Taarruz cepheleri: Kafkas ve Kanal

Aralık 1914'ün son günlerinde Osmanlı askerleri, Sarıkamış'ın batısındaki Allahuekber Dağları'nda, diz boyu karın içinde ilerliyordu. Hava sıcaklığı sıfırın çok altındaydı. Askerlerin pek çoğunun üzerinde kış elbisesi, ayaklarında sağlam çizme yoktu; yanlarındaki erzak birkaç günlüktü. Plan, Rus ordusunu kuşatıp Sarıkamış'ı almak ve Kafkasya'nın kapısını açmaktı. Birkaç hafta sonra on binlerce asker, düşman kurşunundan çok soğuktan ve hastalıktan hayatını kaybetmişti. Aynı kış Mısır sınırında, Sina Çölü'nü aşan başka bir Osmanlı ordusu da Süveyş Kanalı'na saldırıya hazırlanıyordu. Bu derste Osmanlı Devleti'nin savaşın başında açtığı bu iki taarruz cephesini, hedeflerini ve sonuçlarını inceliyoruz.

• Kafkas ve Kanal cephelerinin açılma amaçlarını açıklarsın.
• Sarıkamış Harekâtı'nın başarısızlık nedenlerini değerlendirirsin.
• Kafkas Cephesi'ndeki gelişmeleri 1918'e kadar özetlersin.
• Kanal harekâtlarının sonuçlarını ve cephenin sonraki gelişmesini açıklarsın.

Taarruz cepheleri

Osmanlı Devleti savaşa girdikten sonra iki cephede saldırı başlattı. Bu cepheler, Osmanlı'nın düşman topraklarına doğru ilerlemeyi amaçladığı için taarruz cepheleri olarak adlandırılır: Rusya'ya karşı Kafkas Cephesi ve İngiltere'ye karşı Kanal Cephesi. Diğer cepheler ise çoğunlukla Osmanlı topraklarının savunulmasına yönelikti.

Kafkas Cephesi'nin amaçları

• 93 Harbi'nde (1877–1878) kaybedilen Kars, Ardahan ve Batum'u geri almak.
• Kafkasya ve Orta Asya'daki Türk ve Müslüman topluluklarla bağlantı kurmak. Bu hedef, Enver Paşa'nın Turancılık düşüncesiyle de ilişkiliydi.
• Almanya açısından, Rus kuvvetlerinin bir bölümünü bu cepheye çekerek Avrupa'daki cephelerde Almanya'nın yükünü hafifletmek; Bakü petrol bölgesine yaklaşmak.

Sarıkamış Harekâtı (1914–1915)

Harekâtı, Başkomutan Vekili Enver Paşa bizzat planladı ve yönetti. Plan, Osmanlı 3. Ordusu'nun dağlık arazide geniş bir çevirme hareketi yaparak Sarıkamış'taki Rus kuvvetlerini kuşatmasıydı.

Harekât büyük bir felaketle sonuçlandı. Başarısızlığın nedenleri şöyle sıralanır:

• Kış koşulları: Harekât, bölgenin en sert kış aylarında başlatıldı.
• Hazırlık eksikliği: Askerlerin önemli bir bölümünün kışlık giyimi ve yeterli erzakı yoktu.
• Arazi: Ordu, yolları olmayan karlı dağları aşmak zorunda kaldı; birlikler arasında bağlantı koptu.
• Salgın hastalıklar: Tifüs gibi hastalıklar, askerler arasında hızla yayıldı.
• Plan ve komuta: Planın, eldeki imkânlar ve kış koşulları göz önüne alınmadan hazırlandığı tarihçilerce sıkça vurgulanır.

Harekâtta on binlerce asker hayatını kaybetti; kayıpların büyük bölümü çatışmadan değil, soğuk ve hastalıktan kaynaklandı. Kayıp sayıları kaynaklarda farklı verilir.

