Güney Cephesi

Şubat 1921'de Antep'te kuşatma altındaki kentin savunucuları, aylardır süren direnişin sonuna gelmişti. Kentte yiyecek kalmamıştı; halk açlıkla, salgınla ve soğukla mücadele ediyordu. Karşılarında topçu ve makineli tüfeklerle donatılmış bir Fransız ordusu vardı. Kentin savunucularının elinde ise düzenli bir ordu değil, sivillerden, gönüllülerden ve az sayıdaki askerden oluşan yerel kuvvetler bulunuyordu. Sonunda kent teslim olmak zorunda kaldı. Ama Ankara'daki meclis, bu direnişi bir yenilgi olarak değil, bir kahramanlık olarak gördü ve kente «Gazi» unvanını verdi. Bu derste Fransızların Güney Anadolu'daki işgalini, halkın ve millî kuvvetlerin bu işgale karşı verdiği mücadeleyi ve bu cephenin sonunda Fransa ile imzalanan antlaşmayı inceliyoruz.

• Fransızların Güney Anadolu'daki işgalini ve işgal edilen yerleri açıklarsın.
• Maraş, Urfa ve Antep'teki direnişi açıklarsın.
• Güney Cephesi'nin diğer cephelerden farkını açıklarsın.
• Güney Cephesi'nin sonuçlarını ve Ankara Antlaşması ile ilişkisini değerlendirirsin.

Fransız işgali

Mondros'tan sonra Güney Anadolu'nun bir bölümü önce İngilizler tarafından işgal edildi. 1919'un sonlarında İngilizler, Suriye ile ilgili Fransa ile vardıkları anlaşma gereği bu bölgelerden çekilerek yerlerini Fransızlara bıraktı. Böylece Fransızlar, Çukurova'daki Adana, Mersin, Tarsus ve Osmaniye ile Güneydoğu Anadolu'daki Maraş, Urfa ve Antep'i denetimleri altına aldı.

Fransız birliklerinin içinde, Fransa'nın savaş sırasında oluşturduğu Ermeni gönüllülerden kurulu birlikler de yer alıyordu. Ders kitaplarında, bu birliklerin bölgedeki halka yönelik baskılarının direnişi büyüten etkenler arasında olduğu anlatılır.

Güney Cephesi'nin özelliği

Güney Cephesi'ni diğer cephelerden ayıran en önemli özellik, burada düzenli ordunun değil, Kuva-yı Milliye'nin ve halkın savaşmasıdır. TBMM'nin henüz düzenli bir ordusu yoktu; olsa bile bu ordu Batı'da Yunanlara karşı savaşıyordu. Güney'de ise halk, yerel önderlerin çevresinde örgütlenerek kendi kentini savundu. Bu nedenle Güney Cephesi, halkın kendi imkânlarıyla verdiği bir direnişin örneği olarak anılır.

Halkın örgütlenmesi

Güney'deki kentlerde direniş, yerel müdafaa-i hukuk örgütlerinin ve halkın kendi önderlerinin çevresinde gelişti. Kentin eşrafı, esnafı, din adamları ve terhis edilmiş askerler birlikte hareket etti. Silah ve cephane çoğu zaman gizlice sağlanıyor, kimi zaman düşmandan ele geçiriliyordu. Kaynaklarda, kadınların cephane taşıdığı, yaralılara baktığı ve kuşatma altındaki mahallelerde yiyecek dağıttığı anlatılır. Kentlerin dar sokakları ve taş evleri, savunanlara önemli bir avantaj sağladı. Bu yerel örgütlenme, düzenli bir ordunun bulunmadığı koşullarda direnişin aylarca sürmesini mümkün kıldı.

