Büyük Taarruz

Ağustos 1922'nin son haftasında, Afyon'un güneyindeki bir tepede, gece karanlığında bir grup subay sessizce bekliyordu. Aylardır süren hazırlık, birliklerin gizlice yer değiştirmesi, geceleri yapılan yürüyüşler bu sabaha varmak içindi. Şafakta topçu ateşi başladı. Birkaç gün sonra cepheden gelen haberler Ankara'yı şaşırttı: Yunan ordusunun ana gücü çember içine alınmış, binlerce asker esir düşmüştü. İki hafta sonra Türk süvarileri İzmir'e giriyordu. Üç yıldan uzun süren işgalin Batı Anadolu'daki sonu, birkaç haftalık bir harekâtla geldi. Bu derste Büyük Taarruz'un nasıl hazırlandığını, nasıl yürütüldüğünü ve neleri değiştirdiğini inceliyoruz.

• Sakarya'dan sonraki hazırlık döneminin askerî ve diplomatik yönlerini açıklarsın.
• Büyük Taarruz'un gelişimini ve Başkomutanlık Meydan Muharebesi'ni açıklarsın.
• Taarruzun Batı Anadolu'nun kurtuluşuyla sonuçlanmasını açıklarsın.
• Büyük Taarruz'un Kurtuluş Savaşı'nın askerî evresini kapatmadaki yerini değerlendirirsin.

Bir yıllık hazırlık

Sakarya'dan sonra Türk ordusu, çekilen Yunan kuvvetlerini kovalayacak güçte değildi. Eylül 1921 ile Ağustos 1922 arasındaki yaklaşık bir yıl, bu nedenle bir hazırlık dönemi olarak geçti. Ordunun asker sayısı artırıldı, süvari birlikleri güçlendirildi, cephane ve top eksikleri giderilmeye çalışıldı. Güney ve Doğu cephelerinin kapanmasıyla oralardaki birliklerin bir bölümü Batı'ya kaydırıldı.

Subayların eğitimine ve birliklerin tatbikatlarına ağırlık verildi. Atların ve taşıt hayvanlarının toplanması, ordunun hareket yeteneğini artırmak için özellikle önemliydi; çünkü bir saldırı savaşında başarı, düşmanı yerinden çıkardıktan sonra onu ne kadar hızlı izleyebileceğine bağlıydı. Cephane fabrikaları ve onarım atölyeleri sınırlı imkânlarla çalıştırıldı. Halkın Tekalif-i Milliye ile başlayan katkısı bu dönemde de sürdü; köylerden toplanan yiyecek ve taşıt ordunun ikmalini ayakta tuttu. Yunan tarafında ise durum farklıydı: uzun süredir yurtlarından uzakta bekleyen askerlerin morali düşüyor, Atina'daki yönetim savaşın masrafını karşılamakta zorlanıyordu.

Bu dönemde meclis, Mustafa Kemal Paşa'nın başkomutanlık yetkisini birkaç kez uzattı. Uzatma görüşmeleri sırasında mecliste sert tartışmalar yaşandı; kimi milletvekilleri yetkinin tek elde toplanmasından kaygı duyuyor, saldırının neden geciktiğini soruyordu. Kitaplarda, Başkomutanın ordu hazır olmadan saldırıya geçmenin felakete yol açacağını savunduğu anlatılır.

Diplomasi cephesi

Hazırlık yalnızca askerî değildi. İtilaf devletleri, Mart 1922'de Türk ve Yunan taraflarına bir ateşkes ve barış önerisi sundu. Ders kitaplarında aktarıldığına göre bu öneride önce ateşkes yapılması, işgal altındaki toprakların boşaltılmasının ise sonraya bırakılması öngörülüyordu. Ankara, ateşkesin Anadolu'nun boşaltılmasıyla birlikte olması gerektiğini savundu; öneri bu nedenle sonuç vermedi. Bu tutum, Misak-ı Millî'nin bir pazarlık konusu olmadığı çizgisinin sürdürülmesiydi.

Aynı dönemde Yunan yönetimi, Anadolu'da kilitlenen savaşı başka bir yoldan sonuçlandırmak için Trakya'daki kuvvetlerle İstanbul'a yönelmeyi düşündü. Kaynaklarda, İtilaf devletlerinin buna izin vermediği aktarılır. Bu girişim için Anadolu'dan bazı birliklerin çekildiği de anlatılır; bu da Yunan cephesini zayıflatan etkenlerden biri sayılır.

