Amasya Genelgesi

Haziran 1919'un ortasında Amasya'daki bir konakta birkaç kişi gece geç saatlere kadar çalıştı. Masanın başında Mustafa Kemal Paşa vardı; yanında eski Bahriye Nazırı Rauf Bey, Ankara'daki kolordunun komutanı Ali Fuat Paşa ve Konya'daki kolordunun komutanı Refet Bey oturuyordu. Hazırladıkları metin, kısa ama çarpıcı bir cümle içeriyordu: «Milletin istiklâlini yine milletin azm ü kararı kurtaracaktır.» Bugünkü dille bu cümle, milletin bağımsızlığını ancak milletin kendi kararlılığının kurtarabileceğini söyler. Bu cümle, bir ülkenin geleceğini padişahın ya da onun hükümetinin değil, milletin belirleyeceğini söylüyordu. Metin, telgraf hatlarıyla Anadolu'nun dört bir yanındaki komutanlara ve yöneticilere ulaştırıldı. Bu derste Millî Mücadele'nin gerekçesini, amacını ve yöntemini ilk kez açıkça ortaya koyan Amasya Genelgesi'ni inceliyoruz.

• Amasya Genelgesi'nin hazırlanma sürecini ve hazırlayanlarını açıklarsın.
• Genelgenin maddelerini Millî Mücadele'nin gerekçesi, amacı ve yöntemi açısından sınıflandırırsın.
• Genelgede yer alan millî egemenlik düşüncesini açıklarsın.
• Genelgenin bir ihtilal belgesi olarak nitelendirilmesinin nedenlerini değerlendirirsin.

Hazırlanışı

Mustafa Kemal, Havza'dan sonra Amasya'ya geçti. Burada, Millî Mücadele'nin nasıl yürütüleceğini kendisiyle aynı düşünceleri paylaşan askerî ve sivil önderlerle görüştü. Görüşmelere Rauf Bey, Ali Fuat Paşa ve Refet Bey katıldı. Ders kitaplarında, Doğu'daki 15. Kolordu komutanı Kazım Karabekir'in ve Konya'daki kolordu komutanının metne telgrafla onay verdiği anlatılır.

Bu görüşmeler sonucunda hazırlanan genelge, 22 Haziran 1919'da askerî ve sivil makamlara gönderildi. Bu belgeye Amasya Genelgesi ya da Amasya Tamimi denir.

Genelgeyi hazırlayanlar

Genelgeyi hazırlayanların her biri, Millî Mücadele'de önemli roller üstlenecek kişilerdi. Rauf Bey, Balkan Savaşı'nda Hamidiye kruvazörünün komutanı olarak tanınmış, savaşın sonunda Mondros'taki Osmanlı heyetine başkanlık etmişti. Ali Fuat Paşa, Ankara'daki 20. Kolordu'nun komutanıydı ve Batı Anadolu'daki gelişmeleri yakından izliyordu. Refet Bey ise Mustafa Kemal'le birlikte Samsun'a gelen ve bölgedeki kolordunun komutanlığını üstlenen bir subaydı. Bu kişilerin bir araya gelmesi, Millî Mücadele'nin ilk önder kadrosunun oluştuğunu gösteriyordu.

Maddeler

Genelgenin başlıca maddeleri şunlardır:

1. Vatanın bütünlüğü ve milletin bağımsızlığı tehlikededir.
2. İstanbul hükümeti üzerine aldığı sorumluluğu yerine getirememektedir. Bu durum, milletimizi yok olmuş gibi göstermektedir.
3. Milletin istiklâlini yine milletin azm ü kararı kurtaracaktır.
4. Milletin durumunu ve haklarını dünyaya duyurmak için her türlü baskı ve denetimden uzak bir millî kurulun varlığı gereklidir.
5. Bu amaçla Anadolu'nun en güvenli yeri olan Sivas'ta bir millî kongre toplanacaktır.
6. Her ilden, halkın güvenini kazanmış üç temsilci en kısa sürede yola çıkmalıdır.
7. Bu durum bir millî sır olarak saklanmalı, temsilciler gerekirse kimliklerini gizleyerek yolculuk etmelidir.
8. Doğu illeri adına Temmuz 1919'da Erzurum'da bir kongre toplanacaktır.

