İşgaller ve cemiyetler

15 Mayıs 1919 sabahı Yunan askerleri İzmir rıhtımına çıktığında, kentin bir bölümünde karşılama törenleri yapılıyor, başka bir bölümünde ise insanlar evlerine kapanıyordu. Kaynaklara göre işgale karşı ilk kurşunu gazeteci Hasan Tahsin attı ve oracıkta hayatını kaybetti. Aynı gün kışlasını terk etmeyi reddeden bir Osmanlı subayının da öldürüldüğü aktarılır. İzmir'in işgali haberi kısa sürede İstanbul'a ve Anadolu'nun içlerine yayıldı. Kentlerde mitingler düzenlendi, halk meydanlarda toplandı, birçok yerde işgale karşı direnmek için yerel örgütler kuruldu. Bu derste Mondros'tan sonra başlayan işgalleri, İzmir'in işgaline tepkileri, Kuva-yı Milliye'nin doğuşunu ve bu dönemde kurulan cemiyetleri inceliyoruz.

• Mondros'tan sonra başlayan işgalleri bölgelere göre sıralarsın.
• İzmir'in işgaline gösterilen tepkileri ve Kuva-yı Milliye'nin ortaya çıkışını açıklarsın.
• Millî Mücadele'yi destekleyen cemiyetlerin ortak özelliklerini açıklarsın.
• Millî Mücadele'ye karşı tutum alan cemiyetleri amaçlarına göre ayırt edersin.

Mondros'tan sonraki işgaller

Mondros Ateşkesi'nin ardından İtilaf devletleri, ateşkesin 7. ve 24. maddelerine dayanarak Osmanlı topraklarının birçok yerini işgal etti:

• İngilizler: Musul, İskenderun, Antep, Maraş, Urfa, Batum, Kars, Samsun ve Merzifon gibi yerleri işgal etti. İngilizler daha sonra Güneydoğu Anadolu'daki bazı yerleri Fransızlara bıraktı.
• Fransızlar: Adana, Mersin ve Tarsus başta olmak üzere Çukurova'yı ve İngilizlerden devraldıkları Antep, Maraş ve Urfa'yı işgal etti.
• İtalyanlar: Antalya, Konya ve çevresinde bazı yerleri işgal etti.
• Yunanlar: Mayıs 1919'un ortasında İzmir'e asker çıkardı, ardından Batı Anadolu'da ilerlemeye başladı.
• İstanbul: Kasım 1918'de İtilaf gemileri boğaza demirledi; kentte İtilaf denetimi giderek arttı.

Bu işgallerin çoğu, ateşkesin belirsiz maddelerine dayanılarak ve çoğu zaman önceden haber verilmeden yapıldı. İstanbul hükümeti işgallere karşı yalnızca diplomatik protestolarla yetindi; bu durum, halkın kendi bölgesini kendisinin savunması gerektiği düşüncesini güçlendirdi.

İzmir'in işgali ve tepkiler

İzmir'in işgali, diğer işgallerden farklı bir etki yarattı. İngiltere, Fransa ve İtalya, savaşın galipleri olarak bölgeleri işgal etmişti; oysa Yunanistan, yakın zamana kadar Osmanlı'nın bir parçası olan ve Balkan Savaşları'nda karşı karşıya gelinen bir devletti. Yunan ordusunun Batı Anadolu'da ilerlemesi ve bu sırada yerel halka yönelik şiddet olayları, işgalin kalıcı bir yerleşme amacı taşıdığı kaygısını güçlendirdi.

İşgale karşı tepkiler hızla büyüdü. İstanbul'da ve Anadolu'nun birçok kentinde protesto mitingleri düzenlendi. İstanbul'daki mitinglerde yazar Halide Edip'in yaptığı konuşmalar geniş yankı uyandırdı. Ders kitaplarında, Yunan işgaline karşı ilk silahlı direnişin Ayvalık'ta yerel bir komutanın önderliğinde yapıldığı anlatılır.

Yunan işgalinde yaşanan olayları incelemek üzere İtilaf devletlerinin temsilcilerinden oluşan bir kurul, ABD'li Amiral Bristol başkanlığında görevlendirildi. Ders kitaplarına göre kurulun raporunda, işgalin haklı bir gerekçeye dayanmadığı ve olaylarda Yunan tarafının sorumluluğu bulunduğu kabul edildi. Bu rapor, işgalin uluslararası alanda ilk kez sorgulanması açısından önemlidir.

