Çanakkale Cephesi

8 Mart 1915 gecesi küçük bir Osmanlı mayın gemisi, Nusret, ışıklarını söndürerek Çanakkale Boğazı'nın Erenköy koyuna sessizce girdi. Mürettebat, düşman gemilerinin daha önce manevra yaptığı yerleri gözlemlemiş ve mayınları boğaz boyunca değil, kıyıya paralel bir hat hâlinde dökmüştü. On gün sonra, 18 Mart sabahı, İngiliz ve Fransız savaş gemilerinden oluşan büyük bir donanma boğazı zorlamak için ilerledi. Gemiler Erenköy açıklarında dönüş yaparken birbiri ardına bu mayınlara çarptı. Akşam olduğunda birkaç büyük zırhlı batmış, birçoğu ağır hasar görmüştü ve donanma geri çekildi. Ancak bu zafer, Çanakkale'deki savaşın sonu değil, başlangıcıydı. Bu derste Çanakkale Cephesi'nin açılma nedenlerini, deniz ve kara savaşlarını ve sonuçlarını inceliyoruz.

• İtilaf devletlerinin Çanakkale Cephesi'ni açma amaçlarını açıklarsın.
• 18 Mart 1915 Deniz Zaferi'nin nasıl kazanıldığını açıklarsın.
• Kara savaşlarını ve Mustafa Kemal'in bu savaşlardaki rolünü açıklarsın.
• Çanakkale Savaşları'nın Osmanlı ve dünya açısından sonuçlarını değerlendirirsin.

İtilaf devletlerinin amaçları

1915'in başında İtilaf devletleri, özellikle İngiltere, Çanakkale Boğazı'nı geçerek İstanbul'u almayı planladı. Bu planın amaçları şöyle sıralanır:

• Osmanlı'yı savaş dışı bırakmak: Başkentin alınmasıyla Osmanlı Devleti'nin teslim olacağı düşünülüyordu.
• Rusya'ya yardım ulaştırmak: Boğazlar kapalı olduğu için Rusya, müttefiklerinden silah ve cephane alamıyor, buğdayını satamıyordu.
• Balkan devletlerini kazanmak: Tarafsız Balkan devletlerini İtilaf'ın yanında savaşa çekmek.
• Almanya ile Osmanlı'nın bağlantısını kesmek.
• Diğer cephelerdeki baskıyı azaltmak: Osmanlı kuvvetlerinin Kafkas ve Kanal cephelerinden çekilmesini sağlamak.

Deniz savaşları ve 18 Mart

İtilaf donanması, Şubat 1915'ten itibaren boğazın girişindeki tabyaları bombaladı. Kıyıdaki Osmanlı topçusu ve boğaza döşenen mayın hatları, gemilerin ilerlemesini engelliyordu.

18 Mart 1915'te İngiliz ve Fransız gemilerinden oluşan donanma, boğazı geçmek için büyük bir saldırıya girişti. Kıyı bataryalarının ateşi ve Nusret mayın gemisinin birkaç gün önce Erenköy koyuna döktüğü mayınlar, donanmaya ağır kayıplar verdirdi. Birkaç büyük savaş gemisi batırıldı, diğerleri hasar gördü ve donanma çekilmek zorunda kaldı. Bu başarı Çanakkale Deniz Zaferi olarak bilinir ve her yıl 18 Mart'ta törenlerle hatırlanır. Zaferde, kıyı tabyalarında görev yapan topçuların uzun haftalar boyunca süren bombardımana karşın mevzilerini korumaları da belirleyici oldu; tabyaların bir kısmında cephane taşımak için bile büyük güç gerektiren ağır mermiler elle taşınıyordu.

Kara savaşları

Denizden geçemeyeceğini anlayan İtilaf devletleri, Gelibolu Yarımadası'na asker çıkararak kıyıdaki tabyaları karadan ele geçirmeye karar verdi. Bu sırada Osmanlı kuvvetleri, Alman generali Liman von Sanders komutasındaki 5. Ordu altında toplandı.