Genelgeyle birlikte gönderilen talimatlarda, askerî birliklerin dağıtılmaması, silah ve cephanenin teslim edilmemesi de istendi.

Maddelerin sınıflandırılması

Amasya Genelgesi'nin maddeleri, Millî Mücadele'nin üç temel unsurunu ortaya koyar:

• Gerekçe: Vatanın bütünlüğünün ve milletin bağımsızlığının tehlikede olması; İstanbul hükümetinin görevini yapamaması. Bu, mücadelenin neden gerektiğini açıklar.
• Amaç: Vatanın bütünlüğünü ve milletin bağımsızlığını korumak.
• Yöntem: Milletin kendi azim ve kararıyla hareket etmesi; bunun için millî bir kurul oluşturulması ve kongreler toplanması.

Bu üç unsurun ilk kez bir arada ve açıkça dile getirilmesi, genelgeyi Millî Mücadele'nin ilk programı niteliğine kavuşturur.

Millî egemenlik düşüncesi

Genelgenin en önemli cümlesi, «Milletin istiklâlini yine milletin azm ü kararı kurtaracaktır» ifadesidir. Bu cümle, egemenliğin kaynağının padişah değil, millet olduğunu ima eder. Osmanlı Devleti'nde yüzyıllardır egemenlik hanedana aitti; devletin geleceğiyle ilgili kararları padişah ve onun hükümeti verirdi. Amasya Genelgesi ise bu kararı milletin kendisine bıraktı. Cümledeki «istiklâl» sözcüğü bağımsızlık, «azm ü karar» ifadesi ise kararlılık ve irade anlamına gelir. Yani metin, bağımsızlığın dışarıdan bir yardımla ya da bir büyük devletin himayesiyle değil, milletin kendi iradesiyle kazanılacağını söyler; bu yönüyle manda fikrine de dolaylı bir cevaptır. Bu nedenle genelge, millî egemenlik düşüncesinin Millî Mücadele sürecinde ilk kez dile getirildiği belge olarak kabul edilir.

Bir ihtilal belgesi

Amasya Genelgesi, ders kitaplarında bir ihtilal belgesi olarak nitelendirilir. Bunun nedenleri şunlardır:

• Genelge, İstanbul hükümetinin görevini yapamadığını açıkça ilan etti ve onun yerine millî bir kurulun kurulmasını önerdi.
• Hükümetten izin almadan, padişahın ve hükümetin otoritesi dışında, ülke çapında bir kongre toplanması kararı alındı.
• Askerî birliklerin dağıtılmaması ve silahların teslim edilmemesi istenerek, İstanbul hükümetinin ve ateşkesin emirlerine karşı çıkıldı.

Ancak genelge, padişaha doğrudan karşı çıkmıyordu. Eleştiri, padişahın hükümetine yönelikti. Bu ayrım, Millî Mücadele'nin ilk aşamasında halkın geniş kesimlerinin desteğini kazanmak açısından önemliydi; padişaha bağlılık duygusu toplumda hâlâ güçlüydü.

Genelgenin yayılması

Genelge, telgraf hatları aracılığıyla Anadolu'nun birçok kentindeki askerî komutanlara, valilere ve mutasarrıflara ulaştırıldı. Bazı yöneticiler genelgeyi destekleyerek kongreye temsilci göndermek için çalışmaya başladı. Bazıları ise İstanbul hükümetinden çekindiği için tereddüt etti ya da genelgeyi uygulamadı. Bu farklı tepkiler, Anadolu'da Millî Mücadele'ye destek konusunda henüz bir birlik bulunmadığını gösteriyordu. Kongrelerin amaçlarından biri de bu birliği sağlamak olacaktı.

