Sakarya Meydan Muharebesi

Ağustos 1921'in sonunda Ankara'dan bakıldığında top sesleri duyulabiliyordu. Yunan ordusu, Polatlı yakınlarına kadar gelmişti; hedefi yüz kilometre kadar ötedeki meclisti. Bu savaş kaybedilirse, Anadolu'daki direnişin merkezi düşecekti. Cephede bekleyen ordu, Tekalif-i Milliye ile toplanan çarıklarla, çoraplarla, köylerden gelen kağnılarla donatılmıştı. Çarpışmalar üç haftayı aşkın sürdü; tepeler defalarca el değiştirdi. Sonunda geri çekilen taraf Yunan ordusu oldu. Bu derste Sakarya Meydan Muharebesi'ni, bu savaşı öncekilerden ayıran savunma anlayışını ve zaferin içeride ve dışarıda doğurduğu sonuçları inceliyoruz.

• Sakarya Meydan Muharebesi'nin gelişimini ve uygulanan savunma anlayışını açıklarsın.
• Sakarya zaferinin askerî ve siyasi sonuçlarını sıralarsın.
• Kars Antlaşması'nın içeriğini ve Doğu sınırına etkisini açıklarsın.
• Sakarya'nın Kurtuluş Savaşı'nda savunmadan saldırıya geçişteki yerini değerlendirirsin.

Savaş öncesi durum

Kütahya-Eskişehir yenilgisinin ardından Türk ordusu Sakarya Nehri'nin doğusunda yeni mevziler kurdu. Başkomutan Mustafa Kemal Paşa'nın yanında, Genelkurmay Başkanı olarak Fevzi Paşa ve Batı Cephesi Komutanı olarak İsmet Paşa görev yapıyordu. Tekalif-i Milliye ile toplanan malzeme ordunun eksiklerini bir ölçüde kapatmıştı. Yine de Yunan ordusu asker sayısı ve özellikle top, tüfek ve cephane bakımından üstündü.

Bu aylarda Ankara'nın elindeki cephanenin önemli bir bölümü, İnebolu limanından kıyıdan içeriye kağnılarla ve hayvanlarla taşınıyordu. Kaynaklarda, bu taşımacılıkta köylülerin, yaşlıların ve kadınların büyük emek verdiği anlatılır. Sovyet Rusya'dan gelen silah ve para yardımının da bu dönemde ordunun donatılmasına katkı sağladığı aktarılır. Bütün bu çaba, eksiklerin tamamen giderilmesine yetmedi; ama ordunun bir savunma savaşını göğüsleyebilecek duruma gelmesini sağladı. Cephe gerisinde ise meclis, yenilginin ardından yaşanan tartışmaları bir kenara bırakmış, bütün dikkatini Sakarya kıyısına çevirmişti.

Yunan komutanlığının amacı açıktı: Ankara'yı ele geçirerek TBMM'yi dağıtmak ve Türk direnişini kesin olarak bitirmek. Bu amaçla Yunan ordusu, Ağustos ortasında Eskişehir bölgesinden doğuya doğru yürüyüşe geçti. Kavurucu yaz sıcağında, susuz bozkırda yapılan bu yürüyüş, ordunun gücünü daha savaş başlamadan yıpratmaya başladı.

Savaşın başlaması (23 Ağustos 1921)

Çarpışmalar 23 Ağustos 1921'de başladı ve cephe yaklaşık yüz kilometrelik bir hat boyunca uzandı. Yunan birlikleri Türk mevzilerini birçok noktadan zorladı. Kimi tepeler bir gün içinde birkaç kez el değiştirdi. Çarpışmaların yoğunlaştığı yerler arasında Mangal Dağı ve Duatepe gibi yükseltiler sayılır; bu tepelerdeki mevziler, iki ordunun da gücünü sınayan noktalar oldu. Subay kayıpları özellikle yüksekti; kaynaklarda, bazı birliklerin komutanlarını kısa süre içinde art arda yitirdiği aktarılır. Türk ordusu bazı noktalarda geri çekilmek zorunda kaldı, ama hiçbir yerde dağılmadı.