25 Nisan 1915'te İtilaf kuvvetleri yarımadanın farklı noktalarına çıkarma yaptı. İngiliz birlikleri Seddülbahir'e, Avustralya ve Yeni Zelanda birliklerinden oluşan Anzak kolordusu Arıburnu'na çıktı; Fransızlar ise Anadolu yakasında Kumkale'ye geçici bir çıkarma yaptı.

Mustafa Kemal, bu sırada 19. Tümen'in komutanıydı. Arıburnu'na çıkan Anzak birliklerinin yarımadanın yüksek tepelerine ulaşmasını engellemek için birliklerini hızla cepheye sürdü ve Conkbayırı çevresinde düşmanı durdurdu. Askerlerine verdiği «Ben size taarruzu değil, ölmeyi emrediyorum» emrinin bu çatışmalar sırasında söylendiği aktarılır.

Bundan sonra cephede aylarca süren siper savaşları yaşandı. Seddülbahir'de Kirte çevresinde yapılan çatışmalarda iki taraf da büyük kayıplar verdi.

Ağustos 1915'te İtilaf kuvvetleri, cepheyi kırmak için Anafartalar bölgesine yeni bir çıkarma yaptı. Anafartalar Grubu Komutanı olarak atanan Mustafa Kemal, Anafartalar ve Conkbayırı'nda yapılan savaşlarda bu girişimi de başarısız kıldı. Kireçtepe'de de düşman ilerlemesi durduruldu. Mustafa Kemal'in bu savaşlardaki başarısı, onu ordu içinde ve kamuoyunda tanınan bir komutan hâline getirdi.

Siperlerde yaşam

Gelibolu Yarımadası'ndaki savaş, aylarca süren bir siper savaşına dönüştü. Bazı noktalarda iki tarafın siperleri arasındaki uzaklık yalnızca birkaç on metreydi. Yaz aylarında sıcak, su kıtlığı ve sinekler askerlerin hayatını çekilmez hâle getirdi. Dizanteri ve tifüs gibi hastalıklar, çatışmalar kadar can aldı. Yaralıların cepheden geri taşınması güçtü; ağır yaralılar gemilerle İstanbul'daki hastanelere gönderiliyordu.

Bu koşullar her iki taraf için de geçerliydi. Bazı anlatılarda, karşı karşıya gelen askerlerin ölülerini gömmek için kısa ateşkesler yaptığı ve siperler arasında yiyecek ya da sigara alışverişi yapıldığı aktarılır. Bu anlatılar, savaşın acımasızlığı içinde insanların birbirini tanımaya başladığını gösteren örnekler olarak hatırlanır.

Çekilme

İtilaf kuvvetleri, kesin bir sonuç alamayınca yarımadadan çekilmeye karar verdi. Çekilme, Aralık 1915'te başladı ve Ocak 1916'nın başında tamamlandı. Çekilme, Osmanlı kuvvetlerine fark ettirilmeden gerçekleştirildi.

Çanakkale'de savaşanlar

Çanakkale'de Osmanlı ordusunda Anadolu'nun ve imparatorluğun farklı bölgelerinden gelen askerler savaştı. Bu askerler arasında okullarından savaşa giden çok sayıda genç öğrenci de vardı. İtilaf tarafında ise İngiltere ve Fransa'nın yanında Avustralya, Yeni Zelanda, Hindistan ve Afrika'daki sömürgelerden getirilen askerler yer aldı. Bu nedenle Çanakkale, birçok ülkenin tarihinde ve hafızasında önemli bir yer tutar.

Sonuçlar

Osmanlı açısından:

• İstanbul'un işgal edilmesi önlendi; Osmanlı Devleti savaşta kalmaya devam etti.
• Osmanlı ordusu da çok büyük kayıplar verdi. Yetişmiş subay ve öğrencilerden oluşan bir kuşağın önemli bir bölümü bu cephede hayatını kaybetti.
• Mustafa Kemal'in askerî dehası ortaya çıktı; bu başarı, sonraki yıllarda Millî Mücadele'nin önderi olmasında etkili oldu.

