İçeriğe geç
← OkulYKS Akademileri

YKS Tarih · Birinci Dünya Savaşı · TAR-H16-L07

Mondros Ateşkes Antlaşması

TYTAYT-1her yıl mutlaka soru çıkan konu· 8 bölüm

1Kanca

30 Ekim 1918 akşamı, Ege'deki Limni adasının Mondros limanında demirli İngiliz zırhlısı Agamemnon'da bir antlaşma imzalandı. Osmanlı heyetinin başında Bahriye Nazırı Rauf Bey vardı. Heyet, İstanbul'a döndüğünde ateşkes koşullarının ağır, ama onurlu olduğunu söyledi. Birkaç hafta sonra İtilaf donanması İstanbul önlerine demirledi; ardından Musul'dan İskenderun'a, Antep'ten Batum'a kadar birçok yer, ateşkesin bir maddesine dayanılarak işgal edilmeye başlandı. Ateşkes metnindeki birkaç belirsiz ifade, Anadolu'nun işgalinin hukuki dayanağına dönüşmüştü. Bu derste Osmanlı Devleti'ni ateşkese götüren koşulları, Mondros Ateşkes Antlaşması'nın önemli maddelerini ve sonuçlarını inceliyoruz.

2Hedefler

  • Osmanlı Devleti'nin ateşkes istemesine yol açan gelişmeleri açıklarsın.
  • Mondros Ateşkes Antlaşması'nın önemli maddelerini sıralarsın.
  • 7. ve 24. maddelerin işgallere nasıl dayanak oluşturduğunu açıklarsın.
  • Ateşkesin Osmanlı Devleti ve Anadolu için sonuçlarını değerlendirirsin.

3Konu anlatımı

Ateşkese giden yol

1918 sonbaharında Osmanlı Devleti için savaşı sürdürmek imkânsız hâle geldi:

  • Bulgaristan'ın savaştan çekilmesi: Eylül 1918'in sonunda Bulgaristan ateşkes imzaladı. Böylece Osmanlı ile Almanya arasındaki kara bağlantısı kesildi; İstanbul, Balkanlar'dan gelecek bir saldırıya açık kaldı.
  • Filistin cephesinin çöküşü: Eylül 1918'de İngiliz saldırısıyla Suriye-Filistin cephesi dağıldı.
  • Almanya'nın yenilgiye yaklaşması: Batı cephesindeki Alman ordusu geri çekiliyordu ve Almanya da ateşkes arayışına girmişti.
  • Tükenmişlik: Ordunun asker ve malzeme sıkıntısı, halkın yoksulluğu ve salgınlar savaşın sürdürülmesini olanaksız kılıyordu.
  • Wilson İlkeleri: Adil bir barış yapılabileceği umudu, ateşkes kararını kolaylaştırdı.

Bu koşullarda savaşı yöneten Talat Paşa hükümeti istifa etti. Yerine kurulan Ahmet İzzet Paşa hükümeti, İtilaf devletlerinden ateşkes istedi. Fransa'nın da görüşmelere katılmak istemesine karşın görüşmeler yalnız İngiltere ile yürütüldü; bu durum, İngiltere'nin Doğu Akdeniz'deki öncelikli konumunu gösteriyordu. Osmanlı heyetinin başkanı Rauf Bey, İngiliz heyetinin başkanı Amiral Calthorpe idi.

