TBMM'nin açılışı

16 Mart 1920 sabahı İstanbul'un Şehzadebaşı semtindeki bir askerî karakola İngiliz askerleri baskın yaptı; uykudaki Türk askerlerinden bazıları hayatını kaybetti. Aynı gün İtilaf kuvvetleri kentin önemli noktalarını ele geçirdi, Meclis-i Mebusan binasına girdi ve bazı mebusları tutukladı. Tutuklananlar daha sonra Malta adasına sürgün edildi. Bir gün içinde, Osmanlı Devleti'nin başkentinde seçilmiş bir meclis çalışamaz hâle gelmişti. Haber Ankara'ya ulaştığında, Mustafa Kemal ve arkadaşları bu boşluğu doldurmak için hızla harekete geçti. Beş hafta sonra Ankara'da, olağanüstü yetkilere sahip yeni bir meclis toplandı. Bu derste İstanbul'un resmen işgalini, Ankara'da yeni bir meclis açılmasına giden süreci ve Ankara'daki yeni meclisin nasıl bir yapıya sahip olduğunu inceliyoruz.

• İstanbul'un resmen işgalinin nedenlerini ve sonuçlarını açıklarsın.
• Ankara'da yeni bir meclis toplanmasına giden süreci açıklarsın.
• TBMM'nin açılışını ve ilk kararlarını sıralarsın.
• TBMM'nin güçler birliği ilkesine dayanan yapısını değerlendirirsin.

İstanbul'un resmen işgali

Mondros'tan sonra İstanbul fiilen İtilaf denetimi altındaydı; ancak kent resmen işgal edilmemişti. Mebus meclisinin millî andı onaylaması ve Anadolu'daki direnişin güçlenmesi üzerine İtilaf devletleri, kenti 16 Mart 1920 günü resmen işgal etti.

İşgalin amaçları şöyle sıralanır:

• Millî andı onaylayan mebusları susturmak.
• Millî Mücadele'nin İstanbul'daki destekçilerini dağıtmak.
• Osmanlı hükümetini tamamen kendi denetimleri altına almak ve Anadolu'daki harekete karşı kullanmak.

İşgal sırasında Meclis-i Mebusan basıldı; Rauf Bey gibi Millî Mücadele'yi destekleyen bazı mebuslar tutuklanarak Malta'ya sürüldü. Meclis, 18 Mart 1920'de çalışmalarına ara verdi. Padişah ise Nisan 1920'de meclisi resmen dağıttı. Böylece Osmanlı Devleti'nin son meclisi sona ermiş oldu. Bu gelişme, İstanbul'daki yönetimin artık işgal kuvvetlerinin iradesi dışında karar alamayacağını açıkça gösterdi; Anadolu'daki hareketin önderleri de bundan sonra İstanbul'la uzlaşma arayışından vazgeçti.

Mustafa Kemal'in tepkisi

Mustafa Kemal, işgalin hemen ardından İtilaf devletlerini ve tarafsız ülkeleri protesto eden telgraflar gönderdi. İstanbul ile Anadolu arasındaki haberleşme kesildi. Anadolu'daki demiryolları ve telgraf hatları, İtilaf'ın kullanımına kapatıldı.

19 Mart 1920'de Mustafa Kemal bir genelge yayımlayarak Ankara'da olağanüstü yetkilere sahip bir meclisin toplanacağını duyurdu. Genelgede, yeni seçimlerin yapılacağı, her sancaktan beş temsilci seçileceği ve İstanbul'dan kaçabilen mebusların da bu meclise katılabileceği belirtildi.

İstanbul'un tepkisi

Bu sırada İstanbul'da yeniden sadrazam olan Damat Ferit Paşa, Anadolu'daki harekete karşı uzlaşmaz bir çizgi izledi. Nisan 1920'de İstanbul'daki şeyhülislamlık makamından, Kuva-yı Milliye'ye katılanları devlete karşı gelen kişiler olarak niteleyen bir fetva çıkarıldı. Buna karşılık Ankara'da, Ankara müftüsü başta olmak üzere Anadolu'nun birçok yerindeki müftüler, İstanbul fetvasının işgal baskısı altında verildiğini ve geçersiz olduğunu ileri süren karşı fetvalar yayımladı. Bu karşılıklı fetvalar, halkın kafasında bir süre için karışıklık yarattı ve sonraki aylarda çıkacak ayaklanmalarda etkili oldu.

