II. İnönü ve Kütahya-Eskişehir

Nisan 1921'in ilk günlerinde Ankara'ya cepheden sevindirici bir haber geldi: Yunan ordusu ikinci kez İnönü mevzilerinden geri dönmüştü. Meclis kürsüsünde konuşmalar yapıldı, telgraflar okundu. Ama aradan yalnızca üç ay geçti ve bu kez haberler bambaşkaydı. Eskişehir ve Kütahya düşmüş, ordu ağır kayıplarla geri çekiliyordu. Bazı milletvekilleri meclisin Ankara'dan daha doğudaki bir kente taşınmasını konuşmaya başlamıştı. Aynı ordu, aynı komutanlar, aynı cephe; ama sonuçlar birbirinin tam tersi. Bu derste bu iki savaşı yan yana koyuyor, zaferin ve yenilginin nedenlerini, yenilgiden sonra alınan olağanüstü kararları inceliyoruz.

• İnönü mevzilerindeki ikinci çarpışmanın seyrini ve doğurduğu sonuçları açıklarsın.
• Kütahya-Eskişehir Savaşları'nda Türk ordusunun neden çekildiğini açıklarsın.
• Başkomutanlık Kanunu'nun ve Tekalif-i Milliye emirlerinin içeriğini ve amacını açıklarsın.
• Sakarya'nın doğusuna çekilme kararını askerî ve siyasi açıdan değerlendirirsin.

Londra'dan cepheye

Londra Konferansı'ndan bir sonuç çıkmayınca Yunanistan, savaşı silahla sonuçlandırmaya karar verdi. Ocak ayındaki başarısızlıktan sonra kuvvetlerini yeniden düzenleyen Yunan ordusu, Mart 1921'in sonlarında iki koldan harekete geçti. Kuzeydeki kol Bursa'dan yine Eskişehir yönüne, güneydeki kol ise Uşak'tan Afyon yönüne ilerledi. Ders kitaplarında, güney kolunun bu ilerleyişte Afyon'u ele geçirdiği anlatılır.

II. İnönü Savaşı (Mart–Nisan 1921)

Kuzeyde İsmet Paşa komutasındaki birlikler, Yunan kuvvetlerini Ocak ayında olduğu gibi İnönü mevzilerinde karşıladı. Çarpışmalar bu kez daha uzun ve daha kanlı geçti. Yunan ordusu birkaç gün boyunca mevzileri yarmak için tekrar tekrar saldırdı, ancak her seferinde geri püskürtüldü; savunan birlikler de ağır kayıplar verdi. Sonunda Yunan komutanlığı ilerlemenin mümkün olmadığını gördü; ordu Nisan 1921'in başında geri çekildi. Kuzeydeki çekilmenin ardından güneydeki Yunan kolu da ilerlediği bölgeden geri dönmek zorunda kaldı.

Ders kitaplarında, Mustafa Kemal Paşa'nın bu zaferden sonra İsmet Paşa'ya çektiği telgrafta, onun yalnızca düşmanı değil milletin «makûs talihini» de yendiğini yazdığı aktarılır. Bu söz, zaferin askerî olduğu kadar moral bir anlam taşıdığını da gösterir: yıllardır yenilgi haberleriyle sarsılan bir toplum, art arda ikinci kez bir başarı duymuştu.

II. İnönü'nün sonuçları

• Moral üstünlük pekişti. Halkın meclise ve orduya güveni daha da arttı; ilk zaferin rastlantı olmadığı görüldü.
• İtalya'nın tutumu değişti. Okul kitaplarında, İnönü'deki ikinci başarının ardından İtalyanların Anadolu'daki işgal bölgelerinden çekilmeye başladığı anlatılır.
• İtilaf cephesindeki ayrılık derinleşti. Yunanistan'ın Anadolu'da kesin sonuç alamaması, onu destekleyen devletlerin hesaplarını da sarstı.

Kütahya-Eskişehir Savaşları (Temmuz 1921)

Yunanistan, iki başarısızlıktan sonra bu kez çok daha büyük bir hazırlık yaptı. Asker sayısını artırdı, cephane ve donanımını güçlendirdi. Kaynaklarda, Kral Konstantin'in bu harekâtı yakından izlemek için Anadolu'ya geldiği aktarılır. Temmuz 1921'de Yunan ordusu geniş bir cephede saldırıya geçti.

