Samsun'a çıkış ve Havza Genelgesi

16 Mayıs 1919 akşamı İstanbul'dan küçük ve eski bir vapur, Bandırma, Karadeniz'e açıldı. Yolcuları arasında yeni atanmış bir ordu müfettişi ve onun kurmay heyeti vardı. Resmî görevleri, Samsun ve çevresindeki asayişsizliği gidermek, silahları toplamak ve halkın kurduğu direniş örgütlerini dağıtmaktı. Ancak müfettişin aklında bambaşka bir plan vardı. Üç gün sonra, 19 Mayıs sabahı vapur Samsun'a ulaştığında, Mustafa Kemal Paşa Anadolu topraklarına ayak bastı. Bu tarih, sonradan Millî Mücadele'nin başlangıcı olarak kabul edildi. Bu derste Mustafa Kemal'in Anadolu'ya geçme kararını, aldığı görevi, Samsun'daki ilk günlerini ve Havza'da kaleme aldığı ilk çağrıyı ele alıyoruz.

• Mustafa Kemal'in Anadolu'ya geçme kararının arka planını açıklarsın.
• 9. Ordu Müfettişliği görevinin resmî amacını ve sağladığı imkânları açıklarsın.
• Havza Genelgesi'nin içeriğini ve amacını açıklarsın.
• Samsun'a çıkışın Millî Mücadele açısından önemini değerlendirirsin.

İstanbul'daki günler

Mustafa Kemal, Mondros Ateşkesi'nden sonra Yıldırım Orduları Grubu Komutanlığı'nın kaldırılmasıyla İstanbul'a döndü. Kente geldiği gün, İtilaf devletlerinin donanması da İstanbul önlerine demirlemişti. Kaynaklarda, bu manzara karşısında «Geldikleri gibi giderler» dediği aktarılır.

İstanbul'da geçirdiği aylarda Mustafa Kemal, padişah ve devlet adamlarıyla görüştü, siyasi çevrelerle temas kurdu. Bu görüşmelerin sonunda, İstanbul'daki hükümetin işgalleri durduracak bir güce ve iradeye sahip olmadığı sonucuna vardı. Ülkeyi kurtaracak hareketin ancak Anadolu'da, halka dayanarak başlatılabileceğini düşündü. Bunun için Anadolu'ya geçmenin bir yolunu aramaya başladı.

9. Ordu Müfettişliği

Bu sırada Samsun ve çevresinde Rum çeteleriyle Türk halkı arasında çatışmalar yaşanıyordu. İngilizler, bölgedeki asayişsizliği gerekçe göstererek Osmanlı hükümetinden durumun düzeltilmesini istedi; aksi takdirde bölgeyi işgal edebileceklerini bildirdiler.

Osmanlı hükümeti, bu sorunu çözmek üzere Mustafa Kemal'i 9. Ordu Müfettişi olarak görevlendirdi. Bu birlik kısa süre sonra 3. Ordu Müfettişliği adını aldı. Görevin resmî amaçları şunlardı:

• Bölgedeki asayişi sağlamak ve çatışmaları önlemek.
• Halkın elindeki silah ve cephaneyi toplamak.
• İşgallere karşı kurulan direniş örgütlerini dağıtmak.

Ancak bu görev, Mustafa Kemal'e çok geniş yetkiler veriyordu. Doğu ve Orta Anadolu'daki askerî birliklere emir verebilecek, bölgedeki sivil yöneticilerle doğrudan haberleşebilecekti. Bu yetkiler, Mustafa Kemal'in Anadolu'da direnişi örgütlemek için ihtiyaç duyduğu imkânları sağladı.

Anadolu'daki askerî durum

Mondros Ateşkesi'nden sonra Osmanlı ordusunun büyük bölümü terhis edilmişti. Ancak Anadolu'da hâlâ bazı kolordular bulunuyordu. Bunların en önemlisi, Doğu Anadolu'da Kazım Karabekir komutasındaki 15. Kolordu'ydu. Ders kitaplarında, bu kolordunun ateşkesten sonra silahlarını tam olarak teslim etmediği ve Doğu'daki tehlikelere karşı hazır tutulduğu anlatılır. Ankara'da Ali Fuat Paşa komutasındaki 20. Kolordu da Batı'daki gelişmeleri yakından izliyordu.

