Savunma ve yardım cepheleri

Ekim 1918'de Osmanlı Devleti ateşkes imzaladığında, Medine'deki Osmanlı garnizonu teslim olmayı reddetti. Komutanı Fahrettin Paşa, iki yılı aşkın süredir kuşatma altındaki kenti savunuyordu; askerleri hastalık ve açlıkla boğuşuyordu, ama komutan kenti teslim etmeye yanaşmıyordu. Medine, ancak Ocak 1919'da, savaş fiilen bittikten aylar sonra teslim edildi. Bu direniş, Osmanlı'nın savaş boyunca ne kadar geniş bir coğrafyada savaştığını da gösterir: Irak'ın bataklıklarında, Filistin'in tepelerinde, Hicaz'ın çöllerinde ve hatta Avrupa'da, Galiçya'nın ormanlarında. Bu derste, imparatorluğun kendi topraklarını korumak için savaştığı savunma cephelerini ve müttefiklerine destek olmak üzere birlik yolladığı yardım cephelerini inceliyoruz.

• Irak Cephesi'nde İngiltere'nin amaçlarını ve önemli muharebeleri açıklarsın.
• Suriye-Filistin Cephesi'ndeki gelişmeleri ve Mustafa Kemal'in rolünü açıklarsın.
• Hicaz-Yemen Cephesi'ndeki Arap isyanını ve Medine savunmasını değerlendirirsin.
• Yardım cephelerinin açılma nedenlerini ve eleştirilen yönlerini açıklarsın.

Irak Cephesi

İngilizler, Osmanlı'nın savaşa girmesinden hemen sonra, Kasım 1914'te Basra Körfezi'ne asker çıkararak Basra'yı aldı. İngiltere'nin bu cepheyi açmasının amaçları şunlardı:

• Bölgedeki ve İran'daki petrol kaynaklarını korumak ve ele geçirmek.
• Hindistan yolunun güvenliğini sağlamak.
• İran üzerinden Rusya ile bağlantı kurmak.
• Bölgedeki Arap toplulukları üzerinde etkili olmak.

İngiliz kuvvetleri Dicle boyunca Bağdat'a doğru ilerledi. Kasım 1915'te Bağdat'ın güneyindeki Selman-ı Pak'ta Osmanlı kuvvetleri İngiliz ilerlemesini durdurdu. Geri çekilen İngiliz kuvvetleri Kut'ül-Amare'de kuşatıldı ve Nisan 1916'da, komutanlarıyla birlikte teslim oldu. Bu, Osmanlı'nın savaştaki önemli başarılarından biri sayılır.

Kut'ül-Amare'deki kuşatmayı yöneten Halil Paşa, bu başarıdan sonra «Kut» soyadıyla anılır oldu. Teslim alınan İngiliz askerleri esir olarak Anadolu'ya gönderildi. İngiltere için bu yenilgi, Çanakkale'den sonra Osmanlı karşısında yaşanan ikinci büyük hayal kırıklığıydı.

Ancak İngilizler yeni kuvvetlerle saldırıya geçti ve Mart 1917'de Bağdat'ı aldı. Musul ise savaş sonunda, ateşkesten sonra İngilizler tarafından işgal edildi.

Suriye-Filistin Cephesi

Kanal harekâtlarının başarısız olmasından sonra İngilizler, Sina'dan Filistin'e doğru ilerlemeye başladı. 1917'de Gazze çevresinde yapılan savaşlardan sonra İngiliz kuvvetleri Aralık 1917'de Kudüs'ü aldı.

Osmanlı, bu cepheyi güçlendirmek için Alman komutanların da yer aldığı Yıldırım Orduları Grubu'nu kurdu. 1918'de Mustafa Kemal, bu ordular grubuna bağlı 7. Ordu'nun komutanı olarak cepheye geldi.

Eylül 1918'de İngilizlerin büyük saldırısıyla Osmanlı cephesi çöktü. Mustafa Kemal, dağılmakta olan birlikleri düzenli biçimde geri çekmeyi başardı ve Halep'in kuzeyinde yeni bir savunma hattı kurdu. Ders kitaplarında, ateşkes sırasında bu hattın Türk kuvvetlerinin elinde kalan sınırı belirlediği ve ileride Misak-ı Millî'nin güney sınırının belirlenmesinde etkili olduğu anlatılır.