Maraş

Maraş'ta direnişin başlamasına yol açan olaylardan biri, işgalcilerin kentte yaşayan kadınlara yönelik saygısız davranışlarıydı. Kaynaklarda, bu olaylardan birinde Sütçü İmam adıyla tanınan bir kişinin tepki göstererek ilk silahı kullandığı anlatılır. Halkın kenti savunmak için ayaklanmasıyla başlayan çatışmalar haftalarca sürdü. Şubat 1920'de Fransız kuvvetleri kenti boşaltmak zorunda kaldı. Maraş'ın bu direnişi, Güney Cephesi'nin ilk büyük başarısıdır. Kente daha sonra «Kahraman» unvanı verildi.

Urfa

Urfa'da da halk ve yerel kuvvetler Fransız garnizonunu kuşattı. Uzun süren kuşatmanın ardından Fransızlar, Nisan 1920'de kentten çekilmek zorunda kaldı. Çekilme sırasında da çatışmalar yaşandı. Urfa'ya daha sonra «Şanlı» unvanı verildi.

Antep

Antep'te direniş daha uzun ve daha ağır oldu. Fransızlar kente büyük kuvvetler getirdi. Halk, yerel önderlerin çevresinde örgütlenerek aylarca direndi. Bu direnişin simge isimlerinden biri Şahin Bey'dir; Nisan 1920'de bir çatışmada hayatını kaybetti.

Kuşatma, Nisan 1920'den Şubat 1921'e kadar yaklaşık on ay sürdü. Kentteki yiyecek ve cephane tükenince savunucular teslim olmak zorunda kaldı. TBMM, Antep'in bu direnişini takdir ederek kente «Gazi» unvanını verdi. Antep, bugün bu unvanla Gaziantep olarak anılır.

Çukurova'daki çatışmalar

Adana çevresinde de millî kuvvetler Fransızlara karşı baskınlar düzenledi. Bu baskınların en bilinenleri arasında, Toros dağlarındaki geçitlerde Fransız birliklerine karşı yapılan saldırılar sayılır. Ders kitaplarında, bu çatışmalar sonucunda Fransızların Mayıs 1920'de TBMM ile kısa süreli bir ateşkes yapmak zorunda kaldığı anlatılır. Bu ateşkes, bir İtilaf devletinin TBMM'yi ilk kez muhatap alması olarak dikkat çeker.

Ankara Antlaşması (1921)

Güney Cephesi'ndeki çatışmalar, kesin bir sonuca savaş alanında değil, diplomasi masasında ulaştı. Batı Cephesi'nde Sakarya'da kazanılan zaferden sonra Fransa, Anadolu'daki savaşın uzayacağını ve TBMM ile anlaşmanın kendi çıkarına olacağını gördü. Ekim 1921'de Fransa ile TBMM arasında Ankara Antlaşması imzalandı.

Antlaşmanın başlıca hükümleri şunlardır:

• Fransa, Adana yöresinden ve güneydoğu kentlerinden askerlerini çekecekti.
• Türkiye ile Fransız mandası altındaki Suriye arasındaki sınır belirlendi. Hatay, bu sınırın Suriye tarafında kaldı; ancak burada Türklere ait özel bir yönetim düzeni kurulacak, Türkçe resmî dil olarak kullanılabilecekti.
• Fransa, TBMM'yi resmen tanıdı.
• İki taraf arasında esirlerin değiştirilmesi ve bölgedeki halkın güvenliği konusunda da düzenlemeler yapıldı.

Güney Cephesi'nin önemi

• Halkın direnişi: Güney Cephesi, düzenli bir ordu olmadan halkın ve millî kuvvetlerin işgale karşı başarı kazanabileceğini gösterdi.
• Fransa'nın çekilmesi: Ankara Antlaşması ile Güney Anadolu işgalden kurtuldu ve bu bölgedeki birlikler Batı'ya kaydırılabildi.
• İtilaf cephesinde ilk çatlak: Fransa, Sevr'i imzalayan büyük devletlerden biri olarak TBMM'yi tanıyan ilk İtilaf devleti oldu. Bu durum, İtilaf devletleri arasındaki birliğin bozulmasına yol açtı.
• Misak-ı Millî'den ödün: Hatay'ın sınır dışında kalması, Misak-ı Millî'nin tam olarak gerçekleşemediği noktalardan biriydi. Hatay sorunu, ilerleyen yıllarda yeniden gündeme gelecekti.