Okul kitaplarında, Başkomutanın savaştan kısa süre önce attan düşerek kaburga kemiğini kırdığı ve savaşı bu durumda yönettiği anlatılır.

«Hattı değil, satıhı savunmak»

Sakarya'yı öncekilerden ayıran en önemli özellik, uygulanan savunma anlayışıdır. Başkomutanın bu çarpışmalar sırasında verdiği emirde, savunulacak şeyin bir hat değil bir satıh olduğunu, o satıhın da bütün vatan olduğunu söylediği aktarılır. Bu sözün anlamı şudur: Bir birlik bulunduğu yerden çıkarılırsa, bütün ordunun geri çekilmesi gerekmez. Birlik ilk durabildiği noktada yeniden direnir, yanındaki birlikler de yerinden kımıldamaz.

Bu anlayış, Yunan ordusunun kazandığı her yerel başarıyı sınırlı bıraktı. Yunanlar ilerledikçe karşılarında yeni bir direnç noktası buldu. Böylece saldıran ordu her gün biraz daha yıprandı, kendi ikmal yolundan biraz daha uzaklaştı. Savunan taraf ise toprağın bir bölümünü geçici olarak bıraksa da ordusunu bütün tutmayı başardı.

Dönüm noktası ve Yunan çekilmesi

Eylül'ün başında Yunan saldırısının gücü tükenmeye başladı. Ordu ağır kayıplar vermişti ve cephaneyi ön cepheye ulaştırmakta zorlanıyordu. Türk ordusu bu durumu fark edince karşı saldırılara geçti. Sonunda 13 Eylül 1921'de Yunan ordusu Sakarya'nın batısına çekildi. Ders kitaplarında, savaşın «yirmi iki gün yirmi iki gece» sürdüğü ifadesiyle anıldığı aktarılır.

Ancak Türk ordusu, çekilen Yunan ordusunu takip edip yok edecek güce sahip değildi. Yunan birlikleri Eskişehir-Afyon hattına yerleşti. Bu nedenle Sakarya, kesin bir sonuç değil, savaşın yönünü değiştiren bir kırılma noktası oldu. Yunan tarafında da yenilginin etkisi büyüktü: ordu ağır kayıp vermiş, moral çökmüş, Atina'daki yönetim savaşın nasıl bitirileceği sorusuyla baş başa kalmıştı.

Askerî ve siyasi sonuçlar

• Savunma dönemi bitti. Ders kitaplarında Sakarya, Türk ordusunun son savunma savaşı olarak anılır; bundan sonra hazırlık saldırı için yapılacaktı.
• Uzun geri çekilişin sona ermesi. Bazı tarihçiler, Sakarya'yı Osmanlı'nın Viyana önlerinden sonra yüzyıllardır süren toprak kayıplarının durdurulduğu an olarak yorumlar. Bu, bir değerlendirmedir; ama ders kitaplarında sıkça yer alır.
• Mareşallik ve Gazilik. TBMM, Eylül 1921'de Mustafa Kemal Paşa'ya Mareşal rütbesini ve Gazi unvanını verdi.
• Yunanistan'ın yalnızlaşması. İtilaf devletleri, Yunan ordusunun Anadolu'yu ele geçiremeyeceğini gördü; Yunanistan'a destekleri iyice zayıfladı.

Kars Antlaşması (Ekim 1921)

Sakarya'dan sonra Doğu sınırı da kesinleşti. Ekim 1921'de TBMM ile Sovyet Rusya'nın aracılığında Kafkas cumhuriyetleri olan Ermenistan, Gürcistan ve Azerbaycan arasında Kars Antlaşması imzalandı. Bu antlaşma, Moskova Antlaşması'nda çizilen sınırı bu üç devlete de onaylatmış oldu. Böylece bugünkü Türkiye'nin kuzeydoğu sınırı büyük ölçüde belirlendi ve Doğu Cephesi'ndeki süreç kesin olarak kapandı.

