Amasya Görüşmesi ve Misak-ı Millî

Ocak 1920'de İstanbul'daki Osmanlı Mebusan Meclisi'nin salonunda, bir yanda İtilaf devletlerinin askerlerinin dolaştığı bir şehirde, mebuslar gizli bir oturumda kısa bir metni görüştü. Metin, savaşı kaybetmiş bir devletin hangi sınırlardan vazgeçmeyeceğini, hangi hakları pazarlık konusu yapmayacağını tek tek sayıyordu. Mebuslar metni kabul etti; birkaç hafta sonra da dünyaya duyurdular. Bu metin, Türk tarihine Misak-ı Millî, yani millî ant olarak geçti. Ancak bu meclisin toplanabilmesi, birkaç ay önce Amasya'da Anadolu'daki hareketle İstanbul hükümeti arasında yapılan bir görüşmeye bağlıydı. Bu derste önce Amasya'daki o görüşmeyi, ardından İstanbul'da açılan meclisin çalışmalarını ve millî andın maddelerini ele alıyoruz.

• Amasya Görüşmesi'nin taraflarını, kararlarını ve önemini açıklarsın.
• İstanbul'da toplanan son mebus meclisinin hangi koşullarda açıldığını açıklarsın.
• Misak-ı Millî'nin maddelerini sıralarsın.
• Misak-ı Millî'nin Millî Mücadele'deki yerini ve sonuçlarını değerlendirirsin.

Amasya Görüşmesi (1919)

Damat Ferit hükümetinin istifasından sonra kurulan Ali Rıza Paşa hükümeti, Anadolu'daki hareketle bir uzlaşma aramaya karar verdi. Bu amaçla Bahriye Nazırı Salih Paşa, Temsil Heyeti ile görüşmek üzere Amasya'ya gönderildi. Temsil Heyeti'ni Mustafa Kemal, Rauf Bey ve Bekir Sami Bey temsil etti. Görüşmeler Ekim 1919'da Amasya'da yapıldı.

Görüşmelerde varılan başlıca kararlar şunlardır:

• Sivas Kongresi'nde alınan kararlar hükümet tarafından da benimsenecek; yurdun bütünlüğü korunacaktır.
• Sivas'ta birleştirilen millî cemiyetin varlığı hukuken tanınacaktır.
• Meclis-i Mebusan için seçimler yapılacak; meclis, işgal altındaki İstanbul yerine güvenli bir yerde toplanacaktır.
• Barış görüşmelerine, Temsil Heyeti'nin de uygun gördüğü kişiler gönderilecektir.
• Gayrimüslim topluluklara devletin egemenliğini zedeleyecek ayrıcalıklar tanınmayacaktır.

Amasya Görüşmesi'nin önemi

Amasya Görüşmesi, İstanbul hükümetinin Temsil Heyeti'ni ve onun yürüttüğü Millî Mücadele'yi resmen muhatap olarak kabul etmesi anlamına geliyordu. Daha önce asi sayılan bir hareketle hükümet adına bir nazırın oturup görüşmesi ve ortak kararlar imzalaması, Anadolu'daki hareketin siyasi gücünü gösterdi.

Ancak Salih Paşa'nın imzaladığı kararların önemli bir bölümü İstanbul hükümeti tarafından uygulanmadı. Özellikle meclisin İstanbul dışında toplanması kararı yerine getirilmedi. Bu durum, Temsil Heyeti'nin İstanbul'a duyduğu güvensizliği haklı çıkaracaktı.

Son Osmanlı Mebusan Meclisi

Amasya'daki uzlaşma üzerine 1919'un sonlarında Meclis-i Mebusan seçimleri yapıldı. Seçimlerde Müdafaa-i Hukuk düşüncesini destekleyen adaylar büyük başarı kazandı. Seçimlerin işgal altındaki bir ülkede, ulaşımın ve haberleşmenin güç olduğu koşullarda yapılması, bu sonucun halkın tercihlerini ne kadar güçlü biçimde yansıttığını gösterir. Mustafa Kemal de Erzurum'dan mebus seçildi.

Temsil Heyeti, Aralık 1919'un sonunda Ankara'ya yerleşti. Ankara, demiryolu bağlantısı, Batı cephesine yakınlığı ve İstanbul ile haberleşme imkânları nedeniyle tercih edilmişti. Böylece Ankara, Millî Mücadele'nin merkezi hâline geldi.