Mebusların Ankara'ya gelişi

Yeni meclise seçilen temsilciler ve İstanbul'dan kaçmayı başaran mebuslar, Nisan 1920 boyunca Ankara'ya ulaşmaya çalıştı. Bazıları işgal kuvvetlerinin denetiminden kaçmak için kılık değiştirerek ve uzun, dolambaçlı yollar izleyerek yolculuk etti. Meclisin toplanacağı yer olarak, daha önce İttihatçıların kulüp binası olarak yaptırdığı bir yapı hazırlandı. Kaynaklarda, binanın donatılması için okullardan sıralar getirildiği ve aydınlatmanın gaz lambalarıyla sağlandığı anlatılır. Bu yoksul koşullar, meclisin bir devletin değil, bir direniş hareketinin içinden doğduğunu gösteriyordu. Mebusların bir bölümü asker, bir bölümü din adamı, öğretmen, tüccar ya da eşraftı; bu çeşitlilik, meclisin toplumun farklı kesimlerini bir araya getirdiğini gösterir.

TBMM'nin açılışı

Seçimlerin ardından mebuslar Ankara'ya gelmeye başladı. 23 Nisan 1920 Cuma günü Ankara'da Hacı Bayram Camii'nde kılınan namazın ardından dualarla meclis binasına gidildi ve Türkiye Büyük Millet Meclisi açıldı. Mustafa Kemal, ertesi gün meclis başkanlığına seçildi. Bugün 23 Nisan, hem millî egemenliğin hem de çocukların bayramı olarak kutlanır.

Meclisin ilk kararları

TBMM, açılışının hemen ardından kendi yetkilerini belirleyen kararlar aldı. Ders kitaplarında bu kararlar şöyle özetlenir:

• Hükümet kurmak zorunludur.
• Geçici bir hükümet başkanı belirlemek ya da padişaha vekil atamak doğru değildir.
• Mecliste toplanan millî iradeyi, vatanın geleceğine doğrudan el koymuş saymak esastır. TBMM'nin üstünde bir güç yoktur.
• Meclisin seçeceği ve görevlendireceği bir kurul hükümet işlerini yürütecektir; meclis başkanı bu kurulun da başkanıdır.
• Padişah ve halife, baskıdan kurtulduğunda meclisin belirleyeceği yasal ilkeler doğrultusunda yerini alacaktır.

Bu kararların ardından Mayıs 1920'de meclisin içinden seçilen bakanlardan oluşan İcra Vekilleri Heyeti kuruldu.

Güçler birliği

TBMM'nin en belirgin özelliği güçler birliği ilkesine dayanmasıdır. Yasama, yürütme ve yargı yetkilerinin hepsi meclisin elinde toplandı:

• Yasama: Meclis yasaları yapıyordu.
• Yürütme: Hükümet işlerini meclisin seçtiği bakanlar, meclisin denetiminde yürütüyordu.
• Yargı: Meclis, savaş koşullarında kurduğu İstiklal Mahkemeleri aracılığıyla yargı yetkisini de kullandı.

Bu sisteme meclis hükümeti sistemi de denir. Savaş koşullarında hızlı karar alınması ve bütün güçlerin tek merkezde toplanması, bu sistemin tercih edilmesinde etkili oldu. Bu sistemde bakanlar tek tek meclis tarafından seçiliyor ve gerektiğinde meclis kararıyla görevden alınabiliyordu. Böylece hükümet, meclisin iradesinin doğrudan bir uzantısı olarak çalışıyordu. Sistemin olağanüstü koşullara göre kurulduğu, sonraki yıllarda anayasal düzenlemelerle değiştirilecek olmasından da anlaşılır.