Ankara Antlaşması (Ekim 1921)

Aynı ay Fransa ile imzalanan Ankara Antlaşması ise Güney'deki savaşı bitirdi. Fransa'nın TBMM ile anlaşmaya yönelmesinde Sakarya'nın sonucu belirleyici oldu. Böylece Sakarya, iki ayrı cephede birden barışı getiren bir zafer olarak öne çıktı: kuzeydoğuda Kars, güneyde Ankara.

Değerlendirme

Sakarya'nın önemi yalnız savaş alanında değil, savaştan sonraki aylarda görülür. Birkaç hafta içinde iki antlaşma imzalandı, iki cephe kapandı ve TBMM bütün gücünü tek bir düşmana, Batı'daki Yunan ordusuna çevirebilir hâle geldi. Yine de Yunan ordusu yerinde duruyordu ve Anadolu'nun batısı hâlâ işgal altındaydı. Ankara'nın önünde artık başka bir soru vardı: savunmada kazanılan bu ordu, saldırıda da başarılı olabilecek miydi? Bunun için yaklaşık bir yıl sürecek bir hazırlık dönemi başlayacaktı.

Örnek 1 — Savunma anlayışı

Soru: «Hattı değil, satıhı savunmak» anlayışının savaşa yansıması hangisidir?

• A) Bir birlik geri çekilince bütün ordunun çekilmesi
• B) Mevzi kaybeden birliğin ilk durabildiği yerde yeniden direnmesi, yanındakilerin yerinde kalması
• C) Ordunun hiç savaşmadan Ankara'ya çekilmesi
• D) Bütün askerlerin tek bir tepede toplanması
• E) Savaşın denizde sürdürülmesi

Çözüm: Bu anlayış, Yunan ordusunun yerel başarılarını sınırlı bıraktı. Cevap: B.

Örnek 2 — Kars Antlaşması'nın tarafları

Soru: Kars Antlaşması'nda TBMM'nin karşısındaki taraflar hangileridir?

• A) Fransa ve İtalya
• B) İngiltere ve Yunanistan
• C) Ermenistan, Gürcistan ve Azerbaycan
• D) Afganistan ve İran
• E) Bulgaristan ve Romanya

Çözüm: Antlaşma Sovyet Rusya'nın aracılığında Kafkas cumhuriyetleriyle imzalanmıştır. Cevap: C.

Örnek 3 — Sakarya'nın sınırı

Soru: Sakarya'nın «kesin bir sonuç değil, bir kırılma noktası» sayılmasının nedeni hangisidir?

• A) Türk ordusunun yenilmesi
• B) Yunanistan'ın barış imzalaması
• C) Savaşın hiç yapılmaması
• D) İtalya'nın savaşa girmesi
• E) Çekilen Yunan ordusunun takip edilip yok edilememesi

Çözüm: Yunan birlikleri Eskişehir-Afyon hattına yerleşmiş, Batı Anadolu işgal altında kalmıştı. Cevap: E.

Örnek 4 — Unvan ve rütbe

Soru: Sakarya'nın ardından TBMM'nin Mustafa Kemal Paşa'ya verdiği unvan ve rütbe hangisidir?

• A) Gazi unvanı ve Mareşal rütbesi
• B) Sadrazamlık
• C) Halifelik
• D) Padişahlık
• E) Kaptan-ı deryalık

Çözüm: Bu unvan ve rütbe Eylül 1921'de verilmiştir. Cevap: A.

• Sakarya'yı ilk saldırı savaşı sanmak. Sakarya bir savunma savaşıdır; ders kitaplarında son savunma savaşı olarak anılır.
• Kars ile Moskova'yı karıştırmak. Moskova Sovyet Rusya ile, Kars ise Kafkas cumhuriyetleriyle imzalandı.
• Gazi unvanını Büyük Taarruz'a bağlamak. Unvan ve Mareşal rütbesi Sakarya'dan sonra verildi.
• Sakarya ile savaşın bittiğini düşünmek. Yunan ordusu çekildi ama Batı Anadolu işgal altında kaldı.
• Viyana yorumunu kesin bir olgu gibi yazmak. Uzun geri çekilişin sona erdiği düşüncesi bir değerlendirmedir.