoşuna gitmeyen önerileri duymamış gibi yaptığı yönünde anlatılar da aktarılır. Görüşmeler bir ara kesildi, heyet eli boş Ankara'ya döndü, sonra yeniden masaya oturuldu. Sekiz ayı aşan bir pazarlığın sonunda, savaş alanında kazanılanlar uluslararası bir belgeye dönüştü. Bu derste Lozan Konferansı'nı, antlaşmanın hükümlerini ve Sevr ile Misak-ı Millî karşısındaki yerini inceliyoruz.

• Lozan Konferansı'nın taraflarını ve iki aşamalı sürecini açıklarsın.
• Lozan Barış Antlaşması'nın sınırlar, kapitülasyonlar, borçlar, azınlıklar ve Boğazlar hükümlerini açıklarsın.
• Lozan'ı Sevr ve Misak-ı Millî ile karşılaştırırsın.
• Lozan'da çözüme bağlanamayan konuları belirlersin.

Konferansın açılması

Lozan Konferansı 20 Kasım 1922'de toplandı. Türk heyetinin başkanı İsmet Paşa'ydı; heyette Rıza Nur Bey ve Hasan Bey de bulunuyordu. Karşı tarafta İngiltere, Fransa, İtalya, Japonya, Yunanistan, Romanya ve Sırp-Hırvat-Sloven Krallığı yer alıyordu. Ders kitaplarında, Sovyet Rusya ile Bulgaristan'ın yalnız Boğazlarla ilgili görüşmelere katıldığı, ABD'nin ise gözlemci olarak bulunduğu anlatılır.

Türk heyetine Ankara'dan verilen temel ilke açıktı: ulusal andın, yani Misak-ı Millî'nin çizdiği sınırdan geri adım atmamak ve özellikle kapitülasyonlar konusunda kesin bir sonuç almak. Görüşmelerde İngiltere'nin temsilcisi Lord Curzon, İtilaf tarafının en etkili sözcüsüydü.

Konferans, ayrı konuları ele alan komisyonlara bölünerek yürütüldü: sınırlar ve askerî konular, yabancıların ve azınlıkların durumu, mali ve ekonomik meseleler ayrı masalarda görüşüldü. Türk heyeti, İtilaf devletlerinin aralarındaki çıkar ayrılıklarını dikkatle izledi. Fransa ve İtalya ekonomik çıkarlarına, İngiltere ise Boğazlar ve Musul'a öncelik veriyordu. Heyet, Ankara ile sürekli telgraflaşarak her önemli adımda hükümetin görüşünü alıyordu; bu da görüşmelerin uzamasına yol açan etkenlerden biriydi.

Kesinti ve ikinci aşama

Görüşmeler kısa sürede tıkandı. Kapitülasyonlar, Osmanlı borçları, Musul ve azınlıklar gibi konularda taraflar uzlaşamadı. İtilaf devletleri hazırladıkları bir metni Türk heyetine kabul ettirmek istedi; İsmet Paşa bunu reddetti. Şubat 1923'te konferans kesildi ve Türk heyeti Ankara'ya döndü.

Bu sırada savaşın yeniden başlayıp başlamayacağı tartışıldı. Ankara'da mecliste de heyete yönelik eleştiriler yükseldi; kimi milletvekilleri verilebilecek ödünlerden kaygı duyuyordu. Sonunda iki taraf da yeni bir savaşı istemedi ve görüşmeler Nisan 1923'te yeniden başladı. Bu ikinci aşamada uzlaşma sağlanabilen konular antlaşmaya bağlandı, uzlaşma sağlanamayanlar ise sonraya bırakıldı. Antlaşma 24 Temmuz 1923'te imzalandı.