Genelgenin sonuçları

Amasya Genelgesi'nin yayımlanması, İstanbul hükümetini ve İtilaf devletlerini rahatsız etti. Hükümet, Mustafa Kemal'in görevine son verdi ve onun emirlerine uyulmaması için valilere ve komutanlara talimat gönderdi. Mustafa Kemal ise bu süreçte Erzurum'a doğru yola çıktı. Erzurum'da, hem resmî görevinden hem de askerlik mesleğinden ayrılarak mücadeleyi bir sivil olarak sürdürmeye karar verecekti.

Değerlendirme

Amasya Genelgesi, Millî Mücadele'nin gerekçesini, amacını ve yöntemini ilk kez açıkça ortaya koyan, millî egemenlik düşüncesini dile getiren ve İstanbul hükümetinin otoritesine karşı ulusal bir örgütlenmeye çağıran bir belgedir. Havza Genelgesi'nin halkı uyandırmaya yönelik çağrısı, Amasya'da somut bir örgütlenme planına dönüşmüştür.

Genelgede iki kongre öngörülmüştü. Bunlardan ilki, Doğu Anadolu'nun temsilcilerini bir araya getirecekti. Sıradaki derste Temmuz 1919'da toplanan Erzurum Kongresi'ni, Mustafa Kemal'in askerlikten ayrılarak kongre başkanı seçilmesini ve kongrede manda fikrinin ilk kez açıkça reddedilmesini inceliyoruz.

Örnek 1 — Millî egemenlik

Soru: Amasya Genelgesi'nin millî egemenlik düşüncesini dile getiren maddesi hangisidir?

• A) Milletin istiklâlini yine milletin azm ü kararı kurtaracaktır.
• B) Sivas'ta bir kongre toplanacaktır.
• C) Her ilden üç temsilci gönderilecektir.
• D) Durum millî bir sır olarak saklanmalıdır.
• E) Erzurum'da bir kongre toplanacaktır.

Çözüm: Bu cümle kararı padişaha değil millete bırakır. Cevap: A.

Örnek 2 — Gerekçe

Soru: «İstanbul hükümeti üzerine aldığı sorumluluğu yerine getirememektedir» ifadesi Millî Mücadele'nin hangi unsurunu yansıtır?

• A) Yöntem
• B) Amaç
• C) Sonuç
• D) Gerekçe
• E) Kongre kararı

Çözüm: Bu ifade mücadelenin neden gerektiğini açıklar. Cevap: D.

Örnek 3 — İhtilal niteliği

Soru: Amasya Genelgesi'ni bir ihtilal belgesi yapan özellik hangisidir?

• A) Padişahın tahttan indirilmesini istemesi
• B) Cumhuriyeti ilan etmesi
• C) Hükümetten izin almadan ülke çapında bir kongre toplanmasına karar vermesi
• D) Meclisi kapatması
• E) İtilaf devletleriyle antlaşma yapması

Çözüm: Genelge hükümetin otoritesi dışında bir örgütlenmeyi öngörüyordu. Cevap: C.

Örnek 4 — Padişaha tutum

Soru: Amasya Genelgesi padişaha nasıl bir tavır almıştır?

• A) Padişahı açıkça suçlamıştır.
• B) Saltanatın kaldırılmasını istemiştir.
• C) Padişahı yeni hükümetin başı yapmıştır.
• D) Padişahın ülkeyi terk etmesini istemiştir.
• E) Padişaha doğrudan karşı çıkmamış, eleştirisini hükümete yöneltmiştir.

Çözüm: Toplumda padişaha bağlılık duygusu hâlâ güçlüydü. Cevap: E.

• Amasya Genelgesi'ni bir kongre kararı sanmak. Genelge, kongre değil bir görüşmeler sonucu yayımlanan belgedir.
• Sivas'ı yalnız Doğu illerinin kongresi sanmak. Sivas'ta ulusal, Erzurum'da Doğu illerinin kongresi öngörüldü.
• Genelgenin padişaha karşı olduğunu sanmak. Eleştiri hükümete yönelikti.
• Millî egemenliği Havza Genelgesi'ne bağlamak. Millî egemenlik düşüncesi ilk kez Amasya Genelgesi'nde dile getirildi.
• Her ilden bir temsilci istendiğini sanmak. Her ilden üç temsilci istendi.