Kafkas Cephesi'ndeki sonraki gelişmeler

Sarıkamış'tan sonra Rus ordusu ilerlemeye başladı. 1916'da Erzurum, Trabzon, Erzincan, Muş ve Bitlis Rusların eline geçti. Aynı yıl Mustafa Kemal, kolordu komutanı olarak bu cephede görev yaptı ve Muş ile Bitlis'i geri aldı. Bu başarı, Doğu Anadolu'daki genel durumu değiştirmese de Mustafa Kemal'in askerî ününü artırdı.

Bu cephedeki savaşlar sırasında bazı Ermeni gruplarının Rus ordusuyla iş birliği yapması gerekçesiyle Osmanlı hükümeti, Mayıs 1915'te Sevk ve İskân Kanunu'nu çıkardı. Bu kanunla Ermenilerin büyük bölümü savaş bölgelerinden başka bölgelere zorunlu olarak göç ettirildi. Bu süreçte yaşanan büyük kayıpların nedenleri ve olayların nasıl nitelendirileceği, bugün de tarihçiler ve devletler arasında derin bir tartışma konusudur.

1917'de Rusya'da Bolşevik İhtilali gerçekleşti ve yeni Rus yönetimi savaştan çekilmek istedi. Mart 1918'de imzalanan Brest-Litovsk Antlaşması'yla Rusya, Kars, Ardahan ve Batum'u Osmanlı'ya bıraktı. Osmanlı ordusu, kaybettiği Doğu Anadolu topraklarını geri aldı ve Kafkasya'da ilerleyerek 1918'de Bakü'ye ulaştı. Ancak savaşın genel olarak kaybedilmesiyle bu kazanımlar kalıcı olmadı.

Cepheler arası ulaşım sorunu

Osmanlı ordusunun bütün cephelerde karşılaştığı en büyük güçlüklerden biri ulaşımdı. İmparatorluğun demiryolu ağı sınırlıydı. Doğu Anadolu'ya uzanan bir demiryolu yoktu; askerler, silahlar ve erzak cepheye yüzlerce kilometrelik yollardan yürüyerek, at arabalarıyla ve yük hayvanlarıyla taşınıyordu. Suriye ve Filistin'e giden Bağdat demiryolunun Toros ve Amanos dağlarındaki tünelleri de savaşın büyük bölümünde tamamlanmamıştı; yükler bu noktalarda indirilip başka araçlarla taşınmak zorundaydı. Bu durum, hem Kafkas hem de Kanal harekâtlarında ordunun ihtiyaçlarının zamanında karşılanmasını zorlaştırdı ve cephe gerisindeki halkın üzerine ağır bir taşıma yükü bindirdi.

Kanal Cephesi'nin amaçları

• Süveyş Kanalı'nı ele geçirerek İngiltere'nin Hindistan ve diğer sömürgeleriyle bağlantısını kesmek.
• 1882'den beri İngiliz denetiminde olan Mısır'ı geri almak.
• Mısır halkının İngiltere'ye karşı ayaklanmasını sağlamak.
• Almanya açısından, İngiltere'nin kuvvetlerinin bir bölümünü bu bölgeye bağlamak.

Kanal harekâtları

Kanal harekâtlarını, Suriye ve Filistin'deki 4. Ordu'nun komutanı Cemal Paşa yönetti. Alman subaylar da harekâtın planlanmasında görev aldı.

Birinci Kanal Harekâtı (1915): Osmanlı kuvvetleri, su ve ulaşım güçlüklerine karşın Sina Çölü'nü aştı ve Şubat 1915'te Süveyş Kanalı'na saldırdı. Ancak kanalı geçmeyi başaramadı ve geri çekildi. Beklenen Mısır ayaklanması da gerçekleşmedi.

İkinci Kanal Harekâtı (1916): Yeniden yapılan saldırı da başarısız oldu.

Kanal harekâtlarının başarısız olmasının başlıca nedenleri, çölde su ve ikmal sağlamanın güçlüğü, İngilizlerin kanal boyunca güçlü bir savunma kurmuş olması ve donanma desteğinin bulunmamasıydı. Bu harekâtlardan sonra İngilizler saldırıya geçti; cephe, Filistin ve Suriye'ye doğru kaydı.