Kuva-yı Milliye

İşgallere karşı Anadolu'nun birçok yerinde halkın, terhis edilmiş subay ve askerlerin katılımıyla silahlı direniş grupları oluştu. Bu kuvvetlere Kuva-yı Milliye (millî kuvvetler) denir.

Kuva-yı Milliye'nin özellikleri şunlardır:

• Gönüllülerden oluşuyordu.
• Yerel olarak örgütlenmişti; her grup kendi bölgesini savunuyordu.
• Düzenli bir ordunun sahip olduğu merkezî komuta, eğitim ve ikmal düzenine sahip değildi.
• Amacı, düzenli bir ordu kurulana kadar düşmanın ilerleyişini yavaşlatmak ve halkın direniş ruhunu canlı tutmaktı.

Kuva-yı Milliye, özellikle Batı Anadolu'da Yunan ilerleyişine ve Güney Anadolu'da Fransız işgaline karşı önemli direnişler gösterdi. Daha sonra düzenli ordunun kurulmasıyla bu kuvvetler orduya katıldı. Kuva-yı Milliye'nin yerel önderleri arasında eski subayların yanı sıra halk arasında saygınlığı olan kişiler de vardı; bu yapı, direnişin halkın gözünde kendi davası olarak benimsenmesini kolaylaştırdı.

Millî Mücadele'yi destekleyen cemiyetler

İşgallere karşı Anadolu'nun ve Trakya'nın farklı yerlerinde, halkın haklarını savunmak amacıyla cemiyetler kuruldu. Ders kitaplarında «yararlı cemiyetler» ya da «millî cemiyetler» olarak anılan bu örgütlerin başlıcaları şunlardır:

• Trakya-Paşaeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti (Edirne): Trakya'yı Yunan ve Bulgar tehdidine karşı korumak amacıyla kuruldu.
• İzmir Müdafaa-i Hukuk-ı Osmaniye Cemiyeti: Batı Anadolu'yu Yunan işgaline karşı savunmayı amaçladı.
• Redd-i İlhak Cemiyeti (İzmir): Batı Anadolu'nun Yunanistan'a katılmasına karşı çıktı.
• Kilikyalılar Cemiyeti: Çukurova'yı Fransız ve Ermeni tehdidine karşı korumayı amaçladı.
• Trabzon Muhafaza-i Hukuk-ı Milliye Cemiyeti: Doğu Karadeniz'de bir Rum devleti kurulmasına karşı çıktı.
• Vilayat-ı Şarkiye Müdafaa-i Hukuk-ı Milliye Cemiyeti (Erzurum): Ermeni devleti kurulması tasarılarına karşı Doğu Anadolu'nun haklarını savundu.
• Millî Kongre Cemiyeti (İstanbul): Türk milletinin haklarını basın ve yayın yoluyla savunmayı amaçladı.

Ortak özellikleri:

• İşgallere tepki olarak ortaya çıktılar.
• Başlangıçta bölgesel nitelikteydiler; kendi bölgelerinin savunulmasını amaçladılar.
• Haklarını basın, yayın, miting ve gerektiğinde silahlı direnişle savundular.
• Daha sonra Sivas Kongresi'nde tek bir çatı altında birleştirildiler.

Millî Mücadele'ye karşı tutum alan cemiyetler

Bu dönemde Millî Mücadele'ye karşı çıkan ya da işgal devletleriyle iş birliği yapan cemiyetler de vardı. Ders kitaplarında «zararlı cemiyetler» olarak sınıflanan bu örgütler iki gruba ayrılır:

Azınlıkların kurduğu cemiyetler: Bazı Rum ve Ermeni örgütleri, Anadolu'da kendi devletlerini kurmayı ya da bölgeleri başka devletlere bağlamayı amaçladı. Rum örgütleri arasında Mavri Mira ve Pontus Rum Cemiyeti, Ermeni örgütleri arasında Taşnak ve Hınçak cemiyetleri sayılır.