Sınırlar

• Yunanistan sınırı: Meriç Nehri olarak çizildi. Yunanistan'ın savaş tazminatı ödemesi yerine, Meriç'in batısındaki Karaağaç Türkiye'ye bırakıldı.
• Adalar: Gökçeada ve Bozcaada Türkiye'de kaldı. Ege'deki öteki adaların büyük bölümü Yunanistan'a, On İki Ada ise İtalya'ya bırakıldı.
• Suriye sınırı: 1921'de Paris ile varılan Ankara uzlaşmasındaki biçimiyle kabul edildi; Hatay sınırın öbür yanında kaldı.
• Irak sınırı: Musul konusunda uzlaşma sağlanamadı. Sorunun Türkiye ile İngiltere arasında ikili görüşmelerle çözülmesine, sonuç alınamazsa Milletler Cemiyeti'ne götürülmesine karar verildi.

Kapitülasyonlar

Yüzyıllardır yabancılara tanınan ayrıcalıklar olan kapitülasyonlar tamamen kaldırıldı. Ders kitaplarında bu hüküm, Türk heyetinin hiçbir koşulda ödün vermediği ve Lozan'ın en büyük kazanımlarından biri sayılan madde olarak öne çıkarılır. Yabancılar artık Türk yasalarına ve mahkemelerine bağlı olacaktı. Böylece yabancı tüccarların vergi ayrıcalıkları ve konsoloslukların yargı yetkisi gibi uygulamalar da sona erdi. Türk heyeti, bağımsızlığın yalnız askerî değil, hukuki ve ekonomik bir anlamı olduğunu bu konuda özellikle vurguladı.

Borçlar

Osmanlı borçları, Osmanlı'dan ayrılan devletler arasında paylaştırıldı. Türkiye'ye düşen bölüm, taksitler hâlinde ödenecekti. Sevr'de öngörülen yabancı denetimindeki mali yapılar ise kabul edilmedi.

Azınlıklar ve nüfus mübadelesi

Türkiye'deki gayrimüslim azınlıklar Türk vatandaşı sayıldı ve haklarına ilişkin hükümler antlaşmaya kondu. Azınlıkların korunması gerekçesiyle yabancı devletlerin iç işlere karışabilmesinin önü kapatılmak istendi.

Lozan'da ayrıca, Ocak 1923'te ayrı bir sözleşmeyle kararlaştırılan nüfus mübadelesi de sonuçlandı. Buna göre Yunanistan'daki Müslüman Türklerle Türkiye'deki Ortodoks Rumlar karşılıklı olarak yer değiştirecekti. İstanbul Rumları ile Batı Trakya Türkleri bu değişimin dışında tutuldu. Mübadele, yüz binlerce insanın doğduğu topraklardan ayrılması anlamına geldi ve iki ülkede de derin izler bıraktı. Ölçütün dil ya da soy değil, din olarak belirlenmesi de dikkat çeker: Türkçe konuşan bazı Ortodoks topluluklar Yunanistan'a, Rumca konuşan bazı Müslüman topluluklar Türkiye'ye gönderildi. Mübadillerin yerleştirilmesi, yeni devletin ilk yıllarında çözmesi gereken büyük toplumsal sorunlardan biri oldu.

Boğazlar

Boğazlar konusunda Türkiye'nin istediği tam egemenlik sağlanamadı. Boğazların iki yakasının askerden arındırılmasına, geçişleri düzenleyecek uluslararası bir komisyon kurulmasına karar verildi. Komisyonun başkanının bir Türk olacağı öngörüldü. Bu düzen, Türkiye'nin kendi topraklarından geçen su yolları üzerinde tam söz sahibi olamaması anlamına geliyordu. Boğazların güvenliği ise bir ölçüde Milletler Cemiyeti'nin güvencesine bırakıldı. Bu düzen ilerleyen yıllarda yeniden ele alınacaktı.

Sevr ve Misak-ı Millî karşısında Lozan

Lozan, Sevr'in yerini aldı. Sevr'de doğu illerinde bağımsız bir Ermeni yönetimi, Güneydoğu'da özerk bir bölge, İzmir ve Trakya'nın Yunanistan'a bırakılması, kapitülasyonların genişletilmesi öngörülüyordu; bunların hiçbiri Lozan'da yer almadı. Ders kitaplarında Lozan, Türkiye'nin bağımsızlığının uluslararası alanda tanındığı belge olarak anılır.