Önemli maddeler

Ateşkes metni 30 Ekim 1918 günü imza altına alındı. Başlıca maddeleri şunlardır:

  • 1. madde: Çanakkale ve İstanbul Boğazları İtilaf donanmalarına açılacak, Boğazlardaki istihkâmlar İtilaf devletlerince işgal edilecekti.
  • 5. madde: Sınırların korunması ve iç güvenliğin sağlanması için gerekli olanlar dışındaki Osmanlı askerleri terhis edilecekti.
  • 6. madde: Osmanlı savaş gemileri İtilaf devletlerine teslim edilecekti.
  • 7. madde: İtilaf devletleri, güvenliklerini tehdit eden bir durum ortaya çıkarsa herhangi bir stratejik noktayı işgal edebilecekti.
  • 10. madde: Toros tünelleri İtilaf devletlerince işgal edilecekti.
  • 12. madde: Telgraf, telsiz ve kablo haberleşmesi İtilaf denetimine girecekti.
  • 16. madde: Hicaz, Yemen, Suriye ve Irak'taki Osmanlı birlikleri en yakın İtilaf komutanına teslim olacaktı.
  • 19. madde: Alman ve Avusturya askerleri belirli bir süre içinde Osmanlı topraklarını terk edecekti.
  • 24. madde: Doğu Anadolu'daki altı ilde, yani Vilayat-ı Sitte'de (Erzurum, Van, Bitlis, Diyarbakır, Mamuretülaziz ve Sivas) karışıklık çıkması durumunda İtilaf devletleri bu illerin herhangi bir bölümünü işgal edebilecekti.

7. ve 24. maddelerin önemi

Diğer maddeler de birlikte düşünüldüğünde, ateşkesin Osmanlı'yı askerî, ekonomik ve iletişim bakımından tamamen İtilaf denetimine bıraktığı görülür: ordu dağıtılıyor, donanma teslim ediliyor, demiryolları, limanlar ve haberleşme ağı yabancı denetimine giriyordu. Ateşkesin en tehlikeli maddeleri, belirsiz ifadeler taşıyan 7. ve 24. maddelerdi. 7. madde'de «güvenliği tehdit eden durum»un ne olduğunu ve hangi noktaların «stratejik» sayılacağını tanımlama yetkisi İtilaf devletlerine bırakılmıştı. Bu madde, Anadolu'nun herhangi bir yerinin işgaline hukuki bir gerekçe hâline geldi.

24. madde, Doğu Anadolu'daki altı ilin özel olarak sayılması nedeniyle ayrıca önemliydi. Ders kitaplarında bu maddenin, bölgede bir Ermeni devleti kurulmasına zemin hazırlamak amacı taşıdığı anlatılır.

Ateşkesin sonuçları

  • Osmanlı Devleti fiilen savaş dışı kaldı ve ordusu büyük ölçüde terhis edildi; böylece kendini savunma imkânı ortadan kalktı.
  • İşgaller başladı. Ateşkesten kısa süre sonra İngilizler Musul'u işgal etti; ardından İskenderun, Antep, Urfa, Maraş gibi yerler İngiliz ve Fransız işgaline uğradı. Kasım 1918'de İtilaf donanması İstanbul önlerine geldi.
  • Savaşı yöneten İttihatçı liderler, Talat, Enver ve Cemal paşalar, Kasım 1918'de bir Alman gemisiyle yurt dışına çıktı.
  • Arap toprakları üzerindeki Osmanlı egemenliği fiilen sona erdi.

Ateşkesin uygulanması

Ateşkesin ardından İtilaf devletlerinin subayları, Anadolu'nun farklı yerlerinde ateşkes maddelerinin uygulanmasını denetlemeye başladı. Osmanlı ordusunun silahları ve cephanesi toplanıyor, depolar İtilaf denetimine bırakılıyordu. Askerlerin terhis edilmesiyle ordunun mevcudu hızla azaldı.

Bu süreçte bazı subaylar ve gizli örgütler, silah ve cephanenin bir bölümünü İtilaf denetiminden kaçırarak Anadolu'nun içlerine taşımaya çalıştı. Ders kitaplarında, İstanbul'da kurulan bazı gizli cemiyetlerin bu işte önemli rol oynadığı anlatılır. Bu silahlar, ilerleyen aylarda başlayacak direnişin ilk kaynakları arasında yer aldı.