Dünya açısından:

• Boğazlar kapalı kaldığı için Rusya'ya yardım ulaştırılamadı. Rusya'daki ekonomik ve askerî sıkıntılar arttı; bu durum, 1917'deki Bolşevik İhtilali'ne zemin hazırlayan etkenlerden biri olarak gösterilir.
• Ders kitaplarında, Çanakkale'nin savaşın uzamasına yol açtığı ileri sürülür.
• Bulgaristan, Ekim 1915'te İttifak devletlerinin yanında savaşa katıldı.
• Avustralya ve Yeni Zelanda'da Çanakkale'de verilen kayıplar, ulusal bilincin oluşmasında önemli bir yer tuttu.
• İngiltere'de bu harekâtın sorumlularından biri sayılan Bahriye Nazırı Winston Churchill görevinden ayrıldı.

Değerlendirme

Çanakkale, Osmanlı Devleti'nin Birinci Dünya Savaşı'nda kazandığı en büyük başarıdır. Deniz ve kara savaşlarında elde edilen zafer, başkentin işgalini önledi ve savaşın gidişatını etkiledi. Ancak bu zafer, çok ağır bir bedelle kazanıldı.

Çanakkale savunulurken Osmanlı Devleti başka cephelerde de savaşıyordu. Sıradaki derste Irak, Suriye-Filistin ve Hicaz-Yemen gibi savunma cephelerini ve Osmanlı'nın müttefiklerine yardım için asker gönderdiği Galiçya, Romanya ve Makedonya cephelerini inceliyoruz.

Örnek 1 — İtilaf'ın amacı

Soru: İtilaf devletleri Çanakkale Boğazı'nı hangi amaçla zorlamıştır?

• A) Süveyş Kanalı'nı korumak
• B) Mısır'a asker çıkarmak
• C) Kafkasya'yı ele geçirmek
• D) Boğazları geçerek Rusya'ya yardım ulaştırmak
• E) Trablusgarp'ı işgal etmek

Çözüm: Boğazlar kapalı olduğu için Rusya müttefiklerinden kopmuştu. Cevap: D.

Örnek 2 — Nusret

Soru: 18 Mart Deniz Zaferi'nde Nusret mayın gemisinin rolü hangisidir?

• A) Düşman gemilerini topla batırması
• B) Erenköy koyuna döktüğü mayınlarla düşman gemilerine ağır kayıp verdirmesi
• C) Asker taşıması
• D) Boğazı kapatan bir zincir çekmesi
• E) Rus donanmasını engellemesi

Çözüm: Gemiler dönüş yaparken bu mayınlara çarptı. Cevap: B.

Örnek 3 — Anafartalar

Soru: Ağustos 1915'teki Anafartalar savaşlarında Mustafa Kemal'in görevi hangisidir?

• A) 19. Tümen Komutanı
• B) 5. Ordu Komutanı
• C) Başkomutan Vekili
• D) Bahriye Nazırı
• E) Anafartalar Grubu Komutanı

Çözüm: Bu görevle Anafartalar ve Conkbayırı'nda başarı kazandı. Cevap: E.

Örnek 4 — Rusya'ya etkisi

Soru: Çanakkale Savaşları'nın Rusya'ya etkisi hangisidir?

• A) Rusya'ya yardım ulaştırılamaması ve ekonomik-askerî sıkıntıların artması
• B) Rusya'nın Boğazları ele geçirmesi
• C) Rusya'nın İttifak devletlerine katılması
• D) Rusya'nın hemen savaştan çekilmesi
• E) Rusya'nın İstanbul'u alması

Çözüm: Bu sıkıntılar Bolşevik İhtilali'ne zemin hazırlayan etkenlerden biri sayılır. Cevap: A.

• 18 Mart'ı kara savaşı sanmak. 18 Mart 1915 bir deniz zaferidir.
• Çanakkale'yi taarruz cephesi saymak. Çanakkale bir savunma cephesidir.
• 5. Ordu komutanını Mustafa Kemal sanmak. 5. Ordu'nun komutanı Liman von Sanders'ti.
• Anzakları İngiliz askeri sanmak. Anzak kolordusu Avustralya ve Yeni Zelanda birliklerinden oluşuyordu.
• Çanakkale'nin savaşı Osmanlı lehine bitirdiğini sanmak. Zafer başkenti korudu, ama savaş sonunda kaybedildi.