TBMM'ye karşı isyanlar

1920 yazında Ankara'daki meclis, bir yandan batıda ilerleyen Yunan ordusunu, öbür yandan Anadolu'nun içinde birbiri ardına patlak veren ayaklanmaları izliyordu. Marmara'nın güneyinde bir grup silahlı adam, padişah adına hareket ettiklerini söyleyerek kasabaları basıyordu. Bolu ve Düzce'de ayaklananlar, Ankara'ya giden yolu kesmeye çalışıyordu. Orta Anadolu'da bazı yerel güçler meclisin otoritesini tanımıyordu. Kısa süre önce kurulmuş, henüz düzenli bir ordusu bile olmayan bir meclis için bu durum, dış düşman kadar tehlikeli bir iç cephe demekti. Bu derste TBMM'nin açılışından sonra Anadolu'da çıkan isyanları, bunların nedenlerini ve meclisin bu isyanlara karşı aldığı önlemleri inceliyoruz.

• TBMM'ye karşı çıkan isyanların nedenlerini açıklarsın.
• İsyanları çıkış kaynaklarına göre sınıflandırırsın.
• TBMM'nin isyanlara karşı aldığı önlemleri açıklarsın.
• İsyanların Millî Mücadele'ye etkilerini değerlendirirsin.

İsyanların nedenleri

TBMM'nin açılışından sonra Anadolu'nun farklı yerlerinde meclise karşı ayaklanmalar çıktı. Bu ayaklanmaların nedenleri şöyle sıralanır:

• İstanbul hükümetinin propagandası: Damat Ferit hükümeti, Ankara'daki hareketi padişaha ve halifeye karşı bir isyan olarak gösteriyordu. İstanbul'da yayımlanan fetva da bu propagandanın bir parçasıydı.
• İtilaf devletlerinin kışkırtması: İşgalci devletler, Millî Mücadele'yi içeriden zayıflatmak için bazı grupları destekledi.
• Yeni meclise duyulan güvensizlik: TBMM yeni kurulmuştu; halkın bir bölümü onun otoritesini henüz benimsememişti.
• Savaş yorgunluğu: Yıllardır süren savaşlar, halkı ve askerleri tüketmişti; yeniden asker toplanması tepki doğuruyordu.
• Yerel çıkarlar: Bazı yerel önderler, merkezî bir otoritenin kendi güçlerini sınırlayacağından çekiniyordu.
• Ayrılıkçı amaçlar: Bazı gruplar, savaş sonrasının belirsiz ortamında ayrı bir yönetim kurma amacı taşıyordu.

İsyanların sınıflandırılması

Ders kitaplarında TBMM'ye karşı çıkan isyanlar, çıkış kaynaklarına göre genellikle dört grupta incelenir.

1. İstanbul hükümetinin kışkırttığı isyanlar: İstanbul hükümeti, Millî Mücadele'ye karşı Kuva-yı İnzibatiye adlı bir kuvvet kurdu; halk arasında bu kuvvete «Hilafet Ordusu» da denirdi. Marmara'nın güneyinde Anzavur önderliğinde çıkan ayaklanmalar, Bolu, Düzce, Hendek ve Adapazarı çevresindeki isyanlar ile Orta Anadolu'da Yozgat ve Konya çevresinde çıkan bazı ayaklanmalar bu gruba girer.

2. Kuva-yı Milliye'den kaynaklanan isyanlar: Düzenli ordunun kurulmasıyla Kuva-yı Milliye birliklerinin bu orduya katılması istendi. Bazı Kuva-yı Milliye önderleri, kendi bağımsız komutalarından vazgeçmek istemedi. Çerkez Ethem ve Demirci Mehmet Efe bu nedenle meclise karşı ayaklandı. Çerkez Ethem, düzenli ordu birliklerine yenilince Yunan kuvvetlerine sığındı.

3. Azınlıkların çıkardığı isyanlar: Karadeniz'de bazı Rum grupları, bölgede bir Pontus devleti kurmak amacıyla silahlı faaliyetler yürüttü. Bu faaliyetler, TBMM'nin kurduğu kuvvetlerce bastırıldı. Karadeniz kıyısındaki bu çatışmalar, bölgedeki ulaşımı ve Ankara ile Doğu cephesi arasındaki bağlantıyı da tehdit ettiği için meclis tarafından öncelikli bir sorun olarak görüldü.