Ateşkese tepkiler

Ateşkes, imzalandığı günlerde bazı çevrelerde savaşın bitmesinin rahatlamasıyla karşılandı. Ancak işgaller başladıkça antlaşmanın gerçek anlamı ortaya çıktı. Yıldırım Orduları Grubu Komutanı olarak Adana bölgesinde bulunan Mustafa Kemal, İskenderun'un işgal edilmek istenmesine karşı çıktı ve ateşkes maddelerinin dar yorumlanması gerektiğini savunan telgraflar çekti. Ders kitaplarında, Mustafa Kemal'in ateşkesin uygulanma biçiminin ülkeyi savunmasız bırakacağını bu dönemde açıkça dile getirdiği anlatılır.

Halk arasında da işgallere karşı tepkiler büyüdü. Bu tepkiler, sonraki aylarda Anadolu'nun farklı yerlerinde kurulacak direniş örgütlerinin zeminini oluşturdu. Basında ve kamuoyunda ateşkesin nasıl yorumlanması gerektiği tartışılırken, işgal edilen bölgelerdeki halk kendi kentini savunmanın yollarını aramaya başladı.

Değerlendirme

Mondros Ateşkes Antlaşması, adı ateşkes olsa da Osmanlı Devleti'nin savunma gücünü elinden alan ve işgallerin önünü açan bir belgeydi. Özellikle 7. ve 24. maddeler, İtilaf devletlerine Anadolu'nun herhangi bir yerini işgal etme imkânı verdi. Bu nedenle Mondros, Osmanlı Devleti'nin sonunun başlangıcı ve Millî Mücadele'nin ortaya çıkışının en önemli nedenlerinden biri olarak değerlendirilir.

Ateşkesten sonra İtilaf devletleri, Osmanlı ile yapılacak barışın koşullarını belirlemek için toplandı. Sıradaki derste Paris Barış Konferansı'nı, burada tartışılan manda ve paylaşım planlarını ve Osmanlı Devleti'ne imzalatılan, ama hiçbir zaman yürürlüğe girmeyen Sevr Antlaşması'nı inceliyoruz.

4Çözümlü örnekler

Örnek 1 — 7. madde

Soru: Mondros Ateşkes Antlaşması'nın 7. maddesi neyi öngörür?

  • A) Osmanlı savaş gemilerinin teslimini
  • B) Alman askerlerinin Osmanlı topraklarını terk etmesini
  • C) Haberleşmenin İtilaf denetimine girmesini
  • D) İtilaf devletlerinin güvenliklerini tehdit eden bir durumda herhangi bir stratejik noktayı işgal edebilmesini
  • E) Boğazların açılmasını

Çözüm: Bu madde Anadolu'nun herhangi bir yerinin işgaline gerekçe oldu. Cevap: D.

Örnek 2 — Vilayat-ı Sitte

Soru: Vilayat-ı Sitte'de yer almayan il hangisidir?

  • A) Erzurum
  • B) Van
  • C) Bitlis
  • D) Diyarbakır
  • E) Trabzon

Çözüm: Altı il Erzurum, Van, Bitlis, Diyarbakır, Mamuretülaziz ve Sivas'tır. Cevap: E.

Örnek 3 — Bulgaristan

Soru: Bulgaristan'ın savaştan çekilmesinin Osmanlı'ya etkisi hangisidir?

  • A) Osmanlı ile Almanya arasındaki kara bağlantısının kesilmesi
  • B) Osmanlı'nın Filistin'i geri alması
  • C) Rusya'nın savaşa dönmesi
  • D) Yunanistan'ın savaştan çekilmesi
  • E) Osmanlı ordusunun güçlenmesi

Çözüm: İstanbul Balkanlar'dan gelecek bir saldırıya açık kaldı. Cevap: A.

Örnek 4 — Ateşkesin niteliği

Soru: Mondros Ateşkes Antlaşması'nın genel niteliği için doğru ifade hangisidir?