Değerlendirme

Kafkas ve Kanal harekâtları, Osmanlı Devleti'nin savaşın başında büyük hedeflerle hareket ettiğini, ancak imkânlarının bu hedeflere yetmediğini gösterdi. Sarıkamış'taki kayıplar, Osmanlı ordusunun savaşın başında büyük bir güç kaybetmesine yol açtı. Kanal harekâtları ise İngiltere'yi Mısır'da önemli kuvvetler bulundurmaya zorladı, ama hedefine ulaşamadı. İki cephede de ortak olan nokta, hedeflerin belirlenmesinde coğrafyanın, iklimin ve ikmal imkânlarının yeterince hesaba katılmamasıydı. Bu deneyim, savaşın sonraki yıllarında Osmanlı komutanlarının daha temkinli planlar yapmasında etkili oldu; ancak ilk yıllarda verilen büyük kayıpların yerini doldurmak mümkün olmadı.

Bu cephelerde zorlanan Osmanlı ordusu, 1915 baharında başkentin kapısında çok daha büyük bir sınavla karşılaştı. Sıradaki derste İtilaf devletlerinin Çanakkale Boğazı'nı geçme girişimini, 18 Mart deniz zaferini ve Gelibolu Yarımadası'ndaki kara savaşlarını inceliyoruz.

Örnek 1 — Kafkas Cephesi'nin amacı

Soru: Kafkas Cephesi'nin açılma amaçları arasında hangisi yer alır?

• A) Süveyş Kanalı'nı ele geçirmek
• B) 93 Harbi'nde kaybedilen Kars, Ardahan ve Batum'u geri almak
• C) Mısır'ı geri almak
• D) Çanakkale'yi savunmak
• E) Hicaz'ı korumak

Çözüm: Kanal ve Mısır hedefleri Kanal Cephesi'ne aittir. Cevap: B.

Örnek 2 — Sarıkamış

Soru: Sarıkamış Harekâtı'nda kayıpların büyük bölümünün nedeni hangisidir?

• A) Rus topçusunun üstünlüğü
• B) Deniz saldırıları
• C) Hava saldırıları
• D) Kimyasal silahlar
• E) Soğuk ve salgın hastalıklar

Çözüm: Kış koşulları ve hazırlık eksikliği belirleyici oldu. Cevap: E.

Örnek 3 — Brest-Litovsk

Soru: Brest-Litovsk Antlaşması'nın Osmanlı Devleti açısından sonucu hangisidir?

• A) Kars, Ardahan ve Batum'un Osmanlı'ya bırakılması
• B) Mısır'ın geri alınması
• C) Süveyş Kanalı'nın ele geçirilmesi
• D) Erzurum'un Ruslara bırakılması
• E) Osmanlı'nın savaştan çekilmesi

Çözüm: Bolşevik İhtilali'nden sonra savaştan çekilen Rusya bu toprakları bıraktı. Cevap: A.

Örnek 4 — Kanal harekâtlarının başarısızlığı

Soru: Aşağıdakilerden hangisi Kanal harekâtlarının başarısızlığını açıklamak için kullanılamaz?

• A) Çölde su ve ikmal sağlamanın güçlüğü
• B) İngilizlerin güçlü bir savunma kurması
• C) Donanma desteğinin olmaması
• D) Kış koşullarının sertliği
• E) Beklenen Mısır ayaklanmasının gerçekleşmemesi

Çözüm: Kış koşulları Sarıkamış'ta belirleyiciydi; Kanal Cephesi çöl koşullarındaydı. Cevap: D.

• Kafkas ve Kanal cephelerini savunma cephesi sanmak. Bunlar taarruz cepheleridir.
• Sarıkamış'taki kayıpları yalnız çatışmalarla açıklamak. Kayıpların büyük bölümü soğuk ve hastalıktan kaynaklandı.
• Mustafa Kemal'in Kafkas Cephesi'nde Erzurum'u geri aldığını sanmak. Mustafa Kemal 1916'da Muş ve Bitlis'i geri aldı.
• Brest-Litovsk'u İngiltere ile yapılmış sanmak. Antlaşma Rusya ile yapıldı.
• Kanal harekâtlarının Mısır'ı geri aldığını sanmak. Harekâtlar başarısız oldu.