4. İşgalci devletlerin desteklediği ve ayrılıkçı amaçlı isyanlar: Güneydoğu ve Doğu Anadolu'da bazı aşiretler ve gruplar, İngilizlerin desteğiyle ya da ayrı bir yönetim kurma amacıyla ayaklandı. Ders kitaplarında Sivas çevresindeki Koçgiri ayaklanması da bu grup içinde anılır.

Anzavur ayaklanmaları

Ahmet Anzavur, Balıkesir ve çevresinde etkili olan bir önderdi. İstanbul hükümetinin desteğiyle Kuva-yı Milliye'ye karşı birkaç kez ayaklandı. Ayaklanmalar sırasında bazı Kuva-yı Milliye birlikleri yenildi ve bölgede Millî Mücadele'nin otoritesi sarsıldı. Bu ayaklanmalar, Kuva-yı Milliye birlikleri ve Ankara'dan gönderilen kuvvetlerle bastırıldı. Anzavur ayaklanmaları, İstanbul hükümetinin Millî Mücadele'yi içeriden çökertme girişimlerinin en tehlikelilerinden biri olarak değerlendirilir.

Çerkez Ethem olayı

Çerkez Ethem, Batı Anadolu'da Yunanlara karşı savaşan ve büyük ün kazanan bir Kuva-yı Milliye önderiydi. Kardeşleriyle birlikte yönettiği gezici birlikler, ders kitaplarına göre Düzce ve Yozgat çevresindeki ayaklanmaların bastırılmasında da görev aldı. Ancak TBMM, Kuva-yı Milliye birliklerinin düzenli orduya katılmasını istediğinde Ethem buna karşı çıktı; kendi birliklerinin bağımsızlığını korumak istedi. Meclisle arası açılan Ethem'in kuvvetleri, Ocak 1921'de düzenli ordu birlikleri karşısında yenildi. Bunun üzerine Ethem, Yunan kuvvetlerine sığındı. Bu olay, Millî Mücadele'de bireysel önderliklerin yerini merkezî bir ordunun alması gerektiğini açıkça gösterdi.

TBMM'nin aldığı önlemler

TBMM, isyanları bastırmak ve kendi otoritesini kurmak için bir dizi önlem aldı:

• Hıyanet-i Vataniye Kanunu (Nisan 1920): TBMM'nin çıkardığı ilk kanunlardan biridir. Meclisin meşruiyetine karşı çıkmayı ve vatana ihanet sayılan eylemleri ağır cezalara bağladı.
• İstiklal Mahkemeleri (Eylül 1920): Meclis üyelerinden oluşan bu mahkemeler, isyancıları, asker kaçaklarını ve casusları yargıladı. Mahkemelerin kararları kesindi.
• Karşı fetvalar: Anadolu'daki müftülerin İstanbul fetvasına karşı yayımladığı fetvalar, halkın kafasındaki karışıklığı gidermeye çalıştı.
• Askerî önlemler: İsyanlar, Kuva-yı Milliye birlikleri ve kurulmakta olan düzenli ordu birliklerince bastırıldı. Karadeniz'deki faaliyetlere karşı ayrıca Merkez Ordusu kuruldu.

İsyanların sonuçları

• Yunan ilerleyişi kolaylaştı: Ordunun önemli bir bölümü isyanlarla uğraşırken Yunan ordusu 1920 yazında Batı Anadolu'da ilerleyerek Bursa ve Uşak gibi kentleri aldı.
• Zaman ve güç kaybı: Millî Mücadele'nin sınırlı insan ve malzeme kaynakları iç cephede harcandı.
• Düzenli ordu zorunlu hâle geldi: Kuva-yı Milliye'nin dağınık yapısının yetersizliği ve bazı önderlerin isyanı, düzenli ordunun kurulmasını hızlandırdı.
• TBMM'nin otoritesi güçlendi: İsyanların bastırılmasıyla meclis, Anadolu'daki tek meşru otorite olarak konumunu sağlamlaştırdı.