Filistin'de son savaş

1918 sonbaharında İngiliz komutan Allenby, Filistin'de büyük bir saldırı başlattı. İngiliz süvarisinin hızlı ilerleyişi ve hava üstünlüğü karşısında Osmanlı cephesi kısa sürede dağıldı. Arap isyancıları da İngiliz kuvvetleriyle birlikte kuzeye ilerledi; Ekim 1918'in başında Şam düştü. Osmanlı birlikleri, sürekli saldırı altında geri çekilirken ağır kayıplar verdi.

Bu çöküş, aynı günlerde Bulgaristan'ın savaştan çekilmesiyle birleşince Osmanlı Devleti için savaşın sonu yaklaştı. Avrupa ile kara bağlantısı kesilen ve güneyden Anadolu'ya doğru ilerleyen bir orduyla karşı karşıya kalan Osmanlı hükümeti, ateşkes istemek zorunda kaldı.

Hicaz-Yemen Cephesi

Hicaz'da Mekke Şerifi Hüseyin, İngilizlerin desteğiyle 1916'da Osmanlı'ya karşı ayaklandı. İngiltere, Şerif Hüseyin'e savaştan sonra bir Arap devleti kurulmasını desteklemeyi vaat etmişti. Bu isyan, Osmanlı'nın halifelik makamına dayanan İslam birliği politikasının sınırlarını açıkça gösterdi. İsyancılar, Hicaz demiryoluna saldırılarla Osmanlı'nın bölgeyle bağlantısını kesmeye çalıştı.

Medine'yi savunan Fahrettin Paşa, uzun bir kuşatmaya karşın kenti teslim etmedi. Medine, Mondros Ateşkesi'nden aylar sonra, Ocak 1919'da teslim edildi.

Medine savunması sırasında kentteki halkın bir bölümü güvenlik için başka yerlere gönderildi; kutsal emanetlerin bir kısmının da korunmak amacıyla İstanbul'a taşındığı aktarılır. Kuşatma uzadıkça garnizonun yiyecek ve ilaç sıkıntısı arttı, ama savunma ateşkesin ardından gelen emirlere kadar sürdü.

Yemen'de ise Osmanlı kuvvetleri, İngilizlerin elindeki Aden'e karşı bölgede tutundu ve savaşın sonuna kadar bulundukları yerleri korudu; ateşkesten sonra bölge boşaltıldı.

Yardım cepheleri

Osmanlı Devleti, kendi cephelerinde zorlanırken müttefiklerine yardım için Avrupa'daki cephelere de asker gönderdi:

• Galiçya: Avusturya-Macaristan'a yardım için Ruslara karşı savaşıldı.
• Romanya: Romanya İtilaf'ın yanında savaşa girince Almanya ve Bulgaristan'a destek için Osmanlı birlikleri gönderildi.
• Makedonya: Bulgaristan'a yardım için İtilaf kuvvetlerine karşı savaşıldı.

Bu cephelere gönderilen birlikler, Osmanlı ordusunun deneyimli kuvvetleri arasındaydı ve Avrupa'nın sert kış koşullarında savaştı. Bu cephelere asker gönderilmesi, müttefiklerle dayanışmanın bir gereği olarak açıklandı; Osmanlı yönetimi, Almanya ve Avusturya-Macaristan'ın yenilmesi durumunda kendisinin de ayakta kalamayacağını düşünüyordu. Ancak Osmanlı'nın kendi topraklarını savunmakta zorlandığı bir dönemde Avrupa'ya asker göndermesi, o dönemde de sonradan da eleştirildi. Bazı tarihçiler bu kararı, savaş yönetiminin Almanya'nın stratejisine fazla bağlı kalmasının bir örneği olarak değerlendirir.