Türklerin ve Müslümanların kurduğu cemiyetler: Bazıları ülkenin bir büyük devletin himayesine girmesini savundu; örneğin İngiliz Muhipleri Cemiyeti İngiliz mandasını, Wilson Prensipleri Cemiyeti Amerikan mandasını istedi. Kürt Teali Cemiyeti ise Doğu Anadolu'da ayrı bir yönetim kurulmasını savundu. Bazı çevreler de saltanatın korunmasını ve İtilaf devletleriyle uzlaşmayı öne çıkararak Millî Mücadele'ye karşı tavır aldı.

Değerlendirme

Mondros'tan sonra başlayan işgaller, Anadolu'nun farklı yerlerinde kendiliğinden bir direnişi doğurdu. Kuva-yı Milliye ve millî cemiyetler, bu direnişin ilk örgütlü biçimleriydi. Ancak bu örgütler dağınık ve bölgeseldi; onları ortak bir amaç etrafında birleştirecek bir önderliğe ve merkeze ihtiyaç vardı.

Bu ihtiyacın karşılanması, İzmir'in işgalinden dört gün sonra Samsun'a çıkan bir komutanla başladı. Sıradaki derste Mustafa Kemal'in 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıkışını, Anadolu'daki ilk izlenimlerini ve Havza'dan yayımladığı genelgeyi inceliyoruz.

Örnek 1 — Kuva-yı Milliye

Soru: Kuva-yı Milliye'nin özellikleri arasında hangisi yer almaz?

• A) Gönüllülerden oluşması
• B) Yerel olarak örgütlenmesi
• C) Düşmanın ilerleyişini yavaşlatmayı amaçlaması
• D) Merkezî bir komuta, eğitim ve ikmal düzenine sahip olması
• E) Terhis edilmiş subayların katılması

Çözüm: Kuva-yı Milliye düzenli bir ordunun bu özelliklerine sahip değildi. Cevap: D.

Örnek 2 — Millî cemiyetler

Soru: Millî cemiyetlerin ortak özelliklerinden biri hangisidir?

• A) İşgallere tepki olarak ortaya çıkmaları ve başlangıçta bölgesel olmaları
• B) Manda yönetimini savunmaları
• C) İstanbul hükümetinden yardım almaları
• D) Azınlıklar tarafından kurulmaları
• E) Yalnız İstanbul'da faaliyet göstermeleri

Çözüm: Bu cemiyetler kendi bölgelerinin savunulmasını amaçlıyordu. Cevap: A.

Örnek 3 — Wilson Prensipleri Cemiyeti

Soru: Wilson Prensipleri Cemiyeti'nin savunduğu görüş hangisidir?

• A) İngiliz mandası
• B) Amerikan mandası
• C) Tam bağımsızlık
• D) Rum devleti kurulması
• E) Ermeni devleti kurulması

Çözüm: Cemiyet ülkenin ABD'nin himayesine girmesini savunuyordu. Cevap: B.

Örnek 4 — Trabzon

Soru: Trabzon Muhafaza-i Hukuk-ı Milliye Cemiyeti'nin kuruluş amacı hangisidir?

• A) Batı Anadolu'yu Yunan işgaline karşı korumak
• B) Çukurova'yı Fransızlara karşı savunmak
• C) Trakya'yı Bulgar tehdidine karşı korumak
• D) Doğu Anadolu'da Ermeni devleti kurulmasını önlemek
• E) Doğu Karadeniz'de bir Rum devleti kurulmasına karşı çıkmak

Çözüm: Bölgede bir Rum devleti kurma girişimleri vardı. Cevap: E.

• Millî cemiyetleri başlangıçta ulusal nitelikte sanmak. Bu cemiyetler başlangıçta bölgeseldi.
• Wilson Prensipleri Cemiyeti'ni tam bağımsızlıktan yana sanmak. Cemiyet Amerikan mandasını savunuyordu.
• Kuva-yı Milliye'yi düzenli ordu sanmak. Kuva-yı Milliye gönüllü ve düzensiz bir kuvvetti.
• İzmir'i İngilizlerin işgal ettiğini sanmak. İzmir'i Yunan ordusu işgal etti.
• Bütün cemiyetlerin Millî Mücadele'yi desteklediğini sanmak. Manda ya da ayrılık isteyen cemiyetler de vardı.