Gizli antlaşmalar ve Wilson İlkeleri

Kasım 1917'de Rusya'da iktidarı ele geçiren Bolşevikler, eski Çarlık hükümetinin arşivlerini açtı ve buldukları belgeleri gazetelerde yayımladı. Okurlar şaşkınlık içinde, İngiltere, Fransa ve Rusya'nın savaş sürerken Osmanlı topraklarını kendi aralarında nasıl paylaştıklarını öğrendi. İstanbul ve Boğazlar Rusya'ya, Suriye ve Güneydoğu Anadolu Fransa'ya, Irak İngiltere'ye bırakılmıştı. Birkaç hafta sonra, Ocak 1918'de, ABD Başkanı Woodrow Wilson Kongre'de bir konuşma yaptı ve gizli diplomasinin sona ermesini, barışın açık antlaşmalarla yapılmasını istedi. Bu derste İtilaf devletlerinin savaş sırasında Osmanlı toprakları üzerinde yaptığı gizli antlaşmaları ve Wilson'ın ortaya koyduğu barış ilkelerini inceliyoruz.

• Osmanlı topraklarının paylaşılmasını öngören gizli antlaşmaları sıralarsın.
• Sykes-Picot ve St. Jean de Maurienne antlaşmalarının içeriğini açıklarsın.
• Wilson İlkeleri'nin temel maddelerini ve Osmanlı'yı ilgilendiren hükmünü açıklarsın.
• Gizli antlaşmalar ile Wilson İlkeleri arasındaki çelişkiyi değerlendirirsin.

Gizli antlaşmaların arka planı

İtilaf devletleri, Osmanlı Devleti'nin savaştan yenik çıkacağını varsayarak savaşın ilk yıllarından itibaren Osmanlı topraklarını kendi aralarında paylaşmaya başladı. Bu paylaşımlar, kamuoyundan gizlenen antlaşmalarla yapıldı. Antlaşmaların bir başka işlevi de müttefikleri savaşta tutmak ya da yeni devletleri savaşa çekmekti: her yeni ortağa, Osmanlı topraklarından bir pay vaat ediliyordu.

İstanbul Antlaşması (1915)

1915 baharında İngiltere ve Fransa, savaşın sonunda İstanbul ve Boğazların Rusya'ya bırakılmasını kabul etti. Rusya'nın yüzyıllardır hedeflediği Boğazlar, bu antlaşmayla ona vaat edilmiş oldu. Antlaşma, Rusya'nın savaşta kalmasını ve İtilaf'a bağlılığını güçlendirmeyi amaçlıyordu.

Londra Antlaşması (1915)

İtalya, savaş patladığında eski müttefiklerinin yanında yer almamış, tarafsızlığını ilan etmişti. Nisan 1915'te İtilaf'ın üç büyük devletiyle imzaladığı Londra Antlaşması'yla İtilaf'ın yanında savaşa girmeyi kabul etti. Karşılığında İtalya'ya, Trablusgarp Savaşı'ndan beri elinde tuttuğu Oniki Ada'nın kesin olarak bırakılması ve Antalya çevresinden pay verilmesi vaat edildi.

Sykes-Picot Antlaşması (1916)

İngiliz diplomat Sykes ile Fransız diplomat Picot'nun hazırladığı ve Rusya'nın da onayladığı bu antlaşma, Osmanlı'nın Arap toprakları ile Anadolu'nun bir bölümünün paylaşılmasını öngörüyordu:

• Fransa: Suriye, Lübnan, Adana ve Çukurova bölgesi ile Güneydoğu Anadolu'nun bir bölümü.
• İngiltere: Irak'ın Bağdat ve Basra bölgeleri, Ürdün ve Akdeniz kıyısında bazı limanlar.
• Rusya: Doğu Anadolu'nun önemli bir bölümü.
• Filistin: Uluslararası bir yönetime bırakılacaktı.

St. Jean de Maurienne Antlaşması (1917)

1917'de İngiltere, Fransa ve İtalya arasında yapılan bu antlaşmayla İzmir ve çevresi ile Antalya bölgesi İtalya'ya bırakıldı. Ancak antlaşmanın geçerli olması için Rusya'nın onayı gerekiyordu. Rusya'da çıkan ihtilal nedeniyle bu onay alınamadı ve antlaşma uygulamada geçersiz sayıldı. Bu durum, savaştan sonra İzmir'in İtalya yerine Yunanistan'a verilmesi tartışmalarında önemli bir rol oynadı.