Saldırının planı

Yunan ordusu, Eskişehir'den Afyon'a uzanan geniş bir cephede mevzilenmişti. Türk planının özü, saldırının yönünü gizlemek ve Yunan cephesinin en güçlü olduğu yere değil, güneydeki bir kesimine yüklenmekti. Birlikler geceleri yer değiştirdi; kaynaklarda, gündüz hareketin en aza indirildiği ve ordunun Yunan keşfinden saklanmaya çalışıldığı aktarılır. Kimi kaynaklarda, Yunan komutanlığını yanıltmak için kuzeyde, Eskişehir yönünde göstermelik hareketler yapıldığı da anlatılır. Saldırı için yarma bölgesi olarak Afyon'un güneyindeki tepeler seçildi. Mustafa Kemal Paşa taarruzu, bu bölgedeki Kocatepe'den yönetti.

26 Ağustos 1922: taarruzun başlaması

26 Ağustos 1922 sabahı Türk topçusu ateş açtı ve piyade birlikleri Yunan mevzilerine yüklendi. İlk gün çarpışmalar çok ağır geçti; ama Türk birlikleri birçok noktada Yunan savunma hattını yardı. Ertesi gün Afyon geri alındı. Yunan birliklerinin bir bölümü geri çekilmeye başladı; süvari birlikleri ise Yunan ordusunun arkasına sarkarak çekilme yollarını tehdit etti.

Başkomutanlık Meydan Muharebesi (30 Ağustos 1922)

Geri çekilen Yunan ordusunun ana gücü, Dumlupınar çevresinde kuşatıldı. 30 Ağustos 1922'de yapılan ve Mustafa Kemal Paşa'nın bizzat yönettiği bu savaş, Başkomutanlık Meydan Muharebesi olarak adlandırılır. Yunan ordusunun büyük bölümü bu çember içinde dağıldı; çok sayıda asker esir düştü, top ve cephanenin önemli bir bölümü Türk birliklerinin eline geçti. Çember dışında kalan Yunan birlikleri ise düzenini yitirerek İzmir ve Çeşme yönüne, kıyıya doğru çekilmeye başladı. Bu çekilme, artık bir geri çekilme harekâtı değil, dağılan bir ordunun denize doğru kaçışı görünümündeydi. Ders kitaplarında, Yunan başkomutanı Trikopis'in de birkaç gün sonra esir alındığı anlatılır.

30 Ağustos, Kurtuluş Savaşı'nın askerî açıdan kesin sonuç veren günü sayılır ve bugün Zafer Bayramı olarak kutlanır.

Akdeniz'e yürüyüş ve İzmir

Yunan ordusunun dağılmasından sonra Türk ordusu takibe geçti. 1 Eylül 1922'de verilen ve sıkça alıntılanan emirde orduların ilk hedefinin Akdeniz olduğunun bildirildiği aktarılır. Türk birlikleri hızla batıya ilerledi; 9 Eylül 1922'de İzmir'e girildi. Bunu Bursa ve Batı Anadolu'nun öteki kentleri izledi. Eylül ortasına gelindiğinde Yunan kuvvetleri Anadolu'dan tamamen çıkarılmıştı.

Yunan yönetimi askerlerinin önemli bir bölümünü kıyıdan gemilerle adalara ve Yunanistan'a taşıdı. Yenilginin ardından Atina'da da bir sarsıntı yaşandı; bozgunun sorumluluğu tartışılırken kralın tahttan çekilmek zorunda kaldığı aktarılır. Çekilme sırasında yaşanan yangın ve yıkımlar, bölge halkının büyük acılar çekmesine yol açtı. Hangi tarafın neden sorumlu olduğu, kaynaklarda farklı biçimlerde anlatılan ve tartışılan konular arasındadır.

