Osmanlı'nın savaşa girişi

Ağustos 1914'ün ilk günlerinde Akdeniz'de iki Alman savaş gemisi, peşlerindeki İngiliz donanmasından kaçarak Çanakkale Boğazı'na yöneldi. Osmanlı Devleti savaşa girmemişti ve resmî olarak tarafsızdı; tarafsız bir devletin savaşan bir devletin gemilerini sularında barındırması uluslararası kurallara aykırıydı. Osmanlı hükümeti bir çözüm buldu: gemileri satın aldığını açıkladı, adlarını değiştirdi, direklerine Osmanlı bayrağı çekti. Ancak gemilerin komutanı ve mürettebatı Alman olarak kaldı. Üç ay sonra bu gemiler Karadeniz'e açılıp Rus limanlarını bombaladığında, Osmanlı Devleti kendini bir dünya savaşının içinde buldu. Bu derste Osmanlı'nın savaşa hangi koşullarda, hangi gerekçelerle ve nasıl girdiğini inceliyoruz.

• Savaş başladığında Osmanlı Devleti'nin durumunu ve ittifak arayışlarını açıklarsın.
• Osmanlı'nın Almanya ile ittifak yapmasının nedenlerini sıralarsın.
• Almanya'nın Osmanlı'yı yanında istemesinin nedenlerini açıklarsın.
• Goben ve Breslav olayının Osmanlı'nın savaşa girişindeki rolünü değerlendirirsin.

Savaşın başında Osmanlı Devleti

Birinci Dünya Savaşı başladığında Osmanlı Devleti, Trablusgarp ve Balkan savaşlarından yeni çıkmış, toprak kaybetmiş ve ekonomik olarak yorgun bir durumdaydı. Yönetim, Babıali Baskını'ndan sonra İttihat ve Terakki'nin elindeydi; özellikle Enver, Talat ve Cemal paşalar devlet politikasında belirleyiciydi. Sadrazam Said Halim Paşa idi. Ordu, Balkan Savaşları'ndaki yenilgiden sonra Alman askerî heyetinin yardımıyla yeniden düzenlenmeye çalışılıyordu; Alman subayların Osmanlı ordusunda önemli görevler alması, iki devlet arasındaki yakınlaşmanın savaştan önce başladığını gösteriyordu. Bu askerî iş birliği, Rusya'nın sert tepkisine de yol açmıştı.

Balkan Savaşları, Osmanlı'nın büyük devletler arasında yalnız kaldığını göstermişti. Bu nedenle Osmanlı yöneticileri, savaştan önce ve savaşın ilk haftalarında hem İtilaf hem de İttifak devletleriyle görüşerek bir ittifak aradı. Ders kitaplarında, İngiltere, Fransa ve Rusya ile yapılan yakınlaşma denemelerinin sonuçsuz kaldığı anlatılır; bu devletlerin bir kısmının Osmanlı toprakları üzerinde kendi planları vardı.

Almanya ile gizli ittifak

2 Ağustos 1914'te Osmanlı Devleti ile Almanya arasında gizli bir ittifak antlaşması imzalandı. Osmanlı hükümeti aynı gün seferberlik ilan etti, ama resmî olarak tarafsızlığını korudu. Bu dönem, ordunun hazırlandığı ama savaşa girilmediği bir silahlı tarafsızlık dönemiydi.

Osmanlı'nın Almanya'yı seçmesinin nedenleri şöyle sıralanır:

• Yalnızlıktan kurtulmak: Büyük bir devletin desteğini almak.
• Kayıpları geri kazanmak: Son yıllarda kaybedilen toprakların bir kısmını geri almak.
• Almanya'nın gücüne güven: Alman ordusunun savaşı kısa sürede kazanacağı düşünülüyordu.
• İtilaf devletlerine karşı kuşku: Rusya'nın Boğazlar, İngiltere'nin Mısır ve Basra Körfezi üzerindeki hedefleri, Osmanlı yöneticilerini bu devletlere karşı kuşkulu kılıyordu.
• Siyasi hedefler: Enver Paşa gibi bazı yöneticiler, Orta Asya'daki Türklerle birleşmeyi amaçlayan Turancılık ve Müslümanları halifenin çevresinde toplamayı amaçlayan İslam birliği düşüncelerinden etkileniyordu.