TBMM'nin önemi

• Millî egemenlik ilkesi ilk kez fiilen uygulandı; devletin yönetimi seçilmiş temsilcilere geçti.
• Millî Mücadele, meşru bir meclisin önderliğinde yürütülmeye başlandı.
• Ankara, yeni bir devletin merkezi oldu; yeni Türk devletinin temeli atıldı.
• Meclis, açıldığı andan itibaren kendini milletin tek temsilcisi olarak gördü; İstanbul hükümetini tanımadı.

Değerlendirme

İstanbul'un resmen işgali, Osmanlı'nın son meclisini dağıttı, ama aynı zamanda Ankara'da yeni bir meclisin doğmasına yol açtı. TBMM, millî egemenliğe dayanan, bütün güçleri kendinde toplayan ve Millî Mücadele'yi yöneten bir kurum olarak ortaya çıktı.

Ancak yeni meclis, açıldığı ilk günden itibaren ciddi bir iç tehditle karşılaştı. Sıradaki derste, İstanbul hükümetinin kışkırtmaları, işgalci devletlerin desteği ve farklı yerel nedenlerle Anadolu'nun birçok yerinde TBMM'ye karşı çıkan isyanları ve bu isyanların nasıl bastırıldığını inceliyoruz.

Örnek 1 — Güçler birliği

Soru: TBMM'nin güçler birliği ilkesine dayanmasının anlamı hangisidir?

• A) Yasama, yürütme ve yargı yetkilerinin meclisin elinde toplanması
• B) Yetkilerin padişaha verilmesi
• C) Yürütmenin İtilaf'a bırakılması
• D) Yargının İstanbul'da kalması
• E) Meclisin yalnız yasa yapması

Çözüm: Bu sisteme meclis hükümeti sistemi de denir. Cevap: A.

Örnek 2 — İşgalin amacı

Soru: İtilaf devletleri İstanbul'u resmen işgal ederken neyi amaçlıyordu?

• A) Saltanatı kaldırmak
• B) Ankara'yı başkent yapmak
• C) Millî andı onaylayan mebusları susturmak
• D) Osmanlı'ya bağımsızlık vermek
• E) Kapitülasyonları kaldırmak

Çözüm: Mebusların Ocak 1920'deki kararı İtilaf'ı harekete geçirmişti. Cevap: C.

Örnek 3 — İlk kararlar

Soru: TBMM'nin ilk kararlarında egemenlikle ilgili ilke hangisidir?

• A) Padişaha vekil atanacaktır.
• B) Meclis padişahın onayıyla çalışacaktır.
• C) İstanbul hükümeti tek meşru hükümettir.
• D) TBMM'nin üstünde bir güç yoktur.
• E) İtilaf devletleriyle uzlaşılacaktır.

Çözüm: Millî irade vatanın geleceğine doğrudan el koymuş sayıldı. Cevap: D.

Örnek 4 — Fetvalar

Soru: İstanbul ve Anadolu'da yayımlanan karşılıklı fetvaların sonucu hangisidir?

• A) Anadolu'daki direnişin dağılması
• B) Padişahın Ankara'ya gelmesi
• C) Meclisin kapatılması
• D) İtilaf'ın İstanbul'dan çekilmesi
• E) Halkın kafasında karışıklık yaratması ve sonraki ayaklanmalarda etkili olması

Çözüm: Bu durum, yeni meclisin karşılaştığı iç tehdidin arka planını oluşturdu. Cevap: E.

• İstanbul'un Mondros'tan hemen sonra resmen işgal edildiğini sanmak. Resmî işgal 16 Mart 1920'dedir.
• TBMM'yi kuvvetler ayrılığı ilkesine dayandırmak. TBMM güçler birliği ilkesine dayanıyordu.
• Mustafa Kemal'in meclis başkanlığına açılış günü seçildiğini sanmak. Başkanlığa ertesi gün seçildi.
• İcra Vekilleri Heyeti'nin meclisten bağımsız olduğunu sanmak. Heyet meclisin içinden seçiliyor ve meclise karşı sorumluydu.
• TBMM'nin padişahı tahttan indirdiğini sanmak. İlk kararlarda padişahın baskıdan kurtulunca yerini alacağı belirtildi.