Bu kolordu komutanları, Mustafa Kemal'in Anadolu'ya geçmesinden önce de işgallere karşı çözüm arayışı içindeydi. Mustafa Kemal'in müfettiş olarak bu birliklerle doğrudan haberleşebilmesi, ordunun elindeki son güçlerle halkın direnişinin birleştirilmesini mümkün kıldı.

Samsun'a çıkış

Mustafa Kemal ve yanındaki kurmay heyeti, Bandırma vapuruyla İstanbul'dan ayrıldı ve Samsun limanına 19 Mayıs 1919 sabahı ulaştı. Bu tarih, Türk tarihinde Millî Mücadele'nin başlangıcı olarak kabul edilir ve her yıl Atatürk'ü Anma, Gençlik ve Spor Bayramı olarak kutlanır.

Mustafa Kemal Samsun'da bölgenin durumunu inceledi ve askerî birliklerle, yerel yöneticilerle temas kurdu. İstanbul'a gönderdiği raporlarda, bölgedeki asayişsizliğin asıl nedeninin Türk halkı değil, işgaller ve bu işgallerden cesaret alan çeteler olduğunu bildirdi. Samsun'da İngiliz askerlerinin bulunması, onun burada serbestçe çalışmasını zorlaştırıyordu. Bu nedenle birkaç gün sonra iç kesimdeki Havza'ya geçti.

Telgrafın gücü

Mustafa Kemal'in Anadolu'daki çalışmalarında en önemli araçlardan biri telgraftı. Kentler arasında hızlı haberleşmeyi sağlayan telgraf hatları sayesinde, bir genelge kısa sürede bütün Anadolu'daki askerî ve sivil yöneticilere ulaştırılabiliyordu. Mustafa Kemal ve arkadaşları, telgrafhanelerde saatlerce kalarak farklı kentlerdeki komutanlar, valiler ve cemiyet önderleriyle yazıştı. Bu yazışmalar, dağınık direniş odaklarını aynı amaç etrafında buluşturmanın en etkili yoluydu. İstanbul hükümeti ve İngilizler de bu nedenle zaman zaman telgraf haberleşmesini engellemeye çalıştı.

Havza Genelgesi

Mustafa Kemal, Havza'dayken Mayıs 1919'un son günlerinde bölgedeki askerî ve sivil yöneticilere bir genelge gönderdi. Havza Genelgesi olarak bilinen bu belgede şu istekler yer alıyordu:

• İşgaller, bütün yurtta büyük protesto mitingleri düzenlenerek kınanmalıdır.
• İtilaf devletlerinin temsilcilerine ve İstanbul hükümetine işgalleri protesto eden telgraflar çekilmelidir.
• Mitingler sırasında ülkedeki azınlıklara zarar verilmemeli, düzen korunmalıdır.
• Millî cemiyetler yaygınlaştırılmalı, halkın örgütlenmesi desteklenmelidir.

Bu genelgenin amacı, halkta millî bilinci uyandırmak ve işgallere karşı ortak bir tepki oluşturmaktı. Genelge, Mustafa Kemal'in Anadolu'da yayımladığı ilk önemli belgedir.

Genelgenin ardından Anadolu'nun birçok kentinde mitingler düzenlendi, işgalleri protesto eden telgraflar çekildi. Bu hareketlilik İngilizleri rahatsız etti. İngilizlerin baskısıyla İstanbul hükümeti, Mustafa Kemal'i İstanbul'a geri çağırdı. Mustafa Kemal bu çağrıya uymadı ve Havza'dan Amasya'ya geçti.

Samsun'a çıkışın önemi

Samsun'a çıkış, Millî Mücadele açısından birkaç bakımdan önemlidir:

• Dağınık direniş hareketlerini birleştirecek bir önderin Anadolu'ya geçmesini sağladı.
• Mustafa Kemal'in sahip olduğu askerî yetkiler, ordu birlikleriyle millî cemiyetler arasında bağ kurulmasını kolaylaştırdı.
• İstanbul'un denetiminden uzak, halka dayanan bir mücadele anlayışının başlangıcı oldu.