Almanya'nın Osmanlı'yı istemesinin nedenleri

Almanya da Osmanlı'nın savaşa katılmasını istiyordu:

• Boğazlar: Boğazların kapanması, İngiltere ve Fransa'nın Rusya'ya yardım göndermesini engelleyecekti.
• Yeni cepheler: Osmanlı'nın İngiltere'ye ve Rusya'ya karşı yeni cepheler açması, Almanya üzerindeki baskıyı azaltacaktı.
• Halifelik: Halifenin ilan edeceği bir cihadın, İngiltere ve Fransa'nın sömürgelerindeki Müslümanları ayaklandırabileceği düşünülüyordu.
• Ekonomik çıkarlar: Osmanlı topraklarındaki ham madde ve petrol bölgeleri Almanya için önemliydi.

İngiltere'nin gemilere el koyması

Savaştan önce Osmanlı Devleti, İngiliz tersanelerinde iki büyük savaş gemisi yaptırıyordu. Bu gemilerin bedeli kısmen halktan toplanan bağışlarla ödenmişti. Savaş başlayınca İngiltere bu gemilere el koydu. Bu olay Osmanlı kamuoyunda büyük bir tepkiye yol açtı ve İngiltere'ye karşı duyguları güçlendirdi.

Goben ve Breslav olayı

Ağustos 1914'te Akdeniz'de bulunan Alman savaş gemileri Goben ve Breslav, İngiliz donanmasının takibinden kurtularak Çanakkale Boğazı'na girdi. Tarafsız bir devlet olarak Osmanlı'nın bu gemileri ya silahsızlandırması ya da sularından çıkarması gerekiyordu. Osmanlı hükümeti ise gemileri satın aldığını açıkladı. Gemilere Yavuz ve Midilli adları verildi, ama Alman komutan ve mürettebat görevlerini sürdürdü.

Bu sırada Osmanlı hükümeti, Eylül 1914'te kapitülasyonları tek taraflı olarak kaldırdığını ilan etti. Yüzyıllardır süren ayrıcalıkların kaldırılması, savaş ortamından yararlanılarak atılan bir adımdı.

29 Ekim 1914'te Yavuz ve Midilli, Osmanlı donanmasının bazı gemileriyle birlikte Karadeniz'e açılarak Rusya'nın Sivastopol ve Odessa limanlarını bombaladı. Bu saldırının Osmanlı hükümetinin bütün üyelerinin bilgisi dahilinde yapılmadığı, saldırıdan sonra bazı nazırların istifa ettiği aktarılır. Saldırının ardından önce Rusya, birkaç gün sonra da İngiltere ve Fransa Osmanlı Devleti ile savaş hâline girdi. Böylece Osmanlı Devleti fiilen İttifak bloğunda savaşa girmiş oldu.

Kasım 1914'te halife sıfatıyla padişah adına cihad ilan edildi. Bu ilan, şeyhülislamın verdiği fetvalara dayandırıldı ve farklı dillere çevrilerek İslam dünyasına duyuruldu. Ancak bu ilan, İtilaf devletlerinin sömürgelerindeki Müslümanlar arasında beklenen geniş çaplı ayaklanmayı doğurmadı.

Seferberlik ve toplum

Ağustos 1914'te ilan edilen seferberlik, toplumun her kesimini etkiledi. Belirli yaşlardaki erkekler silah altına alındı; köylerde tarlaları işleyecek el emeği azaldı. Ordunun ihtiyaçlarını karşılamak için halkın elindeki hayvanlara, yiyeceklere ve mallara karşılığı sonradan ödenmek üzere el konuldu; bu uygulamalar halk arasında büyük bir yük oluşturdu. Ders kitaplarında, savaş yılları boyunca kentlerde yiyecek sıkıntısının ve fiyat artışlarının yaşandığı anlatılır.