Değerlendirme

Büyük Taarruz'un başarısı, aceleye getirilmemiş bir hazırlığa, saldırı yönünün gizlenmesine ve dağılan düşmanın hızla takip edilmesine dayanır. Sakarya'da savunmada kalan ordu, bir yıl sonra saldırıda kesin bir sonuç aldı. Harekâtın hızı da dikkat çekicidir: taarruzun başlamasıyla İzmir'e girilmesi arasında iki haftadan biraz fazla bir süre vardır. Üç yılı aşkın bir işgalin bu kadar kısa sürede sona ermesi, hazırlık döneminin ne kadar belirleyici olduğunu gösterir. Ancak Anadolu'nun boşaltılması her sorunu çözmedi: İstanbul ve Boğazlar hâlâ İtilaf askerlerinin elindeydi, Doğu Trakya ise Yunan yönetimi altındaydı. Türk ordusunun bir bölümü kuzeye, Çanakkale yönüne ilerlerken İngiliz birlikleriyle karşı karşıya gelme tehlikesi doğdu. Bu gerginliği çözmek için silahların yerine masanın konuşacağı yeni bir aşama başlıyordu.

Örnek 1 — Hazırlığın süresi

Soru: Sakarya ile Büyük Taarruz arasında yaklaşık bir yıl geçmesinin temel nedeni hangisidir?

• A) Ordunun saldırıya hazır olmaması ve güçlendirilmesinin zaman alması
• B) Meclisin savaşı durdurması
• C) Atina'nın ateşkes dilemesi
• D) Moskova'nın orduya katılması
• E) İtilaf devletlerinin Anadolu'yu boşaltması

Çözüm: Bu dönemde asker sayısı artırılmış, süvari güçlendirilmiş, cephane eksikleri giderilmeye çalışılmıştır. Cevap: A.

Örnek 2 — Mart 1922 önerisi

Soru: İtilaf devletlerinin Mart 1922'deki önerisinin Ankara tarafından kabul edilmemesinin nedeni hangisidir?

• A) Önerinin Yunanistan'ı suçlaması
• B) Önerinin yalnız Fransa'dan gelmesi
• C) Önerinin Misak-ı Millî'yi tam olarak tanıması
• D) Ateşkesin Anadolu'nun boşaltılmasından ayrı tutulması
• E) Önerinin İstanbul'un Ankara'ya verilmesini içermesi

Çözüm: Ankara ateşkesle boşaltmanın birlikte yapılmasını istiyordu. Cevap: D.

Örnek 3 — Kesin sonuç günü

Soru: Bugün Zafer Bayramı olarak kutlanan 30 Ağustos'ta yapılan savaş hangisidir?

• A) I. İnönü Savaşı
• B) Sakarya Meydan Muharebesi
• C) Başkomutanlık Meydan Muharebesi
• D) Kütahya-Eskişehir Savaşları
• E) II. İnönü Savaşı

Çözüm: Yunan ordusunun ana gücü Dumlupınar çevresinde kuşatılarak dağıtılmıştır. Cevap: C.

Örnek 4 — Taarruzdan sonra kalan sorun

Soru: Anadolu'nun boşaltılmasından sonra çözüm bekleyen sorunlardan biri hangisidir?

• A) Kars'ın geri alınması
• B) Hatay'ın Fransa'ya verilmesi
• C) Ankara'nın işgali
• D) Fransa ile savaşın yeniden başlaması
• E) İstanbul, Boğazlar ve Doğu Trakya'nın durumu

Çözüm: Bu bölgeler hâlâ İtilaf askerlerinin ya da Yunan yönetiminin elindeydi. Cevap: E.

• 26 Ağustos ile 30 Ağustos'u karıştırmak. Taarruz 26 Ağustos'ta başladı; Başkomutanlık Meydan Muharebesi 30 Ağustos'ta yapıldı.
• Hazırlık dönemini yalnız askerî saymak. Bu dönemde İtilaf'ın Mart 1922 önerisi gibi diplomatik gelişmeler de yaşandı.
• Taarruzun Eskişehir'den başladığını sanmak. Yarma bölgesi Afyon'un güneyindeki tepelerdi; taarruz Kocatepe'den yönetildi.
• İzmir'e girişle bütün sorunların bittiğini düşünmek. İstanbul, Boğazlar ve Doğu Trakya meselesi sonraya kaldı.
• Çekilme sırasındaki yıkımları tek bir anlatıyla kesinleştirmek. Bu konu kaynaklarda farklı biçimlerde anlatılır ve tartışılır.