  • A) Osmanlı'nın savunma gücünü artırmıştır.
  • B) Adı ateşkes olsa da Osmanlı'nın savunma gücünü elinden alıp işgallerin önünü açmıştır.
  • C) Osmanlı'ya yeni topraklar kazandırmıştır.
  • D) Hiçbir işgale yol açmamıştır.
  • E) Yalnız Almanya ile ilgilidir.

Çözüm: Terhis ve işgal maddeleri bu sonucu doğurdu. Cevap: B.

5Tuzaklar

  • Mondros'u bir barış antlaşması sanmak. Mondros bir ateşkes antlaşmasıdır.
  • 24. maddeyi bütün Anadolu için geçerli sanmak. Madde Doğu Anadolu'daki altı ili kapsar.
  • Ateşkesin Almanya ile imzalandığını sanmak. Görüşmeler İngiltere ile yürütüldü.
  • İşgallerin yalnız 24. maddeye dayandığını sanmak. 7. madde Anadolu'nun herhangi bir yerinin işgaline gerekçe oldu.
  • Ateşkesin başından beri herkes tarafından ağır bulunduğunu sanmak. İlk günlerde rahatlamayla karşılayanlar da vardı.

6Tekrar kartı

  • Nedenler: Bulgaristan'ın çekilmesi, Filistin'in çöküşü, Almanya'nın yenilgisi, tükenmişlik, Wilson İlkeleri.
  • Talat Paşa hükümetinin istifası; Ahmet İzzet Paşa hükümeti; Rauf Bey ve Calthorpe; Limni, Mondros limanı, Agamemnon zırhlısı.
  • 30 Ekim 1918 maddeleri: Boğazlar (1), terhis (5), gemiler (6), stratejik noktalar (7), Toros tünelleri (10), haberleşme (12), Arap toprakları (16), Alman askerleri (19), Vilayat-ı Sitte (24).
  • 7. ve 24. maddeler: belirsiz ifadeler, işgallere dayanak; 24. madde ve Ermeni devleti amacı (ders kitaplarına göre).
  • Sonuçlar: savaş dışı kalma, terhis, Musul, İskenderun, Antep, Urfa, Maraş işgalleri, İstanbul önlerinde donanma, İttihatçı liderlerin ayrılışı.
  • Tepkiler: Mustafa Kemal'in İskenderun tepkisi; halkın direniş zemini.

7Alıştırma

  1. Soru 1 · Kolay

    Mondros Ateşkes Antlaşması hangi tarihte imzalanmıştır?

    1. A)30 Ekim 1918
    2. B)11 Kasım 1918
    3. C)29 Eylül 1918
    4. D)13 Kasım 1918
    5. E)10 Ağustos 1920
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: A. Antlaşma ertesi gün yürürlüğe girmiştir.

  2. Soru 2 · Kolay

    Mondros'ta Osmanlı heyetinin başkanı kimdir?

    1. A)Talat Paşa
    2. B)Ahmet İzzet Paşa
    3. C)Mustafa Kemal
    4. D)Rauf Bey
    5. E)Enver Paşa
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: D. Bu kişi o sırada Bahriye Nazırıydı.

  3. Soru 3 · Kolay

    Vilayat-ı Sitte ifadesinin anlamı nedir?

    1. A)Altı boğaz
    2. B)Altı il
    3. C)Altı ada
    4. D)Altı kale
    5. E)Altı liman
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: B. Doğu Anadolu'daki bu iller ateşkesin 24. maddesinde tek tek sayılmıştır.

  4. Soru 4 · Kolay

    Ateşkesin imzalandığı gemi hangisidir?

    1. A)Yavuz
    2. B)Nusret
    3. C)Hamidiye
    4. D)Midilli
    5. E)Agamemnon
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: E. Bu İngiliz zırhlısı Mondros limanında demirliydi.

  5. Soru 5 · Orta

    Ateşkes görüşmelerini başlatan Osmanlı hükümetinin başında kim vardı?