Savaşın uzayacağı başlangıçta pek az kişi tarafından tahmin ediliyordu. Ancak seferberlik, savaşa daha girilmeden önce ekonomiyi ve gündelik hayatı sarsmaya başlamıştı. Bu durum, Osmanlı toplumunun savaşın yükünü uzun yıllar boyunca taşıyacağının ilk işaretiydi.

Değerlendirme

Osmanlı Devleti'nin savaşa girmesi, yalnızlık, toprak kayıpları ve büyük devletlerin hedefleri karşısında yapılan bir tercih olarak değerlendirilir. Bu tercihin ne ölçüde kaçınılmaz olduğu, tarafsız kalmanın mümkün olup olmadığı ve kararın ne kadar dar bir yönetici çevresi tarafından verildiği konusunda tarihçiler farklı görüşler ileri sürer. Kesin olan, Osmanlı'nın hazırlıksız bir ekonomi ve yorgun bir orduyla çok cepheli bir savaşa girdiğidir.

Osmanlı ordusu savaşın başında iki taarruz harekâtı başlattı. Sıradaki derste, Enver Paşa'nın Ruslara karşı Kafkasya'da başlattığı Sarıkamış harekâtını ve Cemal Paşa'nın İngilizlere karşı Süveyş Kanalı'na yönelik saldırısını inceliyoruz.

Örnek 1 — Gizli ittifak

Soru: Osmanlı Devleti ile Almanya arasındaki gizli ittifak hangi tarihte imzalanmıştır?

• A) Haziran 1914 sonu
• B) Kasım 1914 başı
• C) 2 Ağustos 1914 günü
• D) Ekim 1914 sonu
• E) Temmuz 1914 sonu

Çözüm: Aynı gün seferberlik de ilan edildi. Cevap: C.

Örnek 2 — Almanya'nın amacı

Soru: Aşağıdakilerden hangisi Almanya'nın Osmanlı'yı savaşa sokma gerekçelerinden biri değildir?

• A) Boğazların kapanmasıyla Rusya'ya yardımın engellenmesi
• B) Yeni cepheler açılması
• C) Halifeliğin etkisinden yararlanılması
• D) Osmanlı topraklarındaki ham maddeler
• E) Osmanlı'nın Balkanlar'daki toprakları geri vermesi

Çözüm: Bu seçenek Almanya'nın hedefleri arasında değildi. Cevap: E.

Örnek 3 — Goben ve Breslav

Soru: Goben ve Breslav'ın satın alındığının açıklanmasının nedeni hangisidir?

• A) Tarafsız bir devletin savaşan bir devletin gemilerini sularında barındırmasının kurallara aykırı olması
• B) Osmanlı donanmasının hiç gemisinin olmaması
• C) Almanya'nın gemileri satmak istemesi
• D) İngiltere'nin gemileri talep etmesi
• E) Rusya'nın gemileri batırmak istemesi

Çözüm: Bu yolla gemiler Osmanlı sularında kalabildi. Cevap: A.

Örnek 4 — Savaşa fiilen giriş

Soru: Osmanlı Devleti'nin fiilen savaşa girmesine yol açan olay hangisidir?

• A) Gizli ittifakın imzalanması
• B) Seferberlik ilanı
• C) Kapitülasyonların kaldırılması
• D) Yavuz ve Midilli'nin Rus limanlarını bombalaması
• E) İngiltere'nin gemilere el koyması

Çözüm: Saldırının ardından Rusya, İngiltere ve Fransa savaş kararı aldı. Cevap: D.

• Gizli ittifakla birlikte Osmanlı'nın hemen savaşa girdiğini sanmak. Ağustos–Ekim 1914 arası silahlı tarafsızlık dönemidir.
• Goben ve Breslav'ın mürettebatının Osmanlı askerleri olduğunu sanmak. Komutan ve mürettebat Alman olarak kaldı.
• Osmanlı'nın yalnız Almanya ile görüştüğünü sanmak. İtilaf devletleriyle de yakınlaşma denendi.
• Cihad ilanının sömürgelerde büyük ayaklanmalar çıkardığını sanmak. Beklenen geniş çaplı ayaklanma olmadı.
• Kapitülasyonların bir antlaşmayla kaldırıldığını sanmak. Osmanlı Devleti bunları tek taraflı olarak kaldırdı.