Değerlendirme

Güney Cephesi, Kurtuluş Savaşı'nın halk tarafından yürütülen cephesidir. Bu cephede kazanılan deneyim, yerel direnişin bir ordu kadar etkili olabileceğini, ama kesin sonuç için siyasi ve askerî gücün birlikte kullanılması gerektiğini gösterdi. Maraş, Urfa ve Antep'in direnişi, Fransızların bölgedeki varlığını sarstı. Bu direniş, Sakarya'dan sonra yapılan diplomatik görüşmelerle birleşince Fransa'nın çekilmesiyle sonuçlandı.

Ancak Kurtuluş Savaşı'nın kaderi Batı'da, Yunan ordusuna karşı belirlenecekti. Kuva-yı Milliye ile kazanılan başarıların sınırlı kalması, Batı'da düzenli bir orduyu zorunlu kılıyordu. Sıradaki derste düzenli ordunun kurulmasını ve bu ordunun Yunanlara karşı kazandığı ilk zafer olan I. İnönü Savaşı'nı inceliyoruz.

Örnek 1 — Cephenin özelliği

Soru: Güney Cephesi'ni diğer cephelerden ayıran en önemli özellik hangisidir?

• A) Burada düzenli ordunun savaşması
• B) Burada Yunanlara karşı savaşılması
• C) Burada düzenli ordunun değil, millî kuvvetlerin ve halkın savaşması
• D) Burada hiç çatışma olmaması
• E) Burada Ermenistan'a karşı savaşılması

Çözüm: TBMM'nin düzenli ordusu Batı'da savaşıyordu. Cevap: C.

Örnek 2 — Unvanlar

Soru: TBMM'nin direnişi nedeniyle «Gazi» unvanını verdiği kent hangisidir?

• A) Maraş
• B) Urfa
• C) Adana
• D) Antep
• E) Mersin

Çözüm: Kent on ay süren kuşatmanın ardından teslim olmuştu. Cevap: D.

Örnek 3 — Ankara Antlaşması

Soru: Ankara Antlaşması'nın İtilaf devletleri arasındaki ilişkilere etkisi hangisidir?

• A) İtilaf devletlerinin birliğinin bozulması
• B) İtilaf'ın güçlenmesi
• C) Fransa'nın Yunanistan ile ittifak yapması
• D) İngiltere'nin TBMM'yi tanıması
• E) İtalya'nın savaşa girmesi

Çözüm: Fransa, TBMM'yi tanıyan ilk İtilaf devleti oldu. Cevap: A.

Örnek 4 — Hatay

Soru: Ankara Antlaşması'na göre Hatay'ın durumu nedir?

• A) Türkiye'ye bırakıldı.
• B) İngiltere'ye verildi.
• C) Bağımsız oldu.
• D) İtalya'ya bırakıldı.
• E) Suriye tarafında kaldı, ancak Türklere ait özel bir yönetim düzeni öngörüldü.

Çözüm: Bu durum Misak-ı Millî'nin tam gerçekleşemediği noktalardan biriydi. Cevap: E.

• Güney Cephesi'nde düzenli ordunun savaştığını sanmak. Burada millî kuvvetler ve halk savaştı.
• Ankara Antlaşması'nı Güney'deki bir askerî zaferin hemen ardından imzalanmış sanmak. Antlaşma Sakarya zaferinden sonra imzalandı.
• Hatay'ın Ankara Antlaşması ile Türkiye'ye katıldığını sanmak. Hatay sınırın Suriye tarafında kaldı.
• Unvanları karıştırmak. Antep «Gazi», Maraş «Kahraman», Urfa «Şanlı» unvanını aldı.
• Antep'in direnişin sonunda kurtulduğunu sanmak. Antep aylarca direndi, ama sonunda teslim olmak zorunda kaldı; kent Ankara Antlaşması'yla kurtuldu.