Erzurum Kongresi

8 Temmuz 1919 gecesi Erzurum'da Mustafa Kemal iki telgraf çekti. Birincisiyle resmî görevinden, ikincisiyle askerlik mesleğinden ayrıldığını bildirdi. Osmanlı ordusunun en tanınmış komutanlarından biri, artık rütbesi ve makamı olmayan bir sivildi. Ertesi gün Erzurum'daki kolordunun komutanı Kazım Karabekir, kendisinin ve kolordusunun Mustafa Kemal'in emrinde olduğunu bildirdi. Birkaç hafta sonra Erzurum'da toplanan kongrenin başkanlığına bu sivil seçildi. Kongre, Doğu illerinin temsilcilerinden oluşuyordu; ama aldığı kararlar bütün vatanı ilgilendiriyordu. Bu derste Erzurum Kongresi'nin toplanma koşullarını, aldığı kararları ve bu kararların Millî Mücadele'deki önemini inceliyoruz.

• Mustafa Kemal'in askerlikten ayrılmasının nedenlerini açıklarsın.
• Erzurum Kongresi'nin toplanış amacını ve katılımcılarını açıklarsın.
• Kongrede alınan kararları sıralarsın.
• Kongrenin toplanış bakımından bölgesel, kararları bakımından ulusal olmasını değerlendirirsin.

Askerlikten ayrılış

Amasya Genelgesi'nden sonra İstanbul hükümeti, müfettişi görevinden almış ve onun emirlerine uyulmamasını istemişti. Mustafa Kemal, Erzurum'a vardıktan sonra iki seçenekle karşı karşıya kaldı: ya İstanbul'un emrine uyarak geri dönecek ya da üniformasını çıkarıp mücadeleye rütbesiz bir yurttaş olarak devam edecekti.

8 Temmuz 1919'u 9 Temmuz'a bağlayan gece, önce 3. Ordu Müfettişliği görevinden, ardından askerlik mesleğinden istifa etti. Bu kararın nedenleri şöyle açıklanır:

• İstanbul hükümetinin emirlerine karşı geldiği için resmî görevini sürdürmesi artık mümkün değildi.
• Askerî kurallara bağlı bir komutan olarak değil, milletin bir ferdi olarak mücadeleyi yürütmek istiyordu.
• Hükümetin onu görevden alması, emri altındaki komutanları zor durumda bırakıyordu; istifa bu durumu ortadan kaldırdı.

Kazım Karabekir'in ertesi gün kendisinin ve kolordusunun Mustafa Kemal'in emrinde olduğunu bildirmesi, Millî Mücadele'nin askerî gücünü korumak açısından çok önemliydi. Bu destek olmasaydı, rütbesiz bir önderin Doğu Anadolu'daki askerî güçlere söz geçirmesi çok zor olacaktı.

Kongrenin toplanması

Erzurum Kongresi, Doğu illerinin haklarını savunmak için Erzurum'da örgütlenmiş olan müdafaa-i hukuk cemiyetinin girişimiyle toplandı. Kongrenin asıl amacı, bölgede Ermeni devleti kurma tasarılarına ve işgal tehlikesine karşı ortak bir tavır belirlemekti.

Kongre, Erzurum'da 23 Temmuz 1919 günü toplandı ve 7 Ağustos 1919'a kadar sürdü. Kongreye Erzurum, Sivas, Trabzon, Bitlis ve Van gibi Doğu illerinden gelen temsilciler katıldı. Mustafa Kemal, Erzurum temsilcileri arasında yer alarak kongreye katıldı ve kongre başkanlığına seçildi.

