Sivas Kongresi

Eylül 1919'un ilk günlerinde Sivas'a farklı yollardan temsilciler gelmeye başladı. Bazıları kimliklerini gizleyerek, bazıları uzun ve tehlikeli yolculukların ardından kente ulaştı. Aynı günlerde İstanbul'daki hükümetin, kongreyi dağıtmak için bölgedeki bir valiyi görevlendirdiği haberleri de duyuluyordu. Kongre, kentin lise binasında toplandı. Temsilcilerin sayısı fazla değildi, ama Anadolu'nun ve Rumeli'nin farklı bölgelerinden geliyorlardı. On gün süren görüşmelerin sonunda, birbirinden habersiz kurulmuş onlarca yerel cemiyet tek bir çatı altında birleşti ve Millî Mücadele ilk kez bütün yurdu temsil eden bir merkezden yönetilmeye başladı. Bu derste Sivas'taki bu ulusal toplantının hangi koşullarda yapıldığını, neleri karara bağladığını ve Millî Mücadele için sonuçlarını inceliyoruz.

• Sivas Kongresi'nin toplanma sürecini ve karşılaşılan engelleri açıklarsın.
• Kongrenin örgütlenmeye ilişkin kararlarını açıklarsın.
• Kongrede yapılan manda tartışmasını ve sonucunu açıklarsın.
• Sivas Kongresi'nin Erzurum Kongresi'nden farklarını ve Millî Mücadele'deki önemini değerlendirirsin.

Toplanma süreci

Sivas Kongresi, Amasya Genelgesi'nde öngörülen ulusal kongreydi. Erzurum Kongresi'nden sonra Mustafa Kemal ve Temsil Heyeti üyeleri Sivas'a geçti. Kongreye Anadolu'nun ve Rumeli'nin farklı yerlerinden temsilciler katıldı.

İstanbul'daki Damat Ferit Paşa hükümeti kongrenin toplanmasını engellemek istedi. Ders kitaplarında, Elazığ valisinin bir İngiliz subayıyla birlikte, bölgedeki aşiretlerden topladığı kuvvetlerle kongreyi dağıtmayı planladığı anlatılır. Bu plan, Millî Mücadele yanlılarının zamanında haber alması ve önlem alması sonucu başarısız oldu. Bu olay, ders kitaplarında Ali Galip Olayı olarak geçer.

Kongre 4 Eylül 1919'da Sivas'ta toplandı ve 11 Eylül 1919'a kadar sürdü. Mustafa Kemal kongre başkanlığına seçildi.

Kongrenin toplandığı ortam

Sivas, İtilaf işgalinden uzak olması ve Anadolu'nun ortasında, farklı bölgelere ulaşım bakımından elverişli bir yerde bulunması nedeniyle seçilmişti. Kongre, kentteki lise binasında toplandı; bu bina bugün müze olarak korunmaktadır. Temsilcilerin önemli bir bölümü, İstanbul hükümetinin ve işgal kuvvetlerinin dikkatini çekmemek için kimliklerini gizleyerek yolculuk etti. Kongre süresince kentin çevresinde güvenlik önlemleri alındı; olası bir baskına karşı hazırlıklı olunmaya çalışıldı.

Kongre kararları

Sivas'ta karara bağlanan başlıca konular şunlardır:

• Erzurum Kongresi'nde alınan kararlar, bütün yurdu kapsayacak biçimde genişletilerek kabul edildi. Erzurum'daki kararlarda geçen «Doğu illeri» ifadesinin yerine yurdun bütünü esas alındı.
• Anadolu ve Rumeli'deki bütün millî cemiyetler, Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adı altında birleştirildi.
• Temsil Heyeti, yalnız Doğu illerini değil, bütün yurdu temsil edecek biçimde yeniden düzenlendi.
• Manda ve himaye fikri kesin olarak reddedildi.
• Osmanlı Mebusan Meclisi'nin vakit kaybetmeden toplanması istendi.
• Millî Mücadele'nin düşüncelerini yaymak için İrade-i Milliye adlı bir gazete çıkarılmasına karar verildi.
• Ali Fuat Paşa, Batı Anadolu'daki Kuva-yı Milliye'nin komutanlığına getirildi.