Mustafa Kemal'in Çanakkale ve Suriye cephelerinde kazandığı ün de bu süreçte önemli bir rol oynadı. Ordu içinde ve halk arasında tanınan bir komutanın Anadolu'da bulunması, dağınık direniş gruplarının ve askerî birliklerin onun çevresinde toplanmasını kolaylaştırdı.

Değerlendirme

Mustafa Kemal'in Samsun'a çıkışı, resmî görünüşte bir asayiş görevi, gerçekte ise Anadolu'da bir kurtuluş hareketi başlatma planının ilk adımıydı. Havza Genelgesi, bu planın halka yönelik ilk çağrısı oldu ve mitinglerle millî bilinci uyandırmayı amaçladı. Ancak bu aşamada henüz açık bir örgütlenme ve hedef belirlenmemişti.

Mustafa Kemal'in Amasya'ya geçişiyle bu eksiklik giderilmeye başlandı. Sıradaki derste Haziran 1919'da yayımlanan Amasya Genelgesi'ni, «milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır» ifadesini ve bu genelgenin Millî Mücadele'nin amacını ve yöntemini nasıl ilk kez açıkça ortaya koyduğunu inceliyoruz.

Örnek 1 — Resmî görev

Soru: Mustafa Kemal'e verilen müfettişlik görevinin resmî amaçları arasında hangisi yer almaz?

• A) Bölgedeki asayişi sağlamak
• B) Halkın elindeki silahları toplamak
• C) Direniş örgütlerini dağıtmak
• D) İşgallere karşı millî bir direniş başlatmak
• E) Çatışmaları önlemek

Çözüm: Bu Mustafa Kemal'in gerçek amacıydı; resmî görev değildi. Cevap: D.

Örnek 2 — Havza

Soru: Havza Genelgesi'nin amacı hangisidir?

• A) Halkta millî bilinci uyandırmak ve işgallere karşı ortak bir tepki oluşturmak
• B) Bir kongre toplamak
• C) Düzenli ordu kurmak
• D) Saltanatı kaldırmak
• E) Manda yönetimini kabul etmek

Çözüm: Mitingler ve protesto telgrafları bu amaca hizmet ediyordu. Cevap: A.

Örnek 3 — Genişlik

Soru: Müfettişlik görevinin Mustafa Kemal'e sağladığı imkân hangisidir?

• A) Padişah olma hakkı
• B) Sadrazamlık yetkisi
• C) Doğu ve Orta Anadolu'daki birliklere emir verebilme ve sivil yöneticilerle haberleşebilme
• D) İtilaf devletleriyle antlaşma yapma yetkisi
• E) Meclisi kapatma yetkisi

Çözüm: Bu yetkiler direnişi örgütlemek için gereken imkânları sağladı. Cevap: C.

Örnek 4 — Geri çağrılma

Soru: Mustafa Kemal'in İstanbul'a geri çağrılmasına yol açan gelişme hangisidir?

• A) Bandırma vapurunun batması
• B) Havza Genelgesi'nden sonra yapılan mitinglerin İngilizleri rahatsız etmesi
• C) Samsun'un Yunanlarca işgali
• D) Mustafa Kemal'in görevden istifa etmesi
• E) Erzurum Kongresi'nin toplanması

Çözüm: İngilizlerin baskısıyla hükümet onu geri çağırdı. Cevap: B.

• Müfettişlik görevini doğrudan bir direniş görevi sanmak. Resmî görev asayişi sağlamak ve direniş örgütlerini dağıtmaktı.
• Havza Genelgesi'nde kongre kararı alındığını sanmak. Havza Genelgesi miting ve protestoları öngörüyordu; kongre çağrısı Amasya Genelgesi'nde yapıldı.
• Mustafa Kemal'in geri çağrılınca İstanbul'a döndüğünü sanmak. Çağrıya uymadı ve Amasya'ya geçti.
• Samsun'a çıkışı İzmir'in işgalinden önce sanmak. İzmir 15 Mayıs'ta işgal edildi; Samsun'a çıkış 19 Mayıs'tadır.
• Havza Genelgesi'nin azınlıklara karşı eylem istediğini sanmak. Genelge, mitinglerde azınlıklara zarar verilmemesini istiyordu.