Doğu Cephesi

Ekim 1920'nin sonunda Doğu Anadolu'da kış yaklaşırken, Kazım Karabekir Paşa komutasındaki birlikler Kars'a girdi. Kırk yılı aşkın süredir önce Rusya'nın, sonra Ermenistan'ın elinde bulunan kent, birkaç gün süren harekâtın ardından alınmıştı. Bir ay sonra Gümrü'de imzalanan antlaşmayla, Ankara'daki meclis tarihinde ilk kez bir devletle masaya oturup imza attı. Bu, yalnızca bir askerî zafer değildi; birkaç ay önce kurulmuş bir meclisin uluslararası alanda muhatap olarak kabul edilmesi demekti. Üstelik bu antlaşmayla, Sevr'in Doğu Anadolu'ya ilişkin hükümleri de daha yürürlüğe girmeden sarsılmıştı. Bu derste Kurtuluş Savaşı'nın ilk cephesi olan Doğu Cephesi'ni, Ermenistan ile yapılan savaşı ve Gümrü Antlaşması'nı inceliyoruz.

• Doğu Cephesi'nin açılmasına yol açan gelişmeleri açıklarsın.
• Doğu harekâtının gelişimini ve komutanını açıklarsın.
• Gümrü Antlaşması'nın hükümlerini sıralarsın.
• Doğu Cephesi'ndeki başarının Kurtuluş Savaşı açısından önemini değerlendirirsin.

Arka plan: Ermenistan ve Doğu Anadolu

Rusya'nın 1917'deki ihtilalden sonra Kafkasya'dan çekilmesiyle, 1918'de bölgede bağımsız bir Ermenistan devleti kuruldu. Bu devlet, I. Dünya Savaşı'nın sonunda Kars ve çevresini ele geçirdi ve Doğu Anadolu'da daha geniş topraklar üzerinde hak iddia etti. Paris'te hazırlanan Sevr Antlaşması da bölgede Ermenilere ait bir devlet öngörüyordu.

Ders kitaplarında, bu dönemde Ermeni kuvvetlerinin Kars, Ardahan ve çevresinde bölgedeki Türk ve Müslüman halka yönelik saldırılarda bulunduğu anlatılır. Bu olaylar ve Ermenistan'ın toprak talepleri, TBMM'nin Doğu'da harekete geçmesinin başlıca nedenleri arasında gösterilir.

Doğu Cephesi'nin açılma nedenleri

• Toprak bütünlüğü: Misak-ı Millî sınırları içinde kalan Kars, Ardahan ve çevresinin geri alınması.
• Halkın korunması: Bölgedeki Türk ve Müslüman halkın güvenliğinin sağlanması.
• Sevr'e karşı tavır: Sevr'in öngördüğü Ermeni devleti tasarısının fiilen engellenmesi.
• Sovyet Rusya ile bağlantı: Kafkasya üzerinden Sovyet Rusya ile bağlantı kurarak silah ve para yardımı alınabilmesi.
• Batı'ya güç aktarımı: Doğu sınırının güvenceye alınmasıyla buradaki birliklerin Batı cephesine kaydırılabilmesi.

Harekât

Doğu'daki harekâtı, 15. Kolordu Komutanı Kazım Karabekir Paşa yönetti. Bu kolordu, Mondros'tan sonra silahlarını büyük ölçüde koruyan ve Millî Mücadele'nin en güçlü askerî birliklerinden biri olan bir kuvvetti.

Harekât Eylül 1920'de başladı. Türk kuvvetleri önce Sarıkamış'ı, ardından Ekim 1920'nin sonunda Kars'ı aldı. İlerleyiş Kasım 1920'de Gümrü'ye kadar sürdü. Ermenistan, kısa sürede barış istemek zorunda kaldı.

Harekâtın başarısında Kazım Karabekir'in askerî yeteneği, 15. Kolordu'nun düzenli ve donanımlı bir birlik olması ve bölgedeki halkın desteği etkili oldu. Ayrıca Ermenistan, aynı dönemde Sovyet Rusya ve komşu devletlerle de sorunlar yaşıyordu; bu durum onun direnme gücünü zayıflattı.