Türk ordusu bu kez sayı ve donanım bakımından açıkça geride kaldı. Yunan birlikleri Türk mevzilerini kuşatma tehlikesi yarattı. Çarpışmaların sonunda Türk ordusu ağır kayıplar verdi; Kütahya, Eskişehir ve Afyon Yunanların eline geçti. Düzenli ordunun kurulmasından sonra alınan en ağır yenilgi olarak anılan bu savaş, birkaç ay önceki zafer havasını bir anda dağıttı.

Sakarya'nın doğusuna çekilme kararı

Cepheye gelen Mustafa Kemal Paşa, durumu değerlendirdikten sonra ordunun Sakarya Nehri'nin doğusuna çekilmesini istedi. Bu karar, ilk bakışta toprak bırakmak anlamına geliyordu. Ancak kararın arkasında belirli bir hesap vardı:

• Orduyu korumak: Yenilmiş ama dağılmamış bir orduyu yeniden toparlamak, onu kuşatma altında yok olmaya bırakmaktan daha önemliydi.
• Zaman kazanmak: Geri çekilme, yeni birliklerin toplanması ve cephanenin tamamlanması için süre sağlayacaktı.
• Düşmanın ikmal yolunu uzatmak: Yunan ordusu ne kadar içeri girerse, cephesine asker ve malzeme taşıması o kadar zorlaşacaktı.

Meclisteki tartışma

Yenilgi ve çekilme kararı TBMM'de sert eleştirilere yol açtı. Kimi milletvekilleri komutanları sorumlu tuttu; ders kitaplarında, meclisin Ankara'dan Kayseri'ye taşınmasının bile tartışıldığı anlatılır. Meclisin önemli bir kesimi, bu bunalımda ordunun başına Mustafa Kemal Paşa'nın geçmesi gerektiğini düşünüyordu. Muhalif milletvekillerinin bir bölümü ise, kaynaklara göre, olası bir yenilginin sorumluluğunu doğrudan ona yüklemek amacıyla da bu öneriyi destekledi.

Başkomutanlık Kanunu (Ağustos 1921)

Bu tartışmaların sonunda TBMM, Ağustos 1921'de Başkomutanlık Kanunu'nu kabul etti. Mustafa Kemal Paşa'ya üç ay süreyle başkomutanlık görevi verildi ve meclisin ordu ile ilgili yetkilerini meclis adına kullanma hakkı tanındı. Mustafa Kemal Paşa'nın bu görevi süreli ve meclis adına kullanılacak bir yetki olarak istediği vurgulanır; böylece yetki meclisten alınmamış, meclis tarafından geçici olarak devredilmiş oldu.

Tekalif-i Milliye emirleri

Başkomutan, yetkisini kullanarak ordunun ihtiyaçlarını karşılamak için Tekalif-i Milliye (millî yükümlülükler) emirlerini yayımladı. Bu emirlerle halktan, ders kitaplarında aktarıldığı biçimiyle, şunlar istendi:

• Her ailenin orduya bir takım çamaşır, bir çift çorap ve bir çift çarık vermesi,
• Tüccarın ve halkın elindeki yiyecek ve giyecek maddelerinin bir bölümünün, bedeli sonradan ödenmek üzere orduya bırakılması,
• Ellerdeki silah ve cephanenin teslim edilmesi,
• Taşıt sahiplerinin ordunun malzemesini belirli bir mesafe boyunca taşıması.

Ülkenin bütün kaynakları böylece ordunun hizmetine sunuldu. Emirlerin uygulanması için illerde komisyonlar kuruldu; toplanan mallar kayda geçirildi ve karşılığının ileride ödeneceği yazılı olarak belgelendi. Kaynaklarda, yoksul köylerin bile bu yükümlülüklere katılmaya çalıştığı, kimi yerlerde kadınların kağnılarla cephaneyi cepheye taşıdığı anlatılır. Bu seferberlik, yokluk içindeki bir ülkenin ordusunu birkaç hafta içinde yeniden donatabilmesini sağladı. Savaş artık yalnız cephede değil, köyde ve çarşıda da yürütülüyordu.