Basının rolü

Sivas Kongresi'nde çıkarılmasına karar verilen İrade-i Milliye, Millî Mücadele'nin Anadolu'daki ilk resmî yayın organlarından biri oldu. Gazete, kongre kararlarını ve Temsil Heyeti'nin görüşlerini halka duyuruyor, İstanbul basınındaki olumsuz yayınlara karşılık veriyordu. Millî Mücadele'nin önderleri, halkın desteğini kazanmak için basının önemini erken fark etmişti. Temsil Heyeti Ankara'ya geçtikten sonra da benzer bir amaçla yeni bir gazete çıkarılacaktı.

Manda tartışması

Sivas Kongresi'nin en çok tartışılan konusu manda meselesiydi. Bazı temsilciler, ülkenin içinde bulunduğu zor durumdan kurtulmak için ABD'nin mandasının kabul edilmesini savundu. Bu görüşü savunanlara göre ABD, Avrupa devletlerinin sömürgeci hedeflerine sahip değildi ve ülkenin bütünlüğünü koruyabilirdi.

Mustafa Kemal ve tam bağımsızlıktan yana olan temsilciler bu görüşe karşı çıktı. Onlara göre herhangi bir devletin mandası, bağımsızlığın kaybı anlamına geliyordu. Uzun tartışmaların sonunda kongre, Erzurum'daki kararı koruyarak manda ve himayeyi kabul etmedi. Böylece tam bağımsızlık ilkesi ulusal düzeyde de benimsenmiş oldu. Tartışmaların sert geçmesi, temsilcilerin bu konuda başlangıçta tek bir görüşte olmadığını, kararın uzun bir ikna sürecinin sonucunda alındığını gösterir.

Kongre sırasında ve hemen sonrasında, bölgeyi incelemek üzere gelen bir Amerikan heyeti Mustafa Kemal'le görüştü. Bu görüşme, manda tartışmasının uluslararası boyutunu da gösteriyordu.

İstanbul hükümetiyle ilişkiler

Kongre, Damat Ferit hükümetinin Millî Mücadele'yi engelleme girişimlerine karşı sert bir tutum aldı. Temsil Heyeti, hükümetle her türlü haberleşmeyi keserek padişaha, Damat Ferit hükümetinin görevden alınmasını isteyen telgraflar gönderdi. Valiler ve komutanlar da bu karara uydu; İstanbul ile Anadolu arasındaki resmî haberleşme fiilen durdu.

Bu baskılar sonucunda Damat Ferit Paşa hükümeti Ekim 1919'da istifa etti. Yerine Millî Mücadele'ye daha ılımlı bakan Ali Rıza Paşa hükümeti kuruldu. Bu gelişme, Temsil Heyeti'nin İstanbul üzerinde etkili olabildiğini gösteren ilk büyük siyasi başarı olarak değerlendirilir. Yeni hükümet, Anadolu'daki hareketi yok saymak yerine onunla görüşmeyi kabul etti; bu, Millî Mücadele'nin İstanbul tarafından ilk kez bir muhatap olarak tanınması anlamına geliyordu.

Erzurum ile Sivas'ın karşılaştırılması

• Toplanış: Erzurum bölgesel, Sivas ulusal bir kongredir.
• Kararlar: Erzurum'un kararları ulusal nitelikteydi; Sivas bu kararları bütün yurt adına benimsedi.
• Temsil Heyeti: Erzurum'da Doğu illerini temsil eden bir heyet kuruldu; Sivas'ta bu heyetin yetkisi ülkenin tamamına yayıldı.
• Örgütlenme: Erzurum'da cemiyetler henüz dağınıktı; Sivas'ta tek bir cemiyet altında birleştirildi.