Sovyet Rusya ile ilişkiler

Doğu Cephesi'ndeki gelişmeler, TBMM'nin Sovyet Rusya ile ilişkileriyle yakından bağlantılıydı. Hem TBMM hem de Sovyet Rusya, İtilaf devletlerinin politikalarına karşıydı; bu ortak tutum, iki tarafı birbirine yaklaştırdı. TBMM, 1920 yazında Moskova'ya bir heyet göndererek Sovyet yönetimiyle görüşmeler başlattı. Ders kitaplarında, bu görüşmeler sonucunda Sovyet Rusya'nın Anadolu'ya para, silah ve cephane yardımı gönderdiği anlatılır.

Ancak bu yardımların Anadolu'ya ulaşabilmesi için Kafkasya üzerinden güvenli bir yol gerekiyordu. Ermenistan'ın Doğu Anadolu'daki toprak talepleri ve aradaki engel konumu, bu bağlantıyı zorlaştırıyordu. Doğu harekâtı, bu engelin kaldırılmasına da hizmet etti.

Bölge halkı ve savaş

Doğu Anadolu, I. Dünya Savaşı boyunca ağır kayıplar vermiş, göçler ve salgınlarla yoksullaşmış bir bölgeydi. Kars ve Ardahan çevresindeki halk, uzun yıllar yabancı yönetim altında yaşamıştı. Harekât sırasında bölge halkı, ordunun ikmaline ve taşımacılığa önemli katkılar sağladı. Bu destek, zor kış koşullarında yürütülen harekâtın kısa sürede başarıya ulaşmasında etkili oldu.

Gümrü Antlaşması (1920)

Savaşın ardından Aralık 1920'nin başında Ermenistan ile Gümrü Antlaşması imzalandı. Antlaşmanın başlıca hükümleri şunlardır:

• Kars ve çevresi TBMM'ye bırakıldı.
• Ermenistan, Sevr Antlaşması'nın kendisine sağladığı haklardan vazgeçti; böylece Sevr'i geçersiz saydığını kabul etti.
• Ermenistan'ın askerî gücü sınırlandırıldı.
• Ermenistan, Türkiye'ye karşı saldırı amacı taşıyan girişimlere izin vermeyeceğini kabul etti.

Gümrü Antlaşması'nın uygulanması

Antlaşmanın imzalanmasından birkaç gün sonra Ermenistan'da yönetim değişti ve ülke Sovyet Rusya'nın etkisi altına girdi. Bu nedenle Gümrü Antlaşması uygulamaya konamadı. Ancak antlaşmanın Doğu sınırına ilişkin hükümleri, 1921'de Sovyet Rusya ile imzalanan Moskova Antlaşması ve aynı yıl Kafkasya'daki Sovyet cumhuriyetleriyle imzalanan Kars Antlaşması ile büyük ölçüde doğrulandı. Böylece Doğu sınırı kalıcı olarak belirlenmiş oldu.

Doğu Cephesi'nin önemi

• İlk askerî başarı: Doğu harekâtı, TBMM ordusunun kazandığı ilk askerî zaferdir.
• İlk siyasi başarı: Gümrü Antlaşması, TBMM'nin bir devletle imzaladığı ilk uluslararası antlaşmadır. Bu antlaşmayla TBMM'nin varlığı ilk kez bir devlet tarafından tanınmış oldu.
• Sevr'e ilk darbe: Sevr'i kabul eden taraflardan biri olan Ermenistan, bu antlaşmanın sağladığı haklardan vazgeçti.
• Doğu sınırının güvenceye alınması: Doğu'daki tehlikenin ortadan kalkmasıyla buradaki birliklerin ve silahların bir bölümü Batı cephesine gönderilebildi.
• Sovyet Rusya ile bağlantı: Kafkasya üzerinden Sovyet Rusya ile doğrudan ilişki kurulması kolaylaştı; Sovyet yardımlarının Anadolu'ya ulaşması mümkün hâle geldi.
• Moral etkisi: Batı'da Yunan ilerleyişinin sürdüğü bir dönemde Doğu'dan gelen zafer haberi, halkın ve meclisin moralini yükseltti.