İstanbul hükümeti, Amasya'daki karara uymayarak meclisi İstanbul'da topladı. Meclis 12 Ocak 1920'de açıldı. Mustafa Kemal, İstanbul'a giderse tutuklanabileceğini düşünerek Ankara'da kaldı. Ders kitaplarında, mebuslardan meclis başkanlığına kendisinin seçilmesini ve Temsil Heyeti'nin korunmasını istediği, ancak bu isteklerin gerçekleşmediği anlatılır. Müdafaa-i Hukuk görüşündeki mebuslar mecliste kendi aralarında bir grup oluşturdu.

Misak-ı Millî'nin hazırlanışı

Ders kitaplarında, Misak-ı Millî metninin Ankara'daki Temsil Heyeti'nin görüşleri doğrultusunda hazırlandığı ve Erzurum ile Sivas kongrelerinin kararlarına dayandığı anlatılır. Mecliste Müdafaa-i Hukuk görüşündeki mebusların kurduğu Felah-ı Vatan grubu, metnin kabul edilmesinde etkili oldu. Metin, açık oturumda değil gizli bir oturumda görüşüldü; çünkü İtilaf devletlerinin İstanbul'daki varlığı, mebusların serbestçe konuşmasını zorlaştırıyordu. Metnin kabulünden sonra yurt dışındaki parlamentolara ve basına duyurulması, Türk tarafının barış şartlarına ilişkin görüşünü dünyaya açıkça bildirme amacı taşıyordu.

Misak-ı Millî (1920)

Meclis-i Mebusan, 28 Ocak 1920'de yaptığı gizli bir oturumda Misak-ı Millî'yi kabul etti; metin 17 Şubat 1920'de kamuoyuna duyuruldu. Misak-ı Millî'nin başlıca maddeleri şunlardır:

1. Ateşkesin imzalandığı 30 Ekim 1918 günü Osmanlı ordusunun savunduğu hattın içinde kalan ve halkının çoğunluğunu Türklerin ve Müslümanların oluşturduğu yerler bölünmez bir bütündür. Halkı Arap olan ve ateşkes sırasında işgal altında bulunan bölgelerin geleceği halkoylamasıyla belirlenecektir.
2. Kars, Ardahan ve Batum için gerekirse halkoylaması yapılacaktır.
3. Batı Trakya'nın geleceği, orada yaşayan halkın oyuyla belirlenecektir.
4. İstanbul'un ve Marmara Denizi'nin güvenliği sağlanmak şartıyla Boğazların dünya ticaretine açılması, ilgili devletlerle birlikte kararlaştırılacaktır.
5. Azınlıkların hakları, komşu ülkelerdeki Müslümanlara tanınan haklar ölçüsünde güvence altına alınacaktır.
6. Siyasi, adli ve mali gelişmemizi engelleyen sınırlamalar, yani kapitülasyonlar kaldırılacaktır.

Misak-ı Millî'nin önemi

• Sınırlar ilk kez çizildi: Erzurum ve Sivas'ta dile getirilen millî sınır düşüncesi, Misak-ı Millî'de somut bir sınır tanımına dönüştü.
• Tam bağımsızlık: Kapitülasyonların kaldırılması maddesi, bağımsızlığın yalnız askerî ve siyasi değil, ekonomik ve hukuki yönünü de kapsadığını gösterdi.
• Meşruiyet: Kongrelerde alınan kararlar, Osmanlı'nın seçilmiş meclisi tarafından da onaylanmış oldu.
• Ölçülü bir program: Metin, Arap topraklarının geri verilmesini istemiyor, yalnız Türk ve Müslüman çoğunluklu bölgeleri kapsıyordu. Bu ölçülülük, onu barış masasında savunulabilir bir program hâline getirdi; hedeflerin önemli bir bölümü ileride yapılacak barış antlaşmasıyla gerçekleşti.
• Millî Mücadele'nin hedefi: Misak-ı Millî, savaş boyunca ve barış görüşmelerinde Türk tarafının hedefini belirleyen temel belge oldu.