    1. A)Damat Ferit Paşa
    2. B)Talat Paşa
    3. C)Ahmet İzzet Paşa
    4. D)Tevfik Paşa
    5. E)Said Halim Paşa
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: C. Savaşı yöneten hükümetin istifasından sonra bu kişi sadrazam olmuştu.

  6. Soru 6 · Orta

    Ateşkesin hangi maddesi Osmanlı ordusunun terhisini öngörür?

    1. A)1. madde
    2. B)7. madde
    3. C)24. madde
    4. D)5. madde
    5. E)16. madde
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: D. Sınır ve iç güvenlik için gerekli olanlar dışındaki askerler terhis edilecekti.

  7. Soru 7 · Orta

    Ateşkesten sonra İngilizlerin işgal ettiği ilk önemli yerlerden biri hangisidir?

    1. A)Musul
    2. B)İzmir
    3. C)Antalya
    4. D)Adana
    5. E)Trabzon
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: A. Bu işgal ateşkesten kısa süre sonra gerçekleşmiştir.

  8. Soru 8 · Orta

    Toros tünellerinin işgalini öngören madde hangisidir?

    1. A)7. madde
    2. B)12. madde
    3. C)10. madde
    4. D)19. madde
    5. E)24. madde
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: C. Bu madde güneydeki ulaşımın denetim altına alınmasını amaçlıyordu.

  9. Soru 9 · Orta

    Mustafa Kemal'in ateşkesten sonra işgal edilmesine karşı çıktığı yer hangisidir?

    1. A)İzmir
    2. B)Musul
    3. C)Antep
    4. D)Trabzon
    5. E)İskenderun
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: E. Bu tepki ateşkes maddelerinin dar yorumlanması gerektiği görüşüne dayanıyordu.

  10. Soru 10 · Orta

    Hicaz, Yemen, Suriye ve Irak'taki Osmanlı birliklerinin teslimini öngören madde hangisidir?

    1. A)7. madde
    2. B)16. madde
    3. C)24. madde
    4. D)1. madde
    5. E)12. madde
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: B. Bu madde Arap topraklarındaki Osmanlı egemenliğini fiilen sona erdirmiştir.

  11. Soru 11 · Orta

    Savaşı yöneten İttihatçı liderlerin Kasım 1918'de yaptığı hangisidir?

    1. A)Yeni bir hükümet kurmaları
    2. B)Ateşkesi imzalamaları
    3. C)Bir Alman gemisiyle yurt dışına çıkmaları
    4. D)Anadolu'da direniş başlatmaları
    5. E)İstanbul'u savunmaları
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: C. Talat, Enver ve Cemal paşalar ülkeden ayrılmıştır.

  12. Soru 12 · Zor

    7. maddenin tehlikeli bulunmasının nedeni hangisidir?

    1. A)Yalnız Boğazlarla ilgili olması
    2. B)Osmanlı'ya işgal hakkı vermesi
    3. C)Almanya'yı ilgilendirmesi
    4. D)Belirli illeri sayması
    5. E)Neyin tehdit ve neyin stratejik sayılacağını belirleme yetkisini İtilaf devletlerine bırakması
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: E. Bu belirsizlik Anadolu'nun her yerini işgale açık hâle getirmiştir.

  13. Soru 13 · Zor

    Bulgaristan'ın ateşkes imzalamasının İstanbul için yarattığı tehlike hangisidir?

    1. A)Boğazların kapanması
    2. B)Rus donanmasının gelmesi
    3. C)Yunanistan'ın savaşa girmesi
    4. D)Balkanlar'dan gelecek bir saldırıya açık kalması
    5. E)Arap isyanının yayılması
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: D. Almanya ile kara bağlantısı da bu yüzden kesilmiştir.

  14. Soru 14 · Zor

    Ders kitaplarında 24. maddenin amacı olarak gösterilen hangisidir?