Sivas Kongresi'nin önemi

• Millî Mücadele, ilk kez bütün yurdu temsil eden tek bir merkezden yönetilmeye başladı.
• Temsil Heyeti, fiilen bir hükümet gibi davranarak yürütme gücünü kullanmaya başladı.
• Manda fikri kesin olarak reddedilerek tam bağımsızlık ilkesi ulusal düzeyde benimsendi.
• İstanbul hükümetinin değişmesi sağlanarak Millî Mücadele'nin siyasi gücü ortaya kondu.

Değerlendirme

Sivas Kongresi, Millî Mücadele'nin örgütlenmesinde bir dönüm noktasıdır. Erzurum'da bölgesel olarak başlayan süreç, Sivas'ta ulusal bir hareket hâline geldi. Dağınık cemiyetlerin birleştirilmesi ve Temsil Heyeti'nin ülkenin tamamının sözcüsü olması, Ankara'da bir meclisin açılmasına giden yolu hazırladı.

Damat Ferit'in istifasından sonra kurulan yeni hükümet, Temsil Heyeti ile uzlaşma arayışına girdi. Sıradaki derste bu arayışın ürünü olan Amasya Görüşmesi'ni, son Osmanlı Mebusan Meclisi'nin toplanmasını ve bu meclisin kabul ettiği Misak-ı Millî'yi inceliyoruz.

Örnek 1 — Cemiyetlerin birleşmesi

Soru: Sivas Kongresi'nde bütün millî cemiyetlerin birleştirildiği örgütün adı nedir?

• A) Vilayat-ı Şarkiye Cemiyeti
• B) Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti
• C) İttihat ve Terakki Cemiyeti
• D) Millî Kongre Cemiyeti
• E) Redd-i İlhak Cemiyeti

Çözüm: Bu birleşme Millî Mücadele'yi tek merkezden yönetilir hâle getirdi. Cevap: B.

Örnek 2 — Manda

Soru: Sivas Kongresi'nde manda tartışmasının sonucu hangisidir?

• A) ABD mandası kabul edildi.
• B) İngiliz mandası kabul edildi.
• C) Karar ertelendi.
• D) Manda ve himaye kabul edilmedi.
• E) Manda için halkoylaması yapıldı.

Çözüm: Kongre Erzurum'daki kararı korudu. Cevap: D.

Örnek 3 — Damat Ferit

Soru: Damat Ferit Paşa hükümetinin istifasının Millî Mücadele açısından anlamı hangisidir?

• A) Temsil Heyeti'nin İstanbul üzerinde etkili olabildiğini gösteren ilk büyük siyasi başarı olması
• B) Millî Mücadele'nin sona ermesi
• C) Saltanatın sona ermesi
• D) İtilaf devletlerinin Anadolu'dan çekilmesi
• E) Mustafa Kemal'in sadrazam olması

Çözüm: Haberleşmenin kesilmesi ve baskılar hükümeti istifaya zorladı. Cevap: A.

Örnek 4 — Karşılaştırma

Soru: Sivas Kongresi'ni Erzurum Kongresi'nden ayıran özellik hangisidir?

• A) Manda fikrinin ilk kez reddedilmesi
• B) Temsil Heyeti'nin ilk kez kurulması
• C) Millî sınırlar kavramının ilk kez kullanılması
• D) Toplanış bakımından bölgesel olması
• E) Toplanış bakımından ulusal olması ve bütün millî örgütleri birleştirmesi

Çözüm: Diğer seçenekler Erzurum'da gerçekleşen ilklerdir. Cevap: E.

• Manda karşıtlığını Sivas'ın bir yeniliği saymak. Bu karar önce Erzurum'da alınmıştı; Sivas onu ulusal düzeyde pekiştirdi.
• Temsil Heyeti'nin ilk kez Sivas'ta kurulduğunu sanmak. Heyet Erzurum'da kuruldu; Sivas'ta ülkenin tamamının sözcüsü oldu.
• Sivas Kongresi'nin bölgesel olduğunu sanmak. Sivas Kongresi ulusaldır.
• Damat Ferit'in Sivas Kongresi'ni desteklediğini sanmak. Hükümet kongreyi engellemeye çalıştı.
• İrade-i Milliye'yi bir cemiyet sanmak. İrade-i Milliye kongrenin çıkardığı gazetedir.