Çelişkili vaatler

Gizli antlaşmalar, İngiltere'nin aynı dönemde verdiği başka vaatlerle çelişiyordu. İngiltere, bir yandan Mekke Şerifi Hüseyin'e bağımsız bir Arap devleti kurulmasını destekleyeceğini bildiriyor, bir yandan da aynı toprakları Fransa ile paylaşıyordu. 1917'de yayımladığı Balfour Bildirisi'yle de Filistin'de Yahudiler için bir yurt kurulmasını desteklediğini açıkladı. Bu birbiriyle çelişen vaatler, savaştan sonra Orta Doğu'da yaşanacak uzun süreli sorunların kaynakları arasında gösterilir.

Paylaşım planları ve Anadolu

Gizli antlaşmalar birlikte değerlendirildiğinde, Osmanlı'nın Arap topraklarının tamamen elden çıkarılmasının yanı sıra Anadolu'nun da büyük bölümünün paylaşılmasının öngörüldüğü görülür. Doğu Anadolu Rusya'ya, Güneydoğu ve Çukurova Fransa'ya, Batı ve Güneybatı Anadolu İtalya'ya bırakılıyordu. İstanbul ve Boğazlar da Rusya'ya vaat edilmişti. Bu planlara göre Türklere, Orta ve Kuzey Anadolu'nun bir bölümü kalıyordu.

Bu paylaşım düşüncesi, savaş bittikten sonra da ortadan kalkmadı. Rusya'nın çekilmesiyle bazı paylar değişti, ama İtilaf devletleri Anadolu üzerindeki planlarını savaş sonrası barış görüşmelerine de taşıdı. Bu nedenle gizli antlaşmalar, savaştan sonra Osmanlı'ya dayatılacak barış koşullarını ve Anadolu'daki işgalleri anlamak için önemli bir arka plan oluşturur.

Rusya'nın çekilmesi

1917'de Bolşevik İhtilali'nden sonra yeni Rus yönetimi, savaştan çekildi ve Çarlık döneminde yapılan gizli antlaşmaları açıklayarak bunlardaki haklarından vazgeçti. Böylece İstanbul, Boğazlar ve Doğu Anadolu üzerindeki Rus payı ortadan kalktı. Antlaşmaların açıklanması, İtilaf devletlerinin savaş amaçlarının kamuoyunda sorgulanmasına yol açtı.

Wilson İlkeleri (1918)

ABD, 1917'de İtilaf'ın yanında savaşa girmişti. Ocak 1918'de ABD Başkanı Woodrow Wilson, savaş sonrasındaki barışın nasıl kurulması gerektiğine ilişkin on dört maddelik ilkelerini açıkladı. Wilson, ABD'nin savaşa toprak kazanmak için değil, kalıcı bir barış düzeni kurmak için girdiğini vurguluyordu. Bu yaklaşım, Avrupa'nın eski güç dengesi diplomasisinden farklı bir dil taşıyordu ve savaşın yorduğu halklar arasında geniş bir ilgi uyandırdı. Bu ilkelerin başlıcaları şunlardır:

• Gizli diplomasiye son verilmesi; antlaşmaların açıkça yapılması.
• Denizlerde serbest dolaşım.
• Devletler arasındaki ekonomik engellerin kaldırılması.
• Silahların azaltılması.
• Sömürge sorunlarında halkların çıkarlarının da gözetilmesi.
• Devletler arasında barışı korumak için bir Milletler Cemiyeti kurulması.

Osmanlı'yı ilgilendiren 12. madde, Osmanlı Devleti'nin Türklerin yaşadığı bölgelerinde egemenliğinin güvence altına alınmasını, Türk olmayan halklara ise kendi gelişmelerini sağlayacak özerklik tanınmasını öngörüyordu. Ayrıca Boğazların, uluslararası güvence altında bütün devletlerin gemilerine açık olması isteniyordu.