İsyanların bastırılması sırasında alınan sert önlemler, olağanüstü koşulların bir sonucu olarak değerlendirilir. Meclis, bir yandan dış düşmana karşı savaşırken bir yandan da kendi varlığını içeriden gelen tehditlere karşı korumak zorundaydı. Bu dönemde kazanılan deneyim, sonraki yıllarda düzenli ordunun ve devlet örgütünün nasıl kurulacağı konusunda da yol gösterici oldu.

Modülün kapanışı

Millî Mücadele'ye Hazırlık modülü burada son buluyor. Bu modülde Mondros'tan sonra başlayan işgallere karşı kendiliğinden doğan direnişi, 19 Mayıs'taki Samsun yolculuğunu, Havza ve Amasya genelgelerini, Erzurum ve Sivas kongrelerini, Amasya Görüşmesi'ni ve Misak-ı Millî'yi, İstanbul'un resmen işgalini ve TBMM'nin açılışını, son olarak da yeni meclisin karşılaştığı iç tehditleri inceledik. Bu süreç sonunda Anadolu'da millî egemenliğe dayanan bir meclis kurulmuş, Millî Mücadele'nin hedefleri belirlenmiş ve iç cephede düzen büyük ölçüde sağlanmıştı. Ancak dış düşmana karşı asıl savaş henüz başlıyordu.

Örnek 1 — Kuva-yı İnzibatiye

Soru: İstanbul hükümetinin Millî Mücadele'ye karşı kurduğu kuvvetin adı nedir?

• A) Merkez Ordusu
• B) Hareket Ordusu
• C) Kuva-yı İnzibatiye
• D) Kuva-yı Milliye
• E) Kafkas Ordusu

Çözüm: Halk arasında bu kuvvete Hilafet Ordusu da denirdi. Cevap: C.

Örnek 2 — Çerkez Ethem

Soru: Çerkez Ethem'in TBMM'ye karşı ayaklanmasının nedeni hangisidir?

• A) Padişahın fetvası
• B) Pontus devleti kurmak istemesi
• C) İngilizlerin onu kışkırtması
• D) Kuva-yı Milliye birliğiyle düzenli orduya katılmak ve bağımsız komutasından vazgeçmek istememesi
• E) İstanbul'un işgal edilmesi

Çözüm: Bu isyan Kuva-yı Milliye'den kaynaklanan isyanlar arasındadır. Cevap: D.

Örnek 3 — İstiklal Mahkemeleri

Soru: İstiklal Mahkemeleri'nin özelliği hangisidir?

• A) Meclis üyelerinden oluşması ve kararlarının kesin olması
• B) Padişah tarafından kurulması
• C) İstanbul'da toplanması
• D) Yalnız ekonomik davalara bakması
• E) İtilaf devletlerinin denetiminde olması

Çözüm: Bu mahkemeler isyancıları, asker kaçaklarını ve casusları yargıladı. Cevap: A.

Örnek 4 — Sonuç

Soru: İsyanların Batı cephesine etkisi hangisidir?

• A) Yunan ordusunun geri çekilmesi
• B) İzmir'in kurtarılması
• C) Düzenli ordunun dağılması
• D) Barış antlaşması imzalanması
• E) Ordunun iç cephede uğraşması sırasında Yunan ilerleyişinin kolaylaşması

Çözüm: 1920 yazında Bursa ve Uşak gibi kentler Yunan işgaline girdi. Cevap: E.

• Bütün isyanları İstanbul hükümetine bağlamak. İsyanların farklı kaynakları ve amaçları vardı.
• Çerkez Ethem'i İstanbul'un kurduğu kuvvetin önderi sanmak. Çerkez Ethem bir Kuva-yı Milliye önderiydi.
• İstiklal Mahkemeleri'ni padişahın kurduğunu sanmak. Bu mahkemeleri TBMM kurdu.
• Hıyanet-i Vataniye Kanunu'nu savaştan sonra çıkarılmış sanmak. Kanun Nisan 1920'de, meclisin açılışından kısa süre sonra çıkarıldı.
• İsyanların yalnız olumsuz sonuçları olduğunu sanmak. İsyanlar düzenli ordunun kurulmasını hızlandırdı ve TBMM'nin otoritesi güçlendi.