Kongre kararları

Erzurum Kongresi'nde alınan başlıca kararlar şunlardır:

1. Millî sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz.
2. Her türlü yabancı işgal ve müdahaleye karşı millet topyekûn karşı koyacak ve kendini savunacaktır.
3. İstanbul hükümeti vatanın bağımsızlığını korumaya gücü yetmezse, amaca ulaşmak için geçici bir hükümet kurulacaktır. Bu hükümetin üyeleri millî kongrece seçilecek; kongre toplanmamışsa bu seçimi Temsil Heyeti yapacaktır.
4. Kuva-yı Milliye'yi etken, millî iradeyi hâkim kılmak esastır.
5. Hristiyan azınlıklara siyasi egemenliği ve sosyal dengeyi bozacak ayrıcalıklar verilemez.
6. Manda ve himaye kabul edilemez.
7. Millî Meclis'in hemen toplanması ve hükümet işlerinin meclisin denetimi altında yürütülmesi için çalışılacaktır.

Ders kitaplarında «millî sınırlar» ifadesi, ateşkesin imzalandığı gün Türk ordusunun elinde bulunan ve çoğunluğu Türk ve Müslüman halktan oluşan topraklar olarak açıklanır. Bu tanım, savaşın kaybedildiğini kabul eden, ama yurdun kalan bölümünden vazgeçilmeyeceğini söyleyen gerçekçi bir sınır anlayışını yansıtıyordu.

Kongre ayrıca, kararları uygulamak ve Doğu illerini temsil etmek üzere bir Temsil Heyeti seçti. Heyetin başkanlığına Mustafa Kemal getirildi.

Kararların önemi

Erzurum Kongresi'nin kararları, Millî Mücadele'de birçok ilke ilk kez ortaya konduğu için önemlidir:

• Millî sınırlar kavramı ilk kez kullanıldı. Bu kavram daha sonra Misak-ı Millî'nin temelini oluşturdu.
• Manda ve himaye ilk kez açıkça reddedildi. Böylece tam bağımsızlık ilkesi kesin bir biçimde ortaya kondu.
• Temsil Heyeti ilk kez kuruldu.
• Geçici hükümet kurulması düşüncesi ilk kez dile getirildi. Bu düşünce, daha sonra Ankara'da Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin açılmasıyla gerçekleşti.
• Millî iradenin hâkim kılınması ve meclisin toplanması istenerek millî egemenlik ilkesi güçlendirildi.

Temsil Heyeti'nin niteliği

Erzurum'da seçilen Temsil Heyeti, ders kitaplarına göre dokuz kişiden oluşuyordu ve başlangıçta yalnızca Doğu illerini temsil ediyordu. Ancak heyet kısa sürede bir kongre organı olmanın ötesine geçti. Kongre kararlarını uygulamak, valilerle ve komutanlarla yazışmak, İstanbul hükümetinin girişimlerine karşı tavır almak gibi işleri üstlendi. Böylece Temsil Heyeti, Millî Mücadele'nin yürütme organı gibi çalışmaya başladı. Heyetin yetki alanı ve üye yapısı, bir sonraki kongrede bütün yurdu kapsayacak biçimde genişletilecekti.

Bölgesel toplanış, ulusal karar

Erzurum Kongresi, toplanış biçimi bakımından bölgesel bir kongredir; çünkü yalnızca Doğu illerinin temsilcileri katılmıştı. Ancak kongrede alınan kararlar yalnız Doğu Anadolu'yu değil, bütün vatanı ilgilendiriyordu: vatanın bütünlüğü, manda ve himayenin reddi, millî meclisin toplanması gibi kararlar, ülkenin tamamı için geçerliydi. Bu nedenle Erzurum Kongresi, toplanış bakımından bölgesel, aldığı kararlar bakımından ulusal bir kongre olarak değerlendirilir.

Kongreye tepkiler

İstanbul hükümeti, kongrenin toplanmasını engellemeye çalıştı ve Mustafa Kemal'in tutuklanması için Doğu'daki yöneticilere emir verdi. Ancak bu emirler uygulanmadı. İtilaf devletleri de kongreyi kaygıyla izledi. Kongrenin başarıyla tamamlanması, Mustafa Kemal'in Millî Mücadele içindeki önderliğini güçlendirdi ve ulusal kongreye giden yolu açtı.