Wilson İlkeleri'nin etkisi

Wilson İlkeleri, savaşı kaybetmekte olan Almanya ve Osmanlı Devleti'nde, yenilgiden sonra adil bir barış yapılabileceği umudunu doğurdu. Bu umut, ateşkes istenmesini kolaylaştıran etkenlerden biri oldu. Ancak savaştan sonra toplanan barış konferansında İngiltere ve Fransa, gizli antlaşmalarla elde etmeyi planladıkları çıkarlardan vazgeçmedi. ABD Senatosu da Milletler Cemiyeti'ne katılmayı onaylamadı. Böylece Wilson İlkeleri, büyük ölçüde uygulanmayan bir program olarak kaldı.

Değerlendirme

Gizli antlaşmalar, İtilaf devletlerinin Osmanlı topraklarını savaş bitmeden paylaştığını gösterir. Wilson İlkeleri ise bu anlayışa karşı, halkların kendi geleceğini belirleme hakkına dayanan yeni bir barış düzeni önerdi. Savaşın sonunda bu iki yaklaşım arasındaki çatışmada büyük ölçüde gizli antlaşmaların mantığı ağır bastı.

Savaşın son aylarında Osmanlı Devleti, cephelerdeki çöküş karşısında ateşkes istemek zorunda kaldı. Sıradaki derste 30 Ekim 1918'de imzalanan Mondros Ateşkes Antlaşması'nı, özellikle işgallere dayanak oluşturan 7. ve 24. maddeleriyle birlikte inceliyoruz.

Örnek 1 — İstanbul Antlaşması

Soru: 1915 İstanbul Antlaşması'yla Rusya'ya vaat edilen yerler hangileridir?

• A) Suriye ve Lübnan
• B) Irak ve Ürdün
• C) İstanbul ve Boğazlar
• D) İzmir ve Antalya
• E) Oniki Ada

Çözüm: Rusya'nın yüzyıllık hedefi bu antlaşmayla ona vaat edildi. Cevap: C.

Örnek 2 — St. Jean de Maurienne

Soru: St. Jean de Maurienne Antlaşması'nın uygulamada geçersiz sayılmasının nedeni hangisidir?

• A) İtalya'nın antlaşmayı reddetmesi
• B) ABD'nin karşı çıkması
• C) Fransa'nın imzalamaması
• D) Osmanlı'nın savaşı kazanması
• E) Rusya'nın ihtilal nedeniyle onay verememesi

Çözüm: Antlaşmanın geçerliliği Rusya'nın onayına bağlıydı. Cevap: E.

Örnek 3 — Wilson'ın 12. maddesi

Soru: Wilson İlkeleri'nin 12. maddesi neyi öngörür?

• A) Osmanlı Devleti'nin Türklerin yaşadığı bölgelerde egemenliğinin güvence altına alınmasını
• B) Osmanlı'nın tamamen paylaşılmasını
• C) Boğazların Rusya'ya bırakılmasını
• D) Milletler Cemiyeti'nin kaldırılmasını
• E) Gizli antlaşmaların uygulanmasını

Çözüm: Madde ayrıca Türk olmayan halklara özerklik ve Boğazların açık olmasını öngörüyordu. Cevap: A.

Örnek 4 — Sykes-Picot

Soru: Sykes-Picot Antlaşması'na göre Fransa'ya bırakılan bölgeler arasında hangisi yer alır?

• A) Irak'ın Bağdat ve Basra bölgeleri
• B) Doğu Anadolu
• C) İstanbul ve Boğazlar
• D) Suriye, Lübnan ve Adana-Çukurova
• E) İzmir ve çevresi

Çözüm: Irak İngiltere'ye, Doğu Anadolu Rusya'ya bırakılmıştı. Cevap: D.

• Sykes-Picot'yu yalnız iki devletin antlaşması sanmak. Antlaşmaya Rusya da onay verdi.
• St. Jean de Maurienne'i Rusya'nın imzaladığını sanmak. Rusya'nın onayı alınamadı.
• Wilson İlkeleri'nin tamamen uygulandığını sanmak. İlkeler büyük ölçüde uygulanmadı.
• İstanbul ve Boğazların İtalya'ya vaat edildiğini sanmak. Bu yerler Rusya'ya vaat edildi.
• Milletler Cemiyeti'ne ABD'nin katıldığını sanmak. ABD Senatosu bunu onaylamadı.