    1. A)Doğu Anadolu'da bir Ermeni devleti kurulmasına zemin hazırlamak
    2. B)Boğazları korumak
    3. C)Arap topraklarını boşaltmak
    4. D)Alman askerlerini çıkarmak
    5. E)Haberleşmeyi denetlemek
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: A. Madde altı ilin özel olarak sayılmasıyla dikkat çeker.

  15. Soru 15 · Zor

    Mondros'un Millî Mücadele ile ilişkisi hangisidir?

    1. A)Millî Mücadele'yi gereksiz kılmıştır.
    2. B)İşgallerin önünü açarak Millî Mücadele'nin ortaya çıkışının en önemli nedenlerinden biri olmuştur.
    3. C)Millî Mücadele'yi başlatan antlaşmadır.
    4. D)Millî Mücadele'yle ilgisi bulunmaz.
    5. E)Millî Mücadele'den sonra imzalanmıştır.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: B. İşgallere karşı tepkiler direniş örgütlerinin zeminini oluşturmuştur.

8Ustalık kapısı

5 soru, 5 dakika. 4 ya da 5 doğru yaptıysan sıradaki derse, «Paris Barış Konferansı ve Sevr» dersine geç. 3 ve altındaysan 3. ve 4. bölümü yeniden oku, sonra kapıyı bir kez daha çöz.

  1. Soru 1 · Orta

    Ateşkes görüşmelerinde İngiliz heyetinin başkanı kimdir?

    1. A)Lord Curzon
    2. B)Allenby
    3. C)Lloyd George
    4. D)Churchill
    5. E)Amiral Calthorpe
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: E. Ateşkes görüşmeleri İtilaf adına İngiltere ile yürütülmüştür.

  2. Soru 2 · Orta

    Boğazların İtilaf donanmalarına açılmasını öngören madde hangisidir?

    1. A)7. madde
    2. B)1. madde
    3. C)24. madde
    4. D)16. madde
    5. E)19. madde
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: B. Bu maddeyle Boğazlardaki istihkâmlar da işgal edilecekti.

  3. Soru 3 · Zor

    Osmanlı ordusunun terhis edilmesinin sonucu hangisidir?

    1. A)Ordunun güçlenmesi
    2. B)Seferberliğin yeniden ilanı
    3. C)Almanya'nın yardım göndermesi
    4. D)Osmanlı'nın kendini savunma imkânının büyük ölçüde ortadan kalkması
    5. E)İşgallerin önlenmesi
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: D. Silahsız kalan bir ülke işgallere karşı direnmekte zorlanacaktı.

  4. Soru 4 · Zor

    Ateşkesin ilk günlerde bazı çevrelerde rahatlamayla karşılanması ile sonraki tepkiler arasındaki fark neyi gösterir?

    1. A)Ateşkesin hiç uygulanmadığını
    2. B)Halkın işgalleri desteklediğini
    3. C)Ateşkesin gerçek anlamının işgaller başladıkça ortaya çıktığını
    4. D)Ateşkesin yalnız Almanya'yı etkilediğini
    5. E)Ateşkesin barış getirdiğini
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: C. Belirsiz maddelerin nasıl uygulanacağı zamanla anlaşılmıştır.

  5. Soru 5 · Zor

    Mondros Ateşkes Antlaşması'nın Osmanlı tarihindeki yerini en iyi anlatan yargı hangisidir?

    1. A)Osmanlı Devleti'nin sonunun başlangıcı ve işgallerin hukuki dayanağı olmuştur.
    2. B)Osmanlı'nın en büyük zaferidir.
    3. C)Osmanlı'ya bağımsızlık kazandırmıştır.
    4. D)Osmanlı'nın Arap topraklarını geri almasını sağlamıştır.
    5. E)Osmanlı'nın savaşa girmesine yol açmıştır.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: A. Özellikle 7. ve 24. maddeler bu sonucu doğurmuştur.

H16 — Birinci Dünya Savaşı

Modülün bütün dersleri bitince işaretle; modül 1, 3, 7 ve 21. günlerde YKS ana sayfasındaki tekrar listesine döner.