Savaşın Osmanlı'ya yükü

Osmanlı Devleti, savaş boyunca Kafkasya'dan Yemen'e, Irak'tan Galiçya'ya kadar uzanan birçok cephede aynı anda savaştı. Bu durum, zaten sınırlı olan insan gücünü ve ekonomik kaynakları tüketti. Askerlerin önemli bir bölümü çatışmalardan çok salgın hastalıklar, açlık ve olumsuz iklim koşulları nedeniyle hayatını kaybetti. Ordudan kaçan askerlerin sayısı da savaş ilerledikçe arttı.

Cephe gerisinde ise halk, savaş vergileri, el koymalar, kıtlık ve salgınlarla yüz yüzeydi. Tarım için gerekli el emeği cephelere gittiği için üretim düştü. Savaşın son yıllarında Osmanlı toplumu, ağır bir yorgunluk içindeydi.

Değerlendirme

Savunma cephelerinde Osmanlı ordusu, Kut'ül-Amare ve Medine gibi önemli direnişler gösterdi; ancak Irak, Filistin ve Hicaz büyük ölçüde kaybedildi. Yardım cepheleri ise Osmanlı'nın sınırlı gücünü daha da böldü. Savaşın sonunda Arap toprakları Osmanlı'dan ayrılmış, Osmanlı'nın elinde Anadolu ve Doğu Trakya kalmıştı.

Bu toprakların geleceği, savaş sürerken İtilaf devletleri arasında gizlice paylaşılıyordu. Sıradaki derste Osmanlı topraklarını paylaşmayı amaçlayan gizli antlaşmaları ve savaşın sonuna doğru ABD Başkanı Wilson'ın açıkladığı barış ilkelerini inceliyoruz.

Örnek 1 — Irak Cephesi

Soru: İngiltere Irak'a hangi amaçla asker çıkarmıştır?

• A) Çanakkale'yi geçmek
• B) Kafkasya'yı almak
• C) Bölgedeki petrol kaynaklarını ele geçirmek ve Hindistan yolunu korumak
• D) Galiçya'da savaşmak
• E) Romanya'ya yardım etmek

Çözüm: Petrol ve Hindistan yolu İngiltere için hayati önemdeydi. Cevap: C.

Örnek 2 — Kut'ül-Amare

Soru: Kut'ül-Amare'de yaşanan gelişme hangisidir?

• A) Osmanlı ordusunun teslim olması
• B) Bağdat'ın kaybedilmesi
• C) Musul'un işgali
• D) Kudüs'ün kaybedilmesi
• E) Kuşatılan İngiliz kuvvetlerinin komutanlarıyla birlikte teslim olması

Çözüm: Bu, Osmanlı'nın savaştaki önemli başarılarından biridir. Cevap: E.

Örnek 3 — Medine

Soru: Medine savunmasının özelliği hangisidir?

• A) Fahrettin Paşa'nın kenti Mondros'tan aylar sonra, Ocak 1919'da teslim etmesi
• B) Kentin savaşın başında düşmesi
• C) Mustafa Kemal'in savunmayı yönetmesi
• D) Kentin İtalyanlara teslim edilmesi
• E) Kentin hiç kuşatılmaması

Çözüm: Komutan uzun bir kuşatmaya karşın kenti teslim etmedi. Cevap: A.

Örnek 4 — Yardım cepheleri

Soru: Aşağıdakilerden hangisi yardım cepheleri arasında yer almaz?

• A) Galiçya
• B) Romanya
• C) Makedonya
• D) Irak
• E) Hiçbiri; üçü de yardım cephesi, Irak savunma cephesidir.

Çözüm: Irak, Osmanlı'nın kendi topraklarını savunduğu bir cephedir. Cevap: D.

• Irak Cephesi'ni Osmanlı'nın taarruz cephesi sanmak. Irak bir savunma cephesidir.
• Kut'ül-Amare'yi Osmanlı yenilgisi sanmak. Teslim olan İngiliz kuvvetleriydi.
• Galiçya'yı Osmanlı toprağı sanmak. Galiçya, Avusturya-Macaristan'a yardım için gidilen bir yardım cephesidir.
• Arap isyanını yalnız yerel bir olay sanmak. İsyan İngiltere'nin desteği ve vaatleriyle yapıldı.
• Medine'nin Mondros'la birlikte teslim edildiğini sanmak. Kent Ocak 1919'a kadar savunuldu.