Misak-ı Millî açısından ise tablo karışıktır. Kapitülasyonların kaldırılması ve Anadolu ile Doğu Trakya'nın bütünlüğü sağlandı. Buna karşılık Musul, Hatay ve Boğazlar konusunda istenen sonuca ulaşılamadı; Batı Trakya da sınır dışında kaldı. Lozan'ı bu açıdan nasıl değerlendirmek gerektiği, tarihçiler arasında farklı vurgularla tartışılır.

Modülün kapanışı

Kurtuluş Savaşı modülü burada sona eriyor. Bu modülde Doğu'da Ermenistan'a karşı kazanılan başarıyı, Güney'de halkın Fransız işgaline direnişini, Batı'da düzenli ordunun kuruluşunu, iki İnönü'yü, Kütahya-Eskişehir yenilgisini, Sakarya'daki savunmayı, Büyük Taarruz'u, Mudanya ile saltanatın kaldırılmasını ve son olarak Lozan'ı izledik. Silahla başlayan mücadele, masada imzalanan bir antlaşmayla sonuçlandı. Ancak yeni devletin adı, kurumları ve toplumsal düzeni henüz belirlenmemişti. Sıradaki modülde, rejimin adının konmasından başlayarak siyasi alanda yapılan köklü değişiklikleri inceleyeceğiz.

Örnek 1 — İki aşama

Soru: Lozan Konferansı'nın Şubat 1923'te kesilmesinin nedeni hangisidir?

• A) Türk heyetinin konferansa katılmaması
• B) Yunanistan'ın savaş ilan etmesi
• C) Kapitülasyonlar, borçlar ve Musul gibi konularda uzlaşma sağlanamaması
• D) Sovyet Rusya'nın konferansı terk etmesi
• E) İsmet Paşa'nın görevden alınması

Çözüm: İsmet Paşa, İtilaf tarafının hazırladığı metni kabul etmemiştir. Cevap: C.

Örnek 2 — Tazminatın karşılığı

Soru: Yunanistan'ın savaş tazminatı ödemesi yerine Türkiye'ye bırakılan yer hangisidir?

• A) Karaağaç
• B) Gökçeada
• C) Batı Trakya
• D) Musul
• E) On İki Ada

Çözüm: Bu yer Meriç'in batısında bulunur. Cevap: A.

Örnek 3 — Ertelenen sorun

Soru: Lozan'da çözülemeyip Türkiye ile İngiltere arasındaki ikili görüşmelere bırakılan sorun hangisidir?

• A) Kapitülasyonlar
• B) Nüfus mübadelesi
• C) Karaağaç
• D) Yunanistan sınırı
• E) Musul

Çözüm: Sonuç alınamazsa sorun Milletler Cemiyeti'ne götürülecekti. Cevap: E.

Örnek 4 — Mübadele dışında kalanlar

Soru: Nüfus mübadelesinin dışında tutulan topluluklar hangileridir?

• A) İzmir Rumları ve Selanik Türkleri
• B) İstanbul Rumları ve Batı Trakya Türkleri
• C) Anadolu Rumları ve Girit Türkleri
• D) Trabzon Rumları ve Makedonya Türkleri
• E) Bütün Rumlar ve bütün Türkler

Çözüm: Bu iki topluluk yerlerinde kalmıştır. Cevap: B.

• Lozan'da bütün sorunların çözüldüğünü sanmak. Musul, Hatay ve Boğazlarda istenen sonuç alınamadı.
• Kapitülasyonların kısmen kaldırıldığını düşünmek. Kapitülasyonlar tamamen kaldırıldı.
• Nüfus mübadelesinin herkesi kapsadığını sanmak. İstanbul Rumları ve Batı Trakya Türkleri dışarıda tutuldu.
• Boğazlarda tam egemenlik sağlandığını düşünmek. Boğazlar uluslararası bir komisyona bırakıldı.
• Gökçeada ve Bozcaada ile On İki Ada'yı karıştırmak. İlk ikisi Türkiye'de kaldı; On İki Ada İtalya'ya bırakıldı.