Değerlendirme

Doğu Cephesi, Kurtuluş Savaşı'nın ilk cephesi ve ilk başarısıdır. Gümrü Antlaşması, TBMM'nin uluslararası alanda muhatap olarak kabul edildiğini gösterdi ve Sevr düzeninin ilk kez bir devlet tarafından reddedilmesini sağladı. Doğu sınırının güvenceye alınması, TBMM'nin bütün gücünü diğer cephelere yöneltmesine imkân verdi. Bu başarının bir başka sonucu da TBMM'nin kendi gücüne olan güveninin artmasıydı. Meclis, yalnızca bir direniş örgütü değil, savaş açıp barış imzalayabilen bir devlet gibi davranabildiğini göstermişti. Bu deneyim, sonraki yıllarda diğer devletlerle yürütülecek görüşmelerde de önemli bir dayanak oldu.

Doğu'da bu gelişmeler yaşanırken Güney Anadolu'da da çatışmalar sürüyordu. Sıradaki derste Fransızların Çukurova ve Güneydoğu Anadolu'daki işgaline karşı Antep, Maraş ve Urfa'da halkın ve yerel millî kuvvetlerin verdiği mücadeleyi ve bu cephede Fransa ile varılan antlaşmayı inceliyoruz.

Örnek 1 — Komutan

Soru: Doğu Cephesi'nde Ermenistan'a karşı yapılan harekâtı yöneten komutan kimdir?

• A) Ali Fuat Paşa
• B) İsmet Bey
• C) Nurettin Paşa
• D) Kazım Karabekir Paşa
• E) Fevzi Paşa

Çözüm: Harekâtı 15. Kolordu Komutanı yönetti. Cevap: D.

Örnek 2 — İlk antlaşma

Soru: Gümrü Antlaşması'nın TBMM açısından önemi hangisidir?

• A) TBMM'nin bir devletle imzaladığı ilk uluslararası antlaşma olması
• B) Saltanatın kaldırılması
• C) İzmir'in kurtarılması
• D) Lozan'ın imzalanması
• E) Kapitülasyonların kaldırılması

Çözüm: Bu antlaşmayla TBMM ilk kez bir devlet tarafından muhatap kabul edildi. Cevap: A.

Örnek 3 — Uygulanamama

Soru: Gümrü Antlaşması'nın uygulanamamasının nedeni hangisidir?

• A) TBMM'nin antlaşmayı reddetmesi
• B) Ermenistan'da yönetimin değişmesi ve ülkenin Sovyet Rusya'nın etkisi altına girmesi
• C) Londra'dan gelen itiraz
• D) Kars'ın yeniden kaybedilmesi
• E) Antlaşmanın imzalanmaması

Çözüm: Hükümleri sonradan Moskova ve Kars antlaşmalarıyla doğrulandı. Cevap: B.

Örnek 4 — Batı'ya etkisi

Soru: Doğu Cephesi'ndeki başarının Batı cephesine etkisi hangisidir?

• A) Batı cephesinin kapanması
• B) Yunan ordusunun Doğu'ya gitmesi
• C) Doğu'daki birliklerin ve silahların bir bölümünün Batı cephesine gönderilebilmesi
• D) Batı'da ateşkes imzalanması
• E) İstanbul'un kurtarılması

Çözüm: Doğu sınırının güvenceye alınması kuvvet aktarımını mümkün kıldı. Cevap: C.

• Doğu harekâtını İsmet Bey'in yönettiğini sanmak. Harekâtı Kazım Karabekir Paşa yönetti.
• Gümrü'yü uygulanmış bir antlaşma sanmak. Ermenistan'daki yönetim değişikliği nedeniyle uygulanamadı; hükümleri sonraki antlaşmalarla doğrulandı.
• Doğu sınırının Gümrü ile kesinleştiğini sanmak. Doğu sınırı Moskova ve Kars antlaşmalarıyla kesinleşti.
• Doğu Cephesi'ni Batı Cephesi'nden sonra açılmış sanmak. Doğu Cephesi, Kurtuluş Savaşı'nın ilk cephesidir.
• Gümrü'de Batum'un TBMM'ye bırakıldığını sanmak. Gümrü'nün asıl kazanımı Kars ve çevresiydi.