Değerlendirme

Erzurum Kongresi, Millî Mücadele'nin ilk kongresidir. Bu kongrede vatanın bütünlüğü, tam bağımsızlık ve millî egemenlik ilkeleri ilk kez bir kongre kararı olarak ortaya kondu. Mustafa Kemal'in askerlikten ayrılıp bir sivil olarak kongre başkanlığına seçilmesi, mücadelenin milletin iradesine dayanan bir hareket olduğunu da gösterdi.

Erzurum'daki kararlar, ulusal bir kongrede bütün yurdun temsilcileri tarafından da benimsenmeliydi. Sıradaki derste Eylül 1919'da toplanan Sivas Kongresi'ni, millî cemiyetlerin tek çatı altında birleştirilmesini, Temsil Heyeti'nin bütün yurdu temsil eder hâle gelmesini ve kongrede tartışılan manda meselesini inceliyoruz.

Örnek 1 — İlk kez

Soru: Erzurum Kongresi'nde ilk kez ortaya konan ilkeler arasında hangisi yer almaz?

• A) Millî sınırlar kavramı
• B) Manda ve himayenin reddi
• C) Temsil Heyeti'nin kurulması
• D) Geçici hükümet düşüncesi
• E) Cemiyetlerin tek çatı altında birleştirilmesi

Çözüm: Cemiyetlerin birleştirilmesi Sivas Kongresi'nde gerçekleşti. Cevap: E.

Örnek 2 — Askerlikten ayrılış

Soru: Mustafa Kemal'in askerlikten ayrılmasının nedenlerinden biri hangisidir?

• A) Sağlık sorunları
• B) Mücadeleyi askerî kurallara bağlı bir komutan olarak değil, milletin bir ferdi olarak yürütmek istemesi
• C) Padişahın onu terfi ettirmesi
• D) İtilaf devletlerinin onu davet etmesi
• E) Kongre başkanlığına seçilmesi

Çözüm: İstifa, kongre başkanlığından önce gerçekleşti. Cevap: B.

Örnek 3 — Niteliği

Soru: Erzurum Kongresi toplanış ve kararlar bakımından nasıl nitelendirilir?

• A) Toplanış ve kararlar bakımından ulusaldır.
• B) Toplanış ve kararlar bakımından bölgeseldir.
• C) Toplanış bakımından ulusal, kararlar bakımından bölgeseldir.
• D) Toplanış bakımından bölgesel, kararlar bakımından ulusaldır.
• E) Uluslararası bir konferanstır.

Çözüm: Doğu illerinin temsilcileri, bütün vatanı ilgilendiren kararlar aldı. Cevap: D.

Örnek 4 — Kazım Karabekir

Soru: Kazım Karabekir'in Mustafa Kemal'in emrinde olduğunu bildirmesinin önemi hangisidir?

• A) Millî Mücadele'nin askerî gücünün korunması
• B) Kongrenin İstanbul'da toplanması
• C) Padişahın kongreyi desteklemesi
• D) İtilaf devletlerinin kongreyi tanıması
• E) Manda fikrinin kabul edilmesi

Çözüm: Rütbesiz bir önderin askerî güçlere söz geçirmesi bu destekle mümkün oldu. Cevap: A.

• Erzurum Kongresi'ni ulusal toplanış sanmak. Toplanış bölgeseldir; kararlar ulusaldır.
• Cemiyetlerin Erzurum'da birleştirildiğini sanmak. Bu birleşme Sivas'ta oldu.
• Mustafa Kemal'in kongreye askerî rütbesiyle katıldığını sanmak. Kongreden önce askerlikten ayrılmıştı.
• Manda fikrinin ilk kez Sivas'ta reddedildiğini sanmak. Manda ilk kez Erzurum'da reddedildi.
• Geçici hükümetin Erzurum'da kurulduğunu sanmak. Erzurum'da yalnız düşünce olarak dile getirildi.