Değerlendirme

II. İnönü ile Kütahya-Eskişehir yan yana konduğunda, aynı ordunun birkaç ay içinde hem zafer hem yenilgi yaşadığı görülür. Bu karşıtlık, savaşın sonucunu yalnız cesaretin değil, asker sayısının, donanımın ve hazırlık süresinin de belirlediğini gösterir. Yenilginin ardından alınan kararlar ise Ankara'nın bunalım anında dağılmak yerine yetkiyi tek elde topladığını ve halkı topyekûn bir seferberliğe çağırdığını gösterir. Yunan ordusu, ele geçirdiği kentlerden sonra Ankara'yı hedef alarak doğuya doğru ilerlemeye hazırlanıyordu; iki ordu bir sonraki derste nehrin kıyısındaki tepelerde karşı karşıya gelecekti.

Örnek 1 — Çekilme kararının hesabı

Soru: Kütahya-Eskişehir'den sonra ordunun Sakarya'nın doğusuna çekilmesinin amaçlarından biri hangisidir?

• A) Yunanistan ile hemen barış imzalamak
• B) Ankara'yı Yunanlara bırakmak
• C) Orduyu kuşatılmaktan kurtarıp yeniden toparlamak
• D) Meclisi dağıtmak
• E) İtalya'dan yardım istemek

Çözüm: Dağılmamış bir orduyu korumak, toprağı bir süre bırakmaktan daha önemli görülmüştür. Cevap: C.

Örnek 2 — Başkomutanlığın niteliği

Soru: Başkomutanlık Kanunu ile Mustafa Kemal Paşa'ya verilen yetkinin özelliği hangisidir?

• A) Süresiz olması
• B) Meclisin kapatılmasını içermesi
• C) Padişah tarafından verilmesi
• D) Üç ay süreli olması ve meclis adına kullanılması
• E) Yalnız Doğu Cephesi'ni kapsaması

Çözüm: Yetki meclisten alınmamış, meclis tarafından geçici olarak devredilmiştir. Cevap: D.

Örnek 3 — İki savaşın karşıtlığı

Soru: II. İnönü'de kazanılıp Kütahya-Eskişehir'de yitirilen savaşların karşılaştırılmasından hangi sonuç çıkarılabilir?

• A) Sonucu yalnız komutanın kişiliği belirler.
• B) Asker sayısı, donanım ve hazırlık süresi savaşın sonucunu etkiler.
• C) Yunan ordusu hiçbir zaman güçlenmemiştir.
• D) İki savaş aynı sonuçla bitmiştir.
• E) Türk ordusu her iki savaşta da sayıca üstündür.

Çözüm: Temmuz 1921'de Yunan ordusu sayıca ve donanımca belirgin biçimde güçlenmişti. Cevap: B.

Örnek 4 — Tekalif-i Milliye

Soru: Tekalif-i Milliye emirlerinin temel amacı hangisidir?

• A) Ordunun ihtiyaçlarını halkın kaynaklarıyla karşılamak
• B) Vergileri kaldırmak
• C) Meclis seçimlerini yenilemek
• D) İstanbul hükümetine yardım etmek
• E) Ticareti serbest bırakmak

Çözüm: Emirler ülkenin bütün kaynaklarını ordunun hizmetine sunmuştur. Cevap: A.

• Kütahya-Eskişehir'i Türk zaferi sanmak. Bu savaşlar Türk ordusunun yenilgisiyle bitti; Kütahya, Eskişehir ve Afyon Yunanlara geçti.
• Çekilme kararını teslimiyet olarak okumak. Karar orduyu korumak, zaman kazanmak ve düşmanın ikmal yolunu uzatmak için alındı.
• Başkomutanlığı süresiz bir yetki sanmak. Yetki üç ay süreliydi ve meclis adına kullanılıyordu.
• Tekalif-i Milliye'yi Başkomutanlık Kanunu'ndan önceye koymak. Emirler, başkomutanlık yetkisine dayanılarak çıkarıldı.
• İki İnönü savaşının ayrıntılarını karıştırmak. İkinci savaşta Yunanlar iki koldan ilerledi ve güney kolu bir süre Afyon'u tuttu.