Sonuçları

Misak-ı Millî'nin kabulü İtilaf devletlerini rahatsız etti. Bu metin, Paris'te tartışılan paylaşım planlarına açıkça karşı çıkıyordu. İtilaf devletlerinin bu gelişmeye verdiği cevap, kısa süre sonra İstanbul'un resmen işgal edilmesi ve meclisin dağıtılması oldu.

Değerlendirme

Amasya'daki görüşme, Anadolu'daki hareketin başkent tarafından resmen tanınmasını sağladı ve son mebus seçimlerinin önünü açtı. Mebusların onayladığı millî ant ise Millî Mücadele'nin hedeflerini bir sınır tanımı ve bağımsızlık programı olarak ortaya koydu. Ancak meclisin İstanbul'da toplanması, onu işgal kuvvetlerinin baskısına açık bıraktı.

Sıradaki derste İtilaf devletlerinin 16 Mart 1920'de İstanbul'u resmen işgal etmesini, Meclis-i Mebusan'ın dağıtılmasını ve bunun üzerine Ankara'da 23 Nisan 1920 günü toplanan yeni meclisi inceliyoruz.

Örnek 1 — Amasya Görüşmesi'nin önemi

Soru: Amasya Görüşmesi'nin Millî Mücadele açısından önemi hangisidir?

• A) Saltanatın kaldırılması
• B) Düzenli ordunun kurulması
• C) İstanbul hükümetinin Temsil Heyeti'ni resmen muhatap olarak kabul etmesi
• D) İzmir'in kurtarılması
• E) Cumhuriyetin ilan edilmesi

Çözüm: Hükümet adına bir nazır Temsil Heyeti ile görüşüp kararlar imzaladı. Cevap: C.

Örnek 2 — Kapitülasyonlar

Soru: Misak-ı Millî'de kapitülasyonların kaldırılmasının istenmesi neyi gösterir?

• A) Bağımsızlığın ekonomik ve hukuki yönünü de kapsadığını
• B) Yalnız askerî bağımsızlığın amaçlandığını
• C) Manda yönetiminin kabul edildiğini
• D) Azınlıklara ayrıcalık tanındığını
• E) Boğazların kapatılacağını

Çözüm: Siyasi, adli ve mali sınırlamalar bağımsızlığa aykırıydı. Cevap: A.

Örnek 3 — Halkoylaması

Soru: Misak-ı Millî'ye göre geleceği halkoylamasıyla belirlenecek yerler arasında hangisi yer almaz?

• A) Elviye-i Selase denen üç sancak
• B) Batı Trakya
• C) Halkı Arap olan ve işgal altındaki bölgeler
• D) İstanbul
• E) Hiçbiri; üçü de halkoylamasına bırakılmıştır, İstanbul ise bölünmez bütünün parçasıdır.

Çözüm: İstanbul'un güvenliği ayrıca vurgulanmış, halkoylamasına bırakılmamıştır. Cevap: D.

Örnek 4 — Meclisin yeri

Soru: Amasya Görüşmesi'ndeki karara rağmen meclisin İstanbul'da toplanmasının sonucu hangisidir?

• A) Meclisin uzun yıllar çalışması
• B) Saltanatın kaldırılması
• C) Mustafa Kemal'in meclis başkanı olması
• D) Ankara'nın işgal edilmesi
• E) Meclisin işgal kuvvetlerinin baskısına açık kalması

Çözüm: Bu durum kısa süre sonra meclisin dağıtılmasına yol açtı. Cevap: E.

• Misak-ı Millî'yi TBMM'nin kabul ettiğini sanmak. Misak-ı Millî'yi son Osmanlı Mebusan Meclisi kabul etti.
• Amasya Görüşmesi ile Amasya Genelgesi'ni karıştırmak. Genelge Haziran 1919'da, görüşme Ekim 1919'da yapıldı.
• Meclisin Amasya'daki karara uygun olarak İstanbul dışında toplandığını sanmak. Meclis İstanbul'da toplandı.
• Boğazların kesin olarak kapatılmasının istendiğini sanmak. Güvenlik şartıyla dünya ticaretine açılması kabul edildi.
• Mustafa Kemal'in İstanbul'daki meclise katıldığını sanmak. Mebus seçilmesine